28. júlí 1990 | Innlendar fréttir | 1216 orð

"Ekki einstakur í sinni röð, einungis einstakur . . . Dagsdaglega er hann einn

"Ekki einstakur í sinni röð, einungis einstakur . . . Dagsdaglega er hann einn þeirra fáu útvöldu sem hafa samneyti við djásn dönsku krúnunnar.

"Ekki einstakur í sinni röð, einungis einstakur . . . Dagsdaglega er hann einn þeirra fáu útvöldu sem hafa samneyti við djásn dönsku krúnunnar. Hann ræðir fúslega og af hreykni um dýrgripi hennar, en glóðin sem kemur upp í augun er talið berst að fjölbreyttu safni hans er önnur og bjartari. Þar skilur að stolt þess sem geymir og stolt þess sem á. Opinn gluggi rammar inn Rosen borgarhöll og vopnaða verði sem stika hjá.

Tíðindarmaður Morgunblaðsins situr að spjalli hjá Jerry Meyer, dönskum safnara sem fundið hefur áður óþekktan kjörgrip í myntsögu Íslands: Vörupening - en af því kviknar sú spurning:

- Hvað er vörupeningur?

Vörupeningar og vöruseðlar voru gjaldmiðill sem kaupmenn og útgerðarmenn gáfu út. Þeir greiddu laun og fleira með þessari vörumynt. Yfirleitt gátu menn ekki notað peningana annars staðar en hjá viðkomandi kaupmanni til að fá vörur. Fáeinir kaupmenn tóku við vörupeningum annarra en greiddu þá lægra verði, auk þess fengu menn yfirleitt afslátt af vörum ef þeir greiddu með ríkismynt, sem þá var dönsk og íslensk. Með vörupeningum þurftu menn að greiða vöru fullu verði. Þar af leiddi að laun sem greidd voru út í vöru mynt voru greidd með afföllum, kaupmenn högnuðust en hinn almenni launþegi galt fyrir. Þetta var sjálfstætt efnahagskerfi og gekk í berhögg við veldi konungs. Notkun vörupeninga var því bönnuð með lögum árið 1901, en viðskipti með vörumynt voru algengust á seinni hluta 19. aldar. Verslun dansks kaupmanns á Þingeyri, N. Christians Grams, lét slá síðustu peninga fyrir gildistöku bannsins 1902. Hann hafði tekið við verslun föður síns en stundaði einnig útgerð. Vitað var um sláttu á 10 eyringi og 25 eyringi og talið að króna og túkall hefðu einnig verið slegnir, þó slíkir peningar hafa aldrei fundist.

- En hvað er markvert við vörupeninginn sem þú fannst?

Af útgáfu Grams eru þekktir tveir 10 eyringar og einn 25 eyring ur, annar 10 eyringurinn var seldur á uppboði í Kaupmannahöfn í febrúar 1981 og var þá sleginn á 10.000 danskar krónur eða um 100.000 íslenskar krónur og var metverð, óhætt er að tvöfalda þá tölu á núverandi verðlagi. Síðan var hann seldur myntsafni Seðlabankans en það geymir þá peninga Grams sem vitað er um. En 50 eyringurinn sem ég rakst á, var með öllu ´ oþekktur og hefur ekki verið vitað um hann í tæpa öld. Í þessu felst mikilvægi hans en einnig er sögulegt gildi hans ótvírætt.

- Hvernig rak myntina á fjörur þínar?

Ég stóð í búð í miðbæ Kaupmannahafnar þegar ég sá skyndilega pening sem ég hafði aldrei áður séð eða heyrt um, þetta var 50 eyringur frá verslun N. Chr. Grams. Ég gerði mér fljótt grein fyrir að þetta var einstæður fundur. Ég greiddi uppsett verð, hélt heimleiðis og staðfesti að penings ins var hvergi getið í íslenskum ritum um mynt. Ég rakst á peninginn af hreinni tilviljun en það var engin tilviljun að ég bar kennsl á hann og gildi hans.

Ég grennslaðist nánar fyrir um þessa staðhæfingu.

Já, ég hef haft áhuga á sögu síðan ég varð stálpaður, kannski vegna þess að ég fékk góðar einkunnir í skóla, á meðan aðrir strákar léku fótbolta fór ég á söfnin.

1962 varð ég meðlimur í mynt safnarafélagi og safnaði mest dönskum peningum, ásamt peningum frá nýlendum þeirra, s.s. Íslandi. Sérstakan áhuga hafði ég á seðlum, en þá voru ekki margir sem söfnuðu þeim og seðlar voru ósráð ir að mestu leyti. Ég gekk í mynt safnaraklúbb um 1970 og við gáfum út fyrstu stóru bókina um danska peningaseðla. En ég hætti að safna seðlum vegna þess hve dýrir þeir voru orðnir, of margir höfðu nú áhuga. Fyrir ellefu árum fór ég síðan að grúska í einka mynt, en einkamynt skiptist m.a. í spilapeninga, sporvagnapeninga, gaspeninga og fleira.

Vörupeningar og brauðpeningar, sem eru séríslenskt fyrirbrigði, teljast til einkamyntar. Áhuginn óx stig af stigi og nú er ég heltekinn af þessu sviði söfnunar. Safn mitt í dag inniheldur mörg þúsund eintök og er það stærsta í einkaeign í heiminum. Engu skiptir hvar einkapeningur var notaður í danska konungsríkinu, Reykjavík, St. Thomas eða Kaupmannahöfn, hann vekur áhuga og forvitni. Milli 1965 og 1970 var haldið uppboð með þúsundum einkamynta og þar keyt pi ég nokkra peninga sem metnir voru á fáeinar krónur en fóru á tugföldu því verði. Síðasta áratug hef ég verið í sambandi við Íslendinga sem safna mynt og við höfum skipts á íslenskum einkapeningum. Fyrir fáeinum árum fór ég að hafa sérstakan áhuga á íslenskum tunnumerkjum (síldarpeningum) vegna þess hve skemmtileg þau eru og hef margsinnis heimsótt Ísland. Þar hef ég ferðast hundruð kílómetra til að komast yfir einstök merki. Á Íslandi hef ég líka skoðað söfn, í einkaeign og í opinberri eign, m.a. safn Seðlabankans, en ég dáist mjög að umfangi og uppsetningu þess safns, sem er nútímaleg og vönduð.

- Í hvernig ásigkomulagi er peningurinn?

Hann lítur út fyrir að hafa verið notaður mikið, er ögn máður. Hann vr þó aldrei notaður í þeim tilgangi sem hann var gerður, bannið tók gildi áður en það varð. En mér þykir líklegt að hann hafi verið notaður sem leikfang eða jafnvel í spilaleiktæki, ég þekki dæmi þessað ótrúlegustu peningar hafa verið notaðir á slíkan hátt.

- Af hverju finnst peningurinn nú en ekki t.d. fyrir hálfri öld?

Svo stutt er síðan menn fóru að huga að einkamynt, finna hana og varðveita, að fyrirgrennslan hefur enn ekki verið nægilega ýtarleg og mörg lönd liggja ókönnuð á því sviði. Ég held að mynt Gramsverslunarinnar hafi verið slegin í Englandi, en flestir slíkir peningar voru slegnir í Danmörku og Þýskalandi.

- Er upplagið þá e.t.v. til og líklegt að fleiri peningar finnist?

Það er möguleiki en ekki sennilegt með tilliti til þess langa tíma sem peningurinn hefur verið heillum horfinn, tíminn vinnur á öllum möguleikum. Menn hafa staðið uppi eftir bannið með einhvern ótilgreindan fjölda í höndunum, hugsanlega hafa þeir látið stöðva frekari sláttu og einungis fengið örfá eintök, e.t.v. hefur upplagið verið brætt upp að nýju. Þetta eru þó aðeins getgátur en uns sannleikurinn er ljós, eru allra gátur galopnar. Hitt er víst að mót peninga voru yfirleitt eyðilögð, þau voru brædd upp eða þeim fleygt. Afhverju þessi tiltekni peningur hefur varðveist en ekki aðrir, veit ég ekki, en hitt veit ég að mér hlotnaðist sá heiður og ánægja að finna hann og það nægir mér að sinni. Mér er það einnig gleðiefni að geta vakið athygli íslenskra vina minna á tilvist peningsins.

- Hvað verður um peninginn nú?

Það er ekki fullljóst, að vísu er eðlilegt að hlutir sem þessi finnist í söfnum manna sem safnað hafa jafn lengi og ég en ekki í opinberum söfnum, en hins vegar er það alveg á huldu hvar peningurinn hafnar að lokum.

Að sinni sómir hann sér prýðilega hjá mér, við getum spurt að leikslokum.

Sindri Freysson

Jerry Meyer vinnur í safni sínu.

Af útgáfu Gramsverslunar voru þekktir fyrir 10 aura peningur og 25-eyringur. Þessar myndir eru úr sérprentinu Íslenskur einka gjaldmiðill og ýmis greiðsluform eftir Anton Holt. Þar segir, að heyrst hafi að 1 og 2 krónupeningar hafi verið slegnir, en hvorug gerðin fyrirfinnist í dag. Ekki er minnst á 50 aura pening.

50 eyringurinn, sem nú er kominn í leitirnar.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.