Mark Tveskov, mannfræðingur og þátttakandi í uppgreftrinum á Hrísbrú, og Jesse Byock, prófessor í norrænum fræðum í Kaliforníuháskóla og stjórnandi rannsóknarinnar, við rannsóknir á Hrísbrú.
Mark Tveskov, mannfræðingur og þátttakandi í uppgreftrinum á Hrísbrú, og Jesse Byock, prófessor í norrænum fræðum í Kaliforníuháskóla og stjórnandi rannsóknarinnar, við rannsóknir á Hrísbrú.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
ADOLF Friðriksson, forstöðumaður Fornleifastofnunar Íslands, segist telja að ekki hafi komið fram nægilegar vísbendingar fyrir því að brunakuml, þar sem lík voru brennd að heiðnum sið á járnöld, hafi fundist við bæinn Hrísbrú í Mosfellsdal við...

ADOLF Friðriksson, forstöðumaður Fornleifastofnunar Íslands, segist telja að ekki hafi komið fram nægilegar vísbendingar fyrir því að brunakuml, þar sem lík voru brennd að heiðnum sið á járnöld, hafi fundist við bæinn Hrísbrú í Mosfellsdal við fornleifarannsóknir þar í sumar.

Á Hrísbrú hefur verið uppgröftur á tveimur stöðum í túninu fyrir ofan bæinn. Annars vegar er um að ræða stað sem rannsakendur segjast hafa fundið sjö beinagrindur og segja þeir að aldursgreining bendi til að þau bein séu frá upphafi landnáms, en vestar í túninu á svonefndum Hulduhól fundust beinaleifar og fleira sem þeir telja að bendi til þess að um brunakuml sé að ræða.

Adolf segir fornleifafræðinga yfirleitt fylgja þeirri vinnureglu að ef þeir telja sig hafa gert nýja og mikilvæga uppgötvun, verði hún að vera reist á traustum grundvelli. "Fornleifafundir eru mismunandi og geta verið allt frá því að fela í sér óljósa vísbendingu um einhver ný sannindi upp í að vera hafnir yfir allan vafa. Oft eru menn að fikra sig áfram með lauslegum ágiskunum sem sjaldnast gefa nokkurt tilefni til opinberrar umfjöllunar. Mér sýnist þessi fundur falla í þann flokk."

Hann segir meðal annars oft vandasamt að úrskurða hvort mannabein sem finnast af tilviljun eða við fornleifarannsóknir séu úr heiðni eða kristni. Einkenni á heiðinni gröf sé yfirleitt haugfé sem kemur með henni, oftast hestur, vopn eða skart, en slíkt var ekki lagt með kristnum mönnum. Brunagrafir eru oft kolablettur eða lítil gryfja sem er full af kolum og brenndum beinaleifum þess sem þar var grafinn ásamt haugfé. Oftast finnast nokkur stór, hálfbrunnin brot og síðan mjög mikið magn af brenndum beinflísum.

Telur Adolf að þau ummerki sem komu í ljós við uppgröftinn á Hrísbrú séu of ógreinileg til að geta verið undirstaða undir þá fullyrðingu að þetta geti verið brunagröf. Aðeins fundust nokkrir viðarkolamolar og eitt höfuðkúpubrot sem sagt er að hafi lent í eldi. Hann bendir einnig á að 15 til 20 metrum frá gröfinni sem sögð er brunagröf, sé grafreitur og mannabein í grafreitum eigi það til að færast úr stað með tímanum af mannavöldum, til að mynda þegar nýjar grafir eru teknar og við það geta menn lent óvart ofan í eldri gröfum. Það komi fornleifafræðingum því ekki á óvart að rekast á mannabein hér og þar, ekki síst nokkra tugi metra fyrir utan greftrunarstaði. Minniháttar mannabeinafundur þarf því alls ekki að fela í sér að á fundarstaðnum hafi átt sér stað greftrun á sínum tíma.

Hann segir að þær fornu grafir sem menn finna við fornleifarannsóknir séu aðallega tvenns konar, beinakuml og brunakuml. Annars vegar sé um að ræða grafir þar sem venjuleg greftrun hafi átt sér stað, en þá hafi líkið verið lagt í gröf og heygt yfir. Hins vegar séu svokallaðar brunagrafir, þar sem líkbrennsla hafi farið fram. Á járnöld hafi líkbrennsla tíðkast, en síðan hafi hún hopað fyrir nýjum siðum sem komu fyrir áhrif kristninnar í suðri. Mismunandi sé eftir löndum á okkar menningarsvæði, hvað hafi fundist af brunagröfum frá víkingaöld. "Í Svíþjóð er mikið um brunakuml en minna um beinakuml, í Noregi er þetta nokkurn veginn til helminga, í Danmörku er lítið um brunakuml en mikið um beinakuml, á Bretlandseyjum hefur aðeins fundist ein brunagröf og sömu sögu er að segja um Írland ef frá eru taldir nokkrir vafagemlingar.

Á Íslandi hafa fundist um 300 grafir úr heiðni og engin þeirra er brunagröf og það er í sjálfu sér merkilegt og sýnir að hér hafa að nokkru leyti verið aðrir greftrunarsiðir miðað við Norðurlönd, en líkara því sem tíðkaðist á Bretlandseyjum. Þess vegna væri stórmerkilegt ef hér á landi fyndist brunagröf. Það er því sanngjörn krafa að fullyrðingar í þá veru byggist á óvefengjanlegum fornleifafræðilegum forsendum," segir Adolf.

Virtir sérfræðingar rannsökuðu beinaleifarnar

Jesse Byock segir að á þeim stað sem rannsakendur telja að geti verið brunakuml, hafi fundist tveir hlutar úr hauskúpu. Annar hafi fundist í fyrra en hinn nú í ár. Hlutinn sem fannst í fyrra hafi verið greindur í Noregi og kom þá í ljós að hann var úr manni. "Hvítur litur höfuðkúpubrotsins bendir til þess að þau hafi lent í miklum hita í allnokkurn tíma, sem kemur heim og saman við það að um brunakuml sé að ræða," segir Byock.

Hann segir að þeir sem rannsökuðu höfuðkúpubrotin, Phillip Walker, prófessor í Kaliforníuháskóla, og Per Holck, prófessor við Óslóarháskóla í Noregi, hafi báðir mikla reynslu af rannsóknum á beinaleifum og séu virtir á sínu sviði. Byock segir að í kumlinu hafi fundist dýrabein, sem séu að öllum líkindum bein húsdýra og brennd hafi verið á svipaðan hátt og mannabeinin, en á víkingaöld hafi slíkar bálfarir verið algengar. Þá hafi fundist gripir úr járni og kopar með beinunum, en slíkt sé einnig algengt í þeim brunakumlum sem fundist hafa í öðrum löndum og eru frá tímum víkinga. Þá hafi meðal beinaleifanna fundist kol og viðaraska sem gefur vísbendingar í þá átt að bálköstur hafi verið gerður.

Beinin fundust á hól sem nefnist Hulduhóll og leiddu rannsóknir fornleifafræðinganna í fyrra í ljós að hann er að hluta til manngerður og segir Byock að í Skandínavíu hafi tíðkast að framkvæma greftranir á slíkum hólum. Þá segir Byock að C-14 aldursgreining á höfuðkúpubrotunum leiddi í ljós að þau séu líklega frá því á 10.öld.

Teljum mjög líklegt að um brunakuml sé að ræða

"Með tilliti til þess sem fannst í kumlinu teljum við mjög líklegt að hér sé um brunakuml að ræða. Menn hafa velt því fyrir sér af hverju slík gröf hefur aldrei fundist á Íslandi og því hefur verið haldið fram að það sé vegna þess að eldivið hafi skort," segir Byock. Hann segir að hópurinn hyggist halda áfram rannsóknum á þessum slóðum á næsta ári, en þær hafa verið unnar í samstarfi við Þjóðminjasafn Íslands og Mosfellsbæ.

Alls hafa 7 prófessorar unnið við uppgröftinn í sumar og þeim til aðstoðar hafa verið framhaldsnemar á sviði fornleifafræði, en Byock og Phillip Walker, prófessor við Kaliforníuháskóla í Santa Barbara, hafa stýrt uppgreftrinum. Vinnan hefur staðið í rúmar þrjár vikur í sumar en hópurinn hefur verið við rannsóknir hérlendis öll sumur utan eitt, síðan 1995. Segir Byock eitt hið ánægjulegasta við rannsóknir þeirra við Hrísbrú vera hversu margt hafi þar komið í ljós og séu rannsakendur mjög ánægðir með árangurinn. Starfið sé í raun í gangi allt árið en nú, að uppgreftri loknum, taki við skýrsluskrif fyrir Þjóðminjasafnið og Fornleifavernd ríkisins, auk frekari rannsókna og greinaskrifa um efnið.

Spennandi fyrir íslenska fornleifafræði

Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður segir að lítið sé hægt að fullyrða um greftunarsiði á Íslandi fyrir kristni, þar sem mjög lítið af hugsanlegum gröfum hér á landi hafi fundist. Hún segir að í ljósi þess að ekki hafa fundist brunakuml á Íslandi áður séu rannsóknirnar sem staðið hafa yfir á Hrísbrú spennandi en ljóst sé að erfitt sé að fullyrða að beinaleifarnar, kolin og askan sem fundist hafa séu úr brunakumli.

"Það væri mjög spennandi fyrir íslenska fornleifafræði ef í ljós kæmi að um brunakuml væri að ræða. Vísbendingar um slíkt eru fyrir hendi og áhugavert verður að sjá hvað nánari greining á fundinum leiðir í ljós."