24. ágúst 2002 | Menningarblað/Lesbók | 1790 orð | 8 myndir

AFREKSVERK FRÁ LIÐINNI ÖLD

MERKILEG STEINSTEYPT HÚS OG MANNVIRKI

Gamla sjúkrahúsið á Ísafirði. Arkitekt: Guðjón Samúelsson. Húsið reis 1924-25, eitt fegursta verk Guðjóns og hefur alla tíð síðan verið staðarprýði; klassískt hús með einstaka útfærslum í anda nýbarokkstefnu. Núna er bóka-, skjala- og listasafn í húsinu.
Gamla sjúkrahúsið á Ísafirði. Arkitekt: Guðjón Samúelsson. Húsið reis 1924-25, eitt fegursta verk Guðjóns og hefur alla tíð síðan verið staðarprýði; klassískt hús með einstaka útfærslum í anda nýbarokkstefnu. Núna er bóka-, skjala- og listasafn í húsinu.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Íslendingar voru fljótir að átta sig á því um og fyrir aldamótin 1900 að steinsteypan var framtíðarbyggingarefni og byggðu fyrstu steinsteyptu kirkjuna í heiminum 1903. Á fyrsta áratug aldarinnar var ráðizt í stórbyggingar, en Vífilsstaðaspítalinn var fyrsta stórhýsið sem Íslendingar byggðu að öllu leyti sjálfir.
ALLT orkar tvímælis þá gert er. Til þess að leggja mat á verk sem unnin eru á 20. öldinni erum við ugglaust ennþá of nærri viðfangsefninu, en samt er forvitnilegt að líta yfir þetta tímaskeið á Íslandi og þá blasir við að ýmis stórvirki hafa verið unnin.

Íslendingar voru ótrúlega fljótir að átta sig á kostum steinsteypunnar. Hún varð langsamlega þýðingarmesta byggingarefni 20. aldarinnar, sem segja má hafi orðið öld steinhúsanna. Í aldarbyrjun vantaði svo að segja allt á Íslandi. Örfá hús voru til úr varanlegu efni; öll steinhlaðin. Það sem byggt var eftir að menn tóku upp þá tækni að hella steinsteypu í mót er ótrúlega yfirgripsmikið, en hitt er ekki síður áhugavert að meðal þess sem gert var snemma og á fyrriparti aldarinnar eru verk sem oft bera merki um verksnilli og frábæra listræna tilfinningu.

Sé reynt að átta sig á því bezta sem við eigum í steinsteyptum húsum og mannvirkjum frá öldinni er í mörg horn að líta, en að leiðarljósi þarf að hafa nokkur grundvallaratriði svo sem listrænt útlit, sögulegt mikilvægi og byggingartæknilega sérstöðu. Vegna sögulegs mikilvægis mætti láta sér detta í hug að meiripartur athyglisverðustu húsa og mannvirkja væri frá fyrrihluta aldarinnar. Það reynist þó ekki afdráttarlaust vera svo.

Það smáa kann að vera stórt

Þegar þetta er skoðað á landsvísu beinist athyglin ekki einvörðungu að stórbyggingum og stærstu mannvirkjunum svo sem virkjunum, brúm eða höfnum. Sum lítil hús og óásjáleg geta verið merkileg fyrir einhverra hluta sakir. Sem dæmi um það mætti nefna rafstöðvarhús í Hólmi í Landbroti og víðar í Skaftafellssýslum, verk brautryðjandans Bjarna í Hólmi sem átti mestan þátt í að rafvæða Skaftfellinga. Sum lítil steinhús geta haft vægi á við stórbyggingar fyrir sakir listrænna vinnubragða; til að mynda gamalt Vigtar- og kaffihús við Reykjavíkurhöfn, sem vanrækt hefur verið að halda við, og spennistöðvar í Reykjavík sem Guðjón Samúelsson teiknaði. Meðal þess smáa er fundarhús Lónmanna austur í Lóni, og Seljavallalaug sem ungmennafélagar undir Eyjafjöllum steyptu 1923, hvorttveggja athyglisvert verk sem bættu mannlífið í þessum sveitum.

Á hringferð kringum landið sumarið 2001 hugaði ég að ýmsum mannvirkjum og steinhúsum, gömlum og nýjum, og tók af þeim ljósmyndir. Til að mynda fannst mér merkilegt að sjá eitt elzta steinsteypta fúnkishús landsins á Seyðisfirði frá árinu 1938, verk Þóris Baldvinssonar sem síðar veitti forstöðu Teiknistofu landbúnaðarins. Sundskáli Svarfdæla frá 1929 er líklega ekki víðkunnur, en var engu að síður merkilegt framtak þar í sveitinni og er enn í góðu gildi. Eftirminnilegast var þó að koma í Ingjaldshólskirkju á Snæfellsnesi, sem er með vissu talin elzta steinsteypta kirkjan í heiminum. Svo má spyrja: Eru hús merkilegri en "dolosar" sem brjóta brimið í Þorlákshöfn, nýja brúin yfir Jökulsá í Dal, eða Garðskagavitinn gamli? Meðal merkilegra mannvirkja sem segja má að séu gleymd og grafin er flóðgátt Flóaáveitunnar á Brúnastaðaflötum; stórvirki frá árinu 1927, sem Jón Þorláksson landsverkfræðingur og síðar forsætisráðherra hannaði. Kristinn Vigfússon staðarsmiður á Selfossi, sem byggði þar stórhýsi Kaupfélags Árnesinga, Landsbankahúsið og Mjólkurbú Flóamanna, vann afreksverk sem nú er gleymt við gerð flóðgáttarinnar. Efnið varð að flytja á vegleysum yfir foraðsmýrar, en framkvæmdin markaði þáttaskil fyrir búskap í Flóanum.

Tæknin reynist ekki forsenda fyrir listrænum árangri

Steinsteypa var fyrst notuð í prestsetrið á Görðum á Akranesi með því að hleðslusteinar voru steyptir og aðeins slegið upp mótum fyrir gaflþríhyrningunum. Fyrsta húsið sem byggt var á þann hátt að steypu var hellt í mót var hinsvegar íbúðarhús að Sveinatungu í Norðurárdal og sá atburður átti sér stað 1895. Húsið stendur enn og hefur verið vel við haldið.

Á fyrriparti aldarinnar voru unnin stórvirki við erfiðar aðstæður; steypan hrærð með handafli og hífð upp með handafli. Í suma vita urðu menn að bera mölina í pokum á bakinu úr báti og upp á byggingarstað. Við byggingu Dyrhólaeyjarvitans árið 1927 var byggingarefnið flutt á bátum upp í fjöru og síðan híft upp á bjargbrúnina með handafli. Það hefur verið mikið erfiðisverk að steypa upp Vífilsstaðaspítalann fyrir 1910, Reykjavíkur Apótek 1916-17 og Korpúlfsstaði 1925-30.

Eftir timburhúsaskeiðið byggðu menn í fyrstu steinhús, þar sem tekið var mið af klassískum stíl steinhleðslu- og timburhúsa. Þetta tímabil hefur verið nefnt íslenzka steinsteypuklassíkin. Það stóð ekki lengi en mikil vinna var lögð í smáatriði sem segja má að séu einvörðungu fyrir augað. Allt slíkt skraut var síðar bannfært þegar módernisminn varð að einstefnu. Á þessu stutta tímabili steinsteypuklassíkurinnar urðu til nokkrar perlur og má ímynda sér að mótasmíðin hafi oft verið flókin og seinleg. Síðar hefur tæknin og hraðinn verið látin ráða ferðinni; annað er of dýrt, en jafnframt væri hægt að benda á fjölda ömurlegra dæma um steinsteypta kumbalda í frystikistustíl sem verða að líkindum ekki varðveittir til framtíðar.

Skemmtilegt er að sjá þegar mikil alúð hefur verið lögð við smáatriði í minni háttar mannvirkjum eins og til að mynda fyrrnefndum spennistöðvum sem Guðjón Samúelsson teiknaði. Ef til vill veita menn þessu enga athygli, en þar eru bogadregnar dyr, spjaldsettar hurðir, koparþök og flatsúlur á hornum. Á forhlið hússins Austurstræti 9 í Reykjavík, sem enn er kennt við Egil Jacobsen þó að sú verzlun sé þar ekki lengur, eru sérstæðar og fallegar skreytingar enda þótt forhlið hússins sé módernísk. Þessar skreytingar teiknaði Jens Eyjólfsson en Guðmundur frá Miðdal útfærði þær. Þar er í fyrsta sinn líkt eftir stuðlabergi með steinsteypu, en síðar kemur það stef fyrir hjá Guðjóni Samúelssyni í Landakotskirkju, Þjóðleikhúsinu og Hallgrímskirkju. Annarskonar skreyti var í tízku á sumum fyrstu steinhúsunum. Það sést á einu allra elzta steinhúsi í Reykjavík, íbúðarhúsinu Ingólfsstræti 21 sem Halldór Þórðarson lét byggja 1903. Þetta skreyti felst í að móta hleðslusteina úr steypu á hornunum; stílbragð sem var vel þekkt utan landsteinanna. Annað skreyti af erlendum uppruna var kastalastíllinn og setur hann enn svip á umhverfið við Laufásveg þar sem Pétur Thorsteinsson útgerðarmaður frá Bíldudal byggði yfir sig glæsihús á árunum 1916-19. Eftir að Bjarni Jónsson bíóstjóri eignaðist húsið nefndi hann það Galtafell eftir fæðingarstað sínum og hefur því nafni verið haldið.

Á síðari hluta aldarinnar hefur minna verið gert til þess að móta í steypu eitthvað sem gæti staðið sem stílbragð eða verið til skrauts. Þó er það til og má benda á að Manfreð Vilhjálmsson arkitekt hefur gert það á athyglisverðan hátt með því að kljúfa fiskitrönur og setja í mótin, svo sem sjá má á skólabyggingu og íbúðarhúsi í Garðabæ. Arkitektarnir Vilhjálmur og Helgi Hjálmarssynir, hafa á einkar listrænan hátt líkt eftir hefðbundinni veggjahleðslu með mótun í steinsteypu í Minningarkapellunni á Kirkjubæjarklaustri og þar er enn ein lítil perla í byggingarsögu aldarinnar. Annað sem segja má að gegni því hlutverki að gæða steinveggi lífi er að mótaáferðinni er haldið; veggirnir stundum aðeins sementskústaðir á eftir eða málaðir beint. Þetta hafa sumir verkfræðingar og arkitektar nefnt "sjónsteypu" sem er óframbærilegt orð.

Megnið af því sem byggt hefur verið úr steinsteypu á öldinni er samkvæmt forskrift módernismans og þar á formið eitt að gleðja augað. Undantekningar frá þessari reglu eru þá helzt þegar lágmyndir eftir listamenn eru felldar inn í verkið; til dæmis myndir Sigurjóns Ólafssonar sem felldar voru inn í langvegg stöðvarhúss Búrfellsvirkjunar. Stöðvarhúsið minnir á rammgert virki, einfalt í formi, en myndröð Sigurjóns magnar það upp og þá ekki síður Þjórsá þar sem hún beljar fram undan stöðvarhúsinu.

Það sérstaka og óvenjulega er ekki umfram allt að finna á höfuðborgarsvæðinu þar sem langmest hefur þó verið byggt. Til Ísafjarðar verða menn að fara til þess að finna eina húsið í jugendstíl eftir að Nýja Bíó í Reykjavík var rifið. Það er hús Bókhlöðunnar og Pennans við Silfurtorg. Þessi rómantíski stíll komst í tízku í Evrópu um aldamótin 1900 og það hefur ekki verið einfalt mál að byggja húsið á Ísafirði. Forhliðin er sveigð og upphaflega voru fengnar í það sveigðar rúður sem því miður hafa ekki enzt. Annað sérstakt evrópskt fyrirbæri er íbúðarhúsið sem Gunnar skáld Gunnarsson lét byggja á Skriðuklaustri, þar sem blágrýtishnullungar voru settir í ytri veggi til að líkja eftir hleðslu. Húsið hefur staðist afar vel tímans tönn, en enginn annar hér á landi virðist hafa tekið sér þessa byggingaraðferð til fyrirmyndar.

Tvö listasöfn, brýr og vitar

Áreiðanlega er það ekki tilviljun að tvö listasöfn myndhöggvara í Reykjavík skera sig úr og sýna að þar hafa snjallir formsmiðir verið að verki; báðir dálítið sérvitrir og sækja föng í eigin hugarheim fremur en ríkjandi tízku. Þetta á sérstaklega við um Hnitbjörg, Listasafn Einars Jónssonar frá árunum 1916-23, sem er að segja má stærsti skúlptúr Einars. Flestir hafa aðeins séð bakhliðina sem snýr að götunni. Forhliðin sem snýr að garðinum er þó án efa magnaðasti hlutinn í útliti hússins, en ómaklega falin í alltof nærgöngulum trjágróðri. Listasafn Ásmundar Sveinssonar, elzti hluti þess frá 1942, er gerólíkt og einstætt meðal steinsteyptra mannvirkja á Íslandi; fyrirmyndir sóttar til Forn-Grikkja og Forn-Egypta, en heildin rímar samt við módernískar byggingar.

Menn verða seint á eitt sáttir um það hver séu fegurstu mannvirki aldarinnar í steinsteypu; ekki einu sinni þeir sem bezt eru til þess menntaðir eru sammála. Sumir mundu benda á steinsteypt listaverk eins og Saltfiskstöflun Sigurjóns Ólafssonar hjá Sjómannaskólanum í Reykjavík eða Fyssu Rúríar í Laugardal. Margar brýr eru tilkomumiklar og listaverk út af fyrir sig, en á leið yfir þær sjáum við það ekki. Brýr þarf að skoða neðanfrá og jafnvel frá hlið. Til eru brýr sem njóta sín ekki til fulls nema frá ákveðnu sjónarhorni og þarf helzt að vera í kyrrstæðri þyrlu til þess. Svo er um nýju brúna á Jökulsá á Dal. Meðal þeirra fegurstu eru gamla Fnjóskárbrúin hjá Skógum, sem byggð var 1908; verk danskra verkfræðinga og hönnuða. Önnur glæsileg brú, sem nú er einnig í aukahlutverki frá því sem var, er Hvítárbrúin hjá Ferjukoti í Borgarfirði frá árinu 1928. Heiðurinn af hönnun hennar á Árni Pálsson verkfræðingur hjá Vegagerðinni. Eftir gagngerðar endurbætur og viðgerðir síðastliðið sumar er brúin sem ný væri og getur talizt eitt fegursta steinsteypumannvirki landsins.

Margir vitanna við strendur landsins eru tilkomumeiri mannvirki en menn hafa almennt hugmynd um og ræður þá mestu, að þeir eru yfirleitt ekki í alfaraleið; sumir á mjög afskekktum stöðum. Örfáir þeirra eru á vinsælum ferðamannastöðum, Reykjanesviti og Dyrhólaeyjarviti þar á meðal. Höfundar vitanna virðast ekki hafa orðið frægir af verkum sínum, en þar tel ég að sé fremstur meðal jafningja Axel Sveinsson verkfræðingur hjá Vita- og hafnarmálastofnun. Hann hefur til dæmis hannað hinn nýja Garðskagavita, sem er sívalur og mjókkar að ofan. Kálfshamarsvita á Skaga hannaði Axel eins og dæmigerðan skýjakljúf; allt eftir módernískum nótum, en Straumnesviti í Sléttuhlíð, sem Axel á einnig heiðurinn af, er gerólíkur; aðeins 9 m hár, en mikil vinna lögð í flókna formsmíði og vitinn er í sjálfu sér magnað, sjálfstætt listaverk.

Úrvalsverk aldarinnar eiga skilið að athygli sé vakin á þeim. Ef til vill hefur þú séð þau, en ekki tekið vel eftir þeim. Sum þeirra eru fyrst og fremst sögulega merkileg, önnur út frá tæknilegu sjónarmiði, eða listrænu. Og til eru þau hús og mannvirki sem sameina þetta allt.

EFTIR GÍSLA SIGURÐSSON

Höfundur er blaðamaður.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.