Garðastræti 37, teiknað árið 1939 af Gunnlaugi Halldórssyni arkitekt fyrir Magnús Víglundsson, er gott dæmi um fyrstu gerð funkis-húsa sem byggð voru hér á landi, þótt það sé byggt í lok 4. áratugarins. Þessu húsi hefur verið breytt í tímans rás með viðbyg
Garðastræti 37, teiknað árið 1939 af Gunnlaugi Halldórssyni arkitekt fyrir Magnús Víglundsson, er gott dæmi um fyrstu gerð funkis-húsa sem byggð voru hér á landi, þótt það sé byggt í lok 4. áratugarins. Þessu húsi hefur verið breytt í tímans rás með viðbyg
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Funkis er stefna í byggingarlist sem hófst upp úr 1930. Hún á sér hliðstæðu bæði í myndlist og tónlist, en þetta hugtak er yfirleitt notað um byggingarlist módernismans fram að seinni heimsstyrjöld. Guðlaug Sigurðardóttir ræddi við Pétur H. Ármannsson, deildarstjóra byggingarlistardeildar Reykjavíkur, um funkis-stefnuna og þau áhrif sem hún hafði á byggingarlist hér á landi.
Hvernig mótaðist funkis-stefnan og hvenær barst hún hingað til lands?

Funkis er í raun sama stefnan og kölluð er módernismi á alþjóðlega vísu, eða nútímastefna. Orðið funksjónalismi má þýða sem notagildisstefna í byggingarlist, en orðið funkis er stytting á orðinu funktionalismi og er eins konar gæluorð eða viðurnefni úr sænsku sem notað var af almenningi þar yfir þessa stílstefnu og breytingu sem varð í húsastíl eftir 1930. Margþætt áhrif mótuðu breytingarnar sem urðu á byggingarlist upp úr 1930. Þetta var ný stílhugsun sem birtist í því að klassískri hefð í mótun forma var kastað fyrir róða. Öllu því sem kallast gat skraut var ýtt til hliðar og því var þetta róttæk endurhugsun á öllum þáttum húsbygginga, t.d. í ljósi iðnbyltingarinnar og samfélagshugmynda þess tíma. Arkitektúrinn átti ekki bara að vera skraut í híbýlum hinna efnameiri, heldur ætti alþýðan einnig rétt á því að búa í heilsusamlegu, einföldu og góðu húsnæði, og njóta sömu grunngæða í húsnæði sínu og þeir sem betur máttu sín. Þessi nýja sýn á samfélagið, sem tengdist stjórnmálahreyfingu þess tíma, var einn þáttur í mótun funkis-stefnunnar.

Þessi fagurfræði einfaldleikans sótti fyrirmyndir sínar mjög mikið í hin nýju samgöngutæki sem voru að koma fram á þeim tíma. Menn trúðu því að iðnbyltingin - tækni og þekking mannsins - mundi skapa nýjan og betri heim. Þetta var því liður í því að brjóta tenginguna við fortíðina og skapa eitthvað nýtt frá grunni. Þá litu menn helst til forms þessara nýju tæknilegu hluta, svo sem bíla, flugvéla, loftskipa, þar sem formið og gerð hlutarins mótaðist algjörlega af því sem var tæknileg nauðsyn, en öllu skrauti var sleppt. Þ.e. þar sem notagildið mótaði form hlutarins, en sem dæmi um slíka hluti má t.d. nefna tennisspaðann. Að einhverju leyti var leitast við að ná þessu sama í byggingarlist. Menn komu fram með skilgreiningar eins og "húsið er vél til að búa í", en þegar maður skoðar þessi hús minnir útlit þeirra mjög mikið á vélræn form í yfirbyggingum skipa; verandirnar á þakinu með stálpípuhandriðunum minna á þilför o.s.frv. Þetta er ekki fráleit samlíking. Menn voru mjög uppteknir af þessum nýja heimi tækninnar og möguleikum á að nýta hana mannkyninu til góðs. Í raun var þetta fremur allsherjar hugsjón um að endurhugsa byggingarlist frá grunni heldur en nýr stíll. Það sama átti sér stað í myndlist og tónlist. Þessi formbylting fór í ákveðinn farveg og þessi hús hafa vissulega ákveðin útlitseinkenni. Margir þeir sem voru að teikna hús hér á landi á þessum tíma tóku í raun upp ytri formeinkennin og gerðu að einskonar stíl þótt það hafi aldrei verið hugsun þeirra frumherja sem mótuðu þessa stefnu í upphafi.

Hvenær berast funkis-áhrifin til Íslands?

Þessir nýju straumar í húsagerðarlist berast hingað til lands um og eftir 1930. Fyrsta húsið sem teiknað var með skýrum útlitseinkennum þessarar nýju stefnu, er hús Ólafs Thors við Garðastræti 41 í Reykjavík. Þessu húsi er þó búið að breyta mikið þannig funkis-stíleinkennin eru ekki jafnaugljós og þau voru í upphafi. Það sem vekur athygli á því húsi eins og það leit út í upphafi eru t.d. horngluggarnir, sem eru eitt auðþekkjanlegasta útlitseinkenni þessarar stefnu, en það var einnig með flötu þaki og á þakinu voru svalir. Það var hægt að ganga út á þakið úr litlu þakhýsi og stálpípuhandrið var á svölunum. Í staðinn fyrir skreytingu utan á húsunum, sem hafði verið einkennandi í húsagerðarlist fyrir þennan tíma, var allt slétt skorið og hreint. Formin eru mjög hreinskorin en eru jafnframt ákveðinn leikur með grunnform, s.s. sívalning, ferning, tening. Það var svo ákveðin fagurfræði eða formtilfinning falin í því hvernig menn settu þessi form saman. Hugsunin snerist þó mikið um rökrétt innra skipulag, svo sem að herbergjum væri raðað niður með tilliti til notagildis þeirra og hlutverks, og einnig að innbyrðis afstaða þeirra væri skýr og niðurröðun þeirra tæki tillit til sólarljóssins. Rýmishugsun var svo einnig þáttur í þessari nýju stefnu, eða að ytra og innra rými hússins gætu tengst og opnast. Erlendis gengu menn töluvert langt í þessum efnum, húsin voru með stórum samfelldum glerveggjum með opið út í garð eða á svalir, svo ytra og innra rými rann saman í eina heild. Hér á landi kom sú hugsun í húsagerð ekki fyrr en nokkru seinna, eða eftir stríð. Samt má segja sem svo að t.d. horngluggarnir frá þessum tíma sé ákveðið skref í þessa átt. Með því að opna upp horn herbergisins í stað þess að hafa gluggann sem afmarkaðan reit á miðjum vegg þá skapaði það öðruvísi og opnari tengsl út á við heldur en hefðbundnir gluggar.

Hvernig reyndust þessi hús við íslenskar aðstæður?

Það kom í ljós að tæknilegir ágallar voru á þessum fyrstu fulltrúum funkis-húsa sem byggð voru hér á milli 1930 og 1935. Á þeim tíma réðu menn ekki alveg við það að gera flöt eða lítið hallandi þök og því reyndust þökin á sumum þessara húsa ekki nógu vel. Lekavandamál skutu upp kollinum, svo fljótlega hurfu menn frá því að byggja marflöt þök, og þessi nýja húsagerð gekk í gegnum um aðlögun að íslenskum aðstæðum. Þessa aðlögun má t.d. sjá á húsum við Hávallagötu í Reykjavík, þar eru komin valmaþök sem halla í fjórar áttir, og koma þau í staðinn fyrir flötu þökin. En grunnhugsunin í húsunum, áherslan á einfaldleika og notagildi breyttist ekki þrátt fyrir þessa aðlögun. Ákveðnir byggingarhættir hér á landi ýttu undir útbreiðslu þessarar stefnu. Steinsteypa sem byggingarefni í almennum íbúðarhúsabyggingum var notuð í meira mæli hér en erlendis og þessi nýi stíll féll vel að efniseiginleikum steinsteypunnar. Á síðari hluta 4. áratugarins byggðust því upp stór og heildstæð hverfi, eins og t.d. Norðurmýri og Melarnir, og svo Hlíðarnar og Laugarneshverfi á styrjaldarárunum. Funkis-stefnan hefur haft mótandi áhrif á þessi hverfi og þó svo einstök hús séu kannski ekki meistaraverk í sjálfu sér, þá varð til sterk heildarmynd.

Er hægt að breyta þessum húsum án þess að skemma stílinn?

Búið er að breyta flestum þökum fyrstu húsanna sem hér voru byggð og var það vegna tæknilegra vandamála, s.s. leka. Það er hins mjög erfitt að byggja við eða breyta þessum húsum svo vel fari. Þau eru svo hreinskorin og samspil formanna er mótað af mikilli næmni, og í raun eru þau eins konar höggmyndir. Ef reynt er að breyta þessum formum þá riðlast öll hlutföll hússins. Einnig hefur mikilvægum deililausnum verið breytt, s.s. gluggum. Í mörgum tilvikum voru mjög fínlegir gluggar í þessum húsum, oft voru gluggapóstar úr málmi. Opnanlegu fögin voru líka fínleg og nánast ósýnileg. Þessum gluggum hefur í flestum tilfellum verið skipt út og í staðinn hafa komið gluggar sem hafa ekki sama léttleika og upprunalegu gluggarnir. Í sumum tilfellum hefur verið málað yfir upprunalega múrinn í stað þess að gera við hann með upphaflegum aðferðum, sem vel er hægt enn í dag. Það er auðvitað ekkert óeðlilegt að hálfrar aldar gömul hús þurfi sitt viðhald. Þessi hús sem byggð voru með hefðbundnu funkislagi sem mótaðist hér á landi, s.s. valmaþakshúsin, hafa mörg hver reynst afskaplega vel. Svo það má segja að það hafi eingöngu verið frumherjahúsin sem var breytt að einhverju ráði. En það er eftirsjá í því að við skulum ekki eiga fleiri fulltrúa þessa tímabils í sinni rétt útfærðu, upphaflegu mynd.

Er einhver litur einkennandi fyrir þessa stefnu?

Um þetta leyti kom fram hér á landi ákveðin múraðferð, svokölluð steining, til að mynda varanlegt yfirborð á steinsteyptum útveggjum, Íslenskar bergmulningur úr hrafntinnu, silfurbergi eða kvarsi var blandaður í ákveðnum hlutföllum og notaður til að húða veggina í ýmsum blæbrigðum. Síðar notuðu menn ódýrari efni eins og skeljasand. Þessi húðun er eitt af sérkennum þessa tímabils hér á landi, því menn voru að leita að hentugu og viðhaldsfríu efni á steinsteypta útveggi. Þetta var gert til að komast mætti hjá því að mála húsin að utan. Því voru skeljasands- og hrafntinnulit hús einkennandi fyrir þennan stíl hér á landi. Þökin voru hins vegar oftast úr bárujárni. Það þurfti að mála og kannski þess vegna urðu þökin litríkari hér en erlendis. Útlit funkishúsa mótaðist því að miklu leyti eftir aðstæðum í hverju landi. Í Danmörku var mönnum tamt að byggja úr múrsteini, þannig að þeirra funkis-arkitektúr var múrsteinsarkitektúr. Þannig að þetta var breytilegt eftir löndum og þessi nýja stefna í húsagerð þróaðist því smám saman í ólíkar áttir eftir aðstæðum í hverju landi.

Voru hverfi skipulögð með þessa byggingarstefnu í huga?

Einar Sveinsson var ráðinn húsameistari Reykjavíkurbæjar 1934, en hann var einn af boðberum þessarar stefnu. Það var m.a. í hans verkahring að skipuleggja ný hverfi í Reykjavík í samráði við bæjarverkfræðing. Hans hugmyndir um það hvernig ætti að skipuleggja íbúðahverfi tóku mið af ákveðinni rökhugsun, þ.e.a.s. að húsin áttu að vera staðsett á lóðum með tilliti sólaráttar, þannig að garðurinn væri alltaf sólarmegin. Dæmi voru um þessa skipulagshugsun í eldri hverfum í Reykjavík frá fyrri tíð, en í þessum hverfum Einars Sveinssonar fór saman rökhugsun í mótun umhverfisins og jafnframt var útlit húsanna undir skýrum áhrifum frá þessari nýju stefnu. Erlendis voru menn mun róttækari í þessum skipulagshugmyndum. Þar komu fram hugmyndir eins og að byggja stór íbúðarháhýsi á opnum svæðum, en horfið frá því að byggja samfelldar húsaraðir meðfram götum, og byggðar voru stakstæðar byggingar með stórum opnum svæðum. Sú lausn kom fram í Evrópu á þessum tíma, en berst ekki hingað til lands fyrr en eftir stríð. Slíkt er kallað funkis-skipulag á hinum Norðurlöndunum og á það einnig við hér, þótt hugmyndirnar kæmu síðar fram.

Hvernig tók fólk þessari stefnu?

Víða urðu viðbrögð manna við funkisstefnunni mjög hörð. Hún var nánast bannfærð í sumum löndum, s.s þriðja ríki Hitlers og í Sovétríkjunum, fyrir það að vera ekki nógu þjóðleg. Hún þótti ekki í samræmi við hinar háleitu hugmyndir sem menn gerðu sér um þau fyrirmyndarríki sem þar var verið að reyna að skapa. Í Þýskalandi var funkisstefnan kennd við bolsévisma og úrkynjun líkt og önnur fordæmd framúrstefnulist. Og víða féll þessi stefna ekki að smekk fólks.

Er funkis í sókn hér á landi?

Það er með þessa stefnu eins og öll önnur tímabil stílsögunnar að þau ganga í gegnum ákveðið skeið þar sem fólki finnst fátt um hana. En eftir slíkt tímabil vaknar áhugi aftur, og nú má segja að funkis-tímabilið sé komið í þá sögulegu fjarlægð sem þarf til þess að það verði áhugavert á ný. Margir ungir arkitektar hafa hrifist af formeinkennum þessarar stefnu og eru að reyna að vinna með hana í sínum nýju byggingum. Margt af þeim lausnum, sem þessi stefna kom fram með, á mikið erindi við hönnun húsa í dag. Þessi einföldu notagildissjónarmið og áherslan á hreinskorin, einföld form með sterkum litum, eru orðin hluti af hinni sögulegu hefð, ekki síður en bárujárnsklæddu timburhúsin. Það sem er ólíkt með þessari stefnu í kringum 1930 og í dag er það að þá trúðu menn á að tæknin mundi skapa mannkyninu betri heim. Menn hafa kannski ekki alveg þá sömu trú í dag, heldur má segja að nú sé verið að nota sömu formin með breyttum forsendum.

gudlaug@mbl.is