ALLT er breytingum undirorpið og íslenskan sem önnur tungumál verður stöðugt fyrir áhrifum frá öðrum málsamfélögum. Þannig hefur það alltaf verið en lengst af hefur okkur þó lánast að færa ný orð og nýja hugsun í íslenskan búning.
ALLT er breytingum undirorpið og íslenskan sem önnur tungumál verður stöðugt fyrir áhrifum frá öðrum málsamfélögum. Þannig hefur það alltaf verið en lengst af hefur okkur þó lánast að færa ný orð og nýja hugsun í íslenskan búning. Margt bendir þó til, að nú sé að verða á því nokkur breyting.

Danski málvísindamaðurinn Rasmus Christian Rask lærði íslensku af sjálfum sér í æsku og var alla tíð síðan mjög umhugað um viðgang hennar og velferð. Dvaldist hann hér á landi á árunum 1813 til 1815 og kynntist þá því málfari, sem algengt var í Reykjavík og í öðrum verslunarstöðum á þeim tíma. Það var svo dönskuskotið, að í bréfi til vinar síns, Bjarna Thorsteinssonar amtmanns, segir hann meðal annars:

"Annars þér einlæglega að segja held ég, að íslenskan bráðum muni út af deyja. Reikna ég, að varla muni nokkur skilja hana í Reykjavík að 100 árum liðnum en varla nokkur í landinu að öðrum 200 þar upp frá ef allt fer eins og hingað til og ekki verða rammar skorður við reistar."

Þegar Rask kynntist betur landi og þjóð rénuðu áhyggjur hans og sjálfur átti hann sinn þátt í því, svo ekki sé talað um Fjölnismenn síðar, að dansk-íslenska blendingsmálið var kveðið í kútinn.

Nú er það ekki danskan eins og á dögum Rasks, sem ógnar íslenskri tungu, heldur enskan. Hún glymur í eyrum okkar meira eða minna frá morgni til miðnættis. Með fáum undantekningum er tónlistar- og dægurlagaflutningur í útvarpi á ensku og í sjónvarpinu eru amerískar kvikmyndir og framhaldsþættir uppistaðan. Tölvuleikir, eitt helsta tómstundagaman barna og unglinga, eru á ensku og það sama á við um tölvuumhverfið almennt. Í kvikmyndahúsunum eru myndirnar amerískar að mestu leyti og þar á bæ þykir yfirleitt ekki taka því að snúa heiti þeirra yfir á íslensku.

Trúlega er ekki gott við þessu að gera en þegar saman fer minnkandi lestur og minni samskipti barna og fullorðinna láta afleiðingarnar ekki á sér standa. Þær birtast meðal annars í svo mikilli málfátækt og svo óskýrum framburði, að oft má það heita frágangssök að reyna að fylgjast með því, sem sagt er. Það á ekki bara við um ungt fólk, heldur líka fólk á miðjum aldri, jafnvel fólk, sem hefur atvinnu af því að tala máli fyrirtækja og stofnana. Ósjaldan fær maður það á tilfinninguna, að þetta fólk gæti tjáð sig miklu betur á ensku.

Að sjálfsögðu verður ekki framhjá því horft, að enskan er það samskiptamál, sem heimsbyggðin notar, og nú á dögum komast fáir hjá því að afla sér einhverrar kunnáttu í málinu. Það á hins vegar ekkert skylt við undirlægjuháttinn og uppgjöfina fyrir enskri tungu, sem alls staðar blasir við.

Veitingahúsin, að minnsta kosti hér á suðvesturhorninu, heita mörg og kannski flest ensku heiti eða öðru fínu, útlensku og á einum hamborgarastaðnum var gerð "heiðarleg" tilraun til að hafa reikningana líka á ensku. Varla er svo opnuð ný verslun, að hún heiti ekki ensku nafni eða öðru "alþjóðlegu", kynningarfyrirtæki skulu hafa á sér enskt eða amerískt yfirbragð og að sjálfsögðu þykja þær líkamsræktarstöðvar fínastar, sem flagga öðrum nöfnum en íslenskum. Íslenskar ráðstefnur eru nú eingöngu kynntar undir ensku nafni og í sumum íþróttagreinum, ekki síst akstursíþróttum, er enskan gleypt hrá. Við þetta bætist svo, að nú þykir enginn maður með mönnum nema hann sletti ensku í tíma og ótíma.

Þannig mætti lengi halda áfram en líklega kippa fáir sér upp við einstök dæmi af þessu tagi. Hver nennir svo sem að æsa sig þótt íslenskt bakarí finni ekki annað nafn betra á íslensku brauði en "fitty". Allt ber þetta þó að sama brunni, sem er flóttinn frá íslensku yfir í ensku.

Frændur okkar Danir hafa að mestu gefist upp í baráttunni gegn enskunni og nýlega mátti lesa um það í dönsku blaði, að fyrirtæki nokkurt í Danmörku hefði tekið upp ensku sem samskipta- og vinnumál. Var það að sögn gert til að gera útlendum starfsmönnum fyrirtækisins lífið léttara. Það fylgdi þó með, að dönsku starfsmennirnir "máttu" tala dönsku í sinn hóp.

Við Íslendingar erum ennþá eftirbátar Dana að þessu leyti en kannski ekki lengi. Nokkur blaðaskrif urðu á síðasta ári um þá fyrirætlan Háskólans á Akureyri, að öll kennsla og samskipti nemenda og kennara í einni deild hans færu fram á ensku og í nýlegu viðtali við formann Verslunarráðs hvetur hann til umræðu um að taka upp ensku sem samskiptamál innan margra íslenskra fyrirtækja.

Hvernig skyldi svo þeim, sem eingöngu nota ensku í skóla eða í vinnunni, ganga að tjá sig á íslensku, um starfið og annað? Er ekki líklegt, að enskan yrði þeim brátt tamari jafnt utan veggja vinnustaðarins sem innan?

Þróun af þessu tagi verður ekki í einni svipan, heldur hægt og bítandi og kannski verður hún ekki stöðvuð. Nema einhverjir reyni að fara í fötin hans Stefáns Gunnlaugssonar bæjarfógeta og taki af skarið um það, að á Íslandi skuli íslenska töluð, "hvað allir athugi". Við skulum að minnsta kosti vona, að enn um hríð verði það ekki alveg út í hött að finna að því, sem betur má fara í íslensku máli.

Svein Sigurðsson