14. júní 2003 | Menningarblað/Lesbók | 1873 orð | 4 myndir

Þrjár fínar piparmeyjar og afturgenginn greifi

Molar úr sögu Jónshúss við Östervold í Kaupmannahöfn

Á skilti utan á Jónshúsi stendur: Jón Sigurðsson átti hér heimili frá haustinu 1852 og dó hér 1879. "Óskabarn Íslands, sómi þess, sverð og skjöldur." Fyrra ártalið er rangt að mati greinarhöfundar en Jón og Ingibjörg kona hans fluttu ekki inn í h
Á skilti utan á Jónshúsi stendur: Jón Sigurðsson átti hér heimili frá haustinu 1852 og dó hér 1879. "Óskabarn Íslands, sómi þess, sverð og skjöldur." Fyrra ártalið er rangt að mati greinarhöfundar en Jón og Ingibjörg kona hans fluttu ekki inn í h
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
UM ÞAÐ bil sem fasteignarnúmerið 445 (á núverandi Jónshúsi og viðbyggðum húsum) kemur fyrst fram í ráðhússkjölum Kaupmannahafnar standa þær byggingar við Stenkulsgade (síðar Öster Voldgade) og niður með Muldgade, sem var ósteinlögð moldartröð upp á...
UM ÞAÐ bil sem fasteignarnúmerið 445 (á núverandi Jónshúsi og viðbyggðum húsum) kemur fyrst fram í ráðhússkjölum Kaupmannahafnar standa þær byggingar við Stenkulsgade (síðar Öster Voldgade) og niður með Muldgade, sem var ósteinlögð moldartröð upp á Östervold, virkisvegg borgarinnar móti austri, og þar gnæfði upp stór vindmylla. Vestanvert við Muldgade og upp að Stenkulsgade var kirkjugarður, Sct. Annæ kirkegård, vígður árið 1654. En þar sem grafreitur þessi fylgdi engri ákveðinni kirkju var hann afhelgaður og þrælafangelsið nýja, Stokhuset, reist á svæðinu árið 1727 og tók við af þrælafangelsinu gamla á Brimarhólmi. Eftir það fékk Moldargatan gamla nýtt nafn, og hefur síðan heitið Stokhusgade.

Nú hafði fólki mjög fjölgað í hinu stórmerka byggðarhverfi Nýbúðum frá dögum Kristjáns kóngs IV, þar sem fyrrum sjómönnum úr danska hernum og kaupskipaflotanum var búið öruggt elliskjól með fjölskyldum sínum. Það góða og ráðsetta fólk, við Krokodillegade, Delfingade og aðrar slíkar götur, varð að fá sína kirkju eins og aðrir kristnir Hafnarbúar. Hún var reist og helguð blessuðum Páli frá Tarsus. En einber sunnudagskirkja er trúuðum sálum ekki nóg; þær urðu sem aðrar að geta beðið upprisunnar í vígðum reit með andlitið móti austrinu, og því var fundinn allstór legstaður sem náði frá bakvegg Stokkhússins og niður á Rigensgade, og var sá nýi jurtagarður Herrans almennt nefndur "Skibsgården".

Tóbak og te

Konungsríkið Danmörk bjó enn á þessum tíma að auðnum frá fyrrum nýlendum sínum, teinu frá Indlandi, en tóbakinu og sykrinum frá þrælanýlendum sínum í Vestur-Indíum. Þeir sem að þeim innflutningi sátu voru einir auðugustu borgarar Kaupmannahafnar og koma víða við sögu. Hinn 3. júlí 1843 selur tekaupmaðurinn Freischou Wilhelm Friemand Schram hús sín og lóðir við Stenkulsgade og Stokkhúsgötu, fasteignarnr. 486. Þar byggir Frímann Schram allstórt þrílyft hús með íbúðum efra, en tóbaksgerð á fyrstu hæðinni. Reyndar er hún í skjölum kölluð "Tobaksfabrik", en hefur vart fengizt við annað en að orna grængulu tóbaksblöðin, rúlla þeim í vindla eða rjól sem skorið var í píputóbak eða neftóbak, sem var þá mjög í tízku.

Ekki hafði herra Frímann Schram lengi látið kynda tóbaksofnana við Stokkhúsgötu þegar eldur brauzt út og húsin upp fyrir hornið á götunni brunnu öll til grunna. Samt rís þessi óvílsami kjarkmaður eins og Fönix upp úr öskunni og sækir til borgarráðs um stækkaða lóð til uppbyggingar (fasteignanr. 468A og 486B). Þar byggir hann upp þrílyfta húsið við Stokkhúsgötu og nýtt fimm hæða íbúðarhús á horni Stokkhúsgötu og Öster Voldgade, þ.e. núverandi "Jónshús" (fasteignarnr. 486B). Þetta nýja hús fékk aðalinngang frá "Austurvegg", Östervold, og níu gluggafög í þá átt. Horn hússins, á mótum Östervold- og Stokhusgade, er þverskorið, og var þar síðar, eftir að íslenska þjóðin eignaðist húsið, komið fyrir minningartöflu um búsetu þeirra Jóns Sigurðssonar og frú Ingibjargar í byggingunni.

Framkvæmdir W.F. Schrams ganga svo vel undan, að hinn 12. apríl 1853 biður hann um skoðun sérhæfra manna, og 17. október sama árs er því lýst yfir að í öllu sé farið eftir löglegri byggingarsamþykkt. Einnig er getið um húsagarðinn með lystihúsi, útisalernum og uppmúruðum tröppum að eldhúsinu á 1. hæð og bakdyrastigaganginum á efri hæðir. Undir 4/5 hlutum hússins var kjallari sem var um hríð notaður til íbúðar. Hins vegar var húsið (núverandi "Jónshús") ekki tekið endanlega út af opinberri hálfu fyrr en árið 1857 og þá sagt að öllu leyti frágengið til íbúðar. Við þá endanlegu úttekt fær húsið götunúmer, Öster Voldgade nr. 12 (síðar nr. 8), og nýtt skráningarnúmer, matr. 664, sem hefur fylgt því síðan.

Þau Jón Sigurðsson og Ingibjörg voru heima á Íslandi sumarið 1859, og fór Jón langa ferð austur í Skaftafellssýslur, en þangað hafði hann ekki áður komið. Undir haust þessa árs tóku þau hjónin að sér átta ára gamlan systurson Jóns, Sigurð Jónsson, sem þau buðust til þess að fóstra og koma til mennta. Saman fóru þau til Hafnar með drenginn á póstskipinu "Arcturusi" hinn 28. nóvember 1859, eftir hálfs árs dvöl á Íslandi.

Tveir ágætir fræðimenn um ævi og störf Jóns Sigurðssonar, þeir Einar Laxness og Lúðvík Kristjánsson, fullyrða báðir í bókum sínum að þau Jón hafi flutzt í húsið við Öster Voldgade haustið 1852. Af því sem áður er rakið getur það ártal ekki staðizt. Auk þess er til leigukvittun (og ljósrit hennar birt í bók Lúðvíks, Á slóðum Jóns Sigurðssonar, Rvík. 1961), og virðist sú húsaleigukvittun gefin út eftir fyrsta dvalarár þeirra hjóna í húsinu. Kvittunin hljóðar svo:

"Af Hr. Archivar Sigurdsson har jeg dags dato modtaget Husleie fra October flyttedag 1861 til April 1862 með eet hundrede tresindstyve Rigsdaler, hvorfor herved kvitteres."

Kjöbenhavn den 24 April 1862,

Wilhelm F. Schram.

Með öðrum orðum: Þau hjón fluttust í íbúð sína í október 1861, og greiða hér, 24. apríl 1862, undangengna misserisleigu, 160 ríkisdali.

Þrjár fínar piparmeyjar og afturgenginn greifi

Samkvæmt fyrstu íbúaskrá hússins við Östervold frá árinu 1863 bjó á annarri hæðinni ("förste Sal") J. von Raben greifi. Þegar hann hvarf úr húsinu fluttust inn í íbúðina þrjár uppkomnar og ógiftar systur, dætur eins af fyrri eigendum, hr. Italianders. Enginn vissi hvað orðið hefði af greifanum von Raben, nema hvað systurnar urðu brátt sannfærðar um að hann væri þar enn á stjákli, einkum um nætur. Þær heyrðu skrjáfið í síðum silkisloppnum, og sáu stundum reykinn úr löngu pípunni hans smjúga milli stafs og hurðar þegar gluggi var opinn hans megin. Þar sem þær systur voru vel efnum búnar af arfinum eftir föður sinn réðust þær í að fá töframiðil frá Englandi, "en berömt engelsk expert on ghosts", sem tókst að útrýma öllum slæðingi nema einum. Um greifann von Raben vildi hann ekki ábyrgjast neitt.

Þegar þau Jón fluttust í nýja húsið við Östervold í október 1861 veitti þeim ekki af rúmum húsakynnum. Að vísu var íbúð þeirra við Stóru kóngsinsgötu æði góð miðað við fyrri dvalarstaði, en bæði var, að bóka- og skjalasafn Jóns hafði vaxið að miklum mun, og auk Sigurðar fóstursonar þeirra hafði nú enn bætzt við fjölskylduna. Til þeirra kom sú gamla og trygga vinkona Ingibjargar, Sigríður Thorgrímsen, ekkja eftir Sigurð landfógeta, sem löngum hafði hýst þau hjón í litla húsinu sínu við Tjörnina á Víkursumrum þeirra og verið Ingibjörgu huggunarrík í hinni löngu og erfiðu bið eftir því að Jón rækti heitorð sitt við hana.

Af því má nokkuð marka drengskap Jóns og umhyggju fyrir vinkonu þeirra, að hann setti nafn hennar og heimilisfang þegar í Vegvísi Kaupmannahafnar: "Thorgrimsen, S., Enkefrue, Östervold 8." Annað ber hinn árlegi Vegvísir einnig með sér um Jón Sigurðsson: Þótt Danir og danskir embættismenn kölluðu hann ávallt Hr. Archivar Sievertsen gætti hann þess vandlega að það væri aldrei öðruvísi en Jón Sigurdsson í skránni.

Hljóðlátur elskhugi í stigaganginum

Svo virðist sem efstu hæð hússins hafi verið skipt í tvær íbúðir á dögum þeirra Jóns, og hafa þær ekki haft útsýni til austurs nema um kvistgluggana og verið fremur þröngar. Í annarri þeirri íbúð bjó um hríð á dögum þeirra Jóns ungfrú Regine Olsen, heitkona heimspekingsins Sörens Kierkegaards, sem heimsótti elskaða unnustu sína oftlega upp þessa löngu og erfiðu stiga. En eftir að Kierkegaard sleit trúlofun sinni við Regínu, við mikla hneykslun góðborgara Kaupmannahafnar og allra "kristilegra" kvenna, fluttist ungfrú Olsen úr húsinu. Nokkrum árum síðar var stigið öllu þyngra og fastar í stigaþrepin upp á efstu hæðina, en þá fluttust þangað upp hjón með mikinn farangur og þrjú börn. Eiginmaðurinn var franskur málari, Paul Gauguin að nafni, og dönsk eiginkona hans, Mette Sophie, f. Gad.

Gauguin var oft að heiman, enda hugnaðist honum Kaupmannahöfn lítt, þar sem listsýningu hans hafði verið lokað með lögregluvaldi, og dvaldist hann þá í París eða vestur á Bretagneskaga, þar sem hin miklu umhvörf urðu í list hans, með málverkum eins og "Gula Kristi", "Jakobsglímunni" og "Vetrarlandslagi í Bretagne", en síðan lá leið hans á vit enn einfaldara og upprunalegra lífs, til Martinique og loks til Tahiti. Eftir það óx frægð hans í öfugu hlutfalli við það sem hann sleit stigaþrepunum í Östervold númer 8.

Þegar neyðin er stærst...

Eftir að Paul Gauguin var endanlega horfinn fjölskyldu sinni, á vit ævilangrar þrár sinnar, snilldar, en líka einmanaleika og þungbærra sjúkdóma, var orðið æði þröngt fyrir dyrum hjá Mette Sophiu, bæði í húsnæðislegum sem peningalegum efnum. Hálf íbúðin var full, nærri því frá vegg til veggjar, af málverkastöflum og stórum möppum utan um teikningar og þrykkmyndir.

Svo virðist sem Regine Olsen hafi einhvern tíma vitjað fyrri íbúðar sinnar, því að skilnaði þessara tveggja yfirgefnu kvenna gaf ungfrú Olsen Mettu Sophiu öskubakka með nafnletrun Sörens Kierkegaards, sem hann hafði skilið eftir hjá henni, og er sá "helgigripur" að sögn ennþá til.

"Þegar neyðin er stærst..." því svo sannarlega bjó Mette Sophie við nakta neyðina með börnum sínum uppi á fimmtu hæðinni í húsinu.

En þá gerist það, að einn daginn keifar vel klæddur tignarmaður framhjá íbúð Jóns Sigurðssonar, og enn ofar, þar sem hann drepur á dyr. Þegar lagleg en fölleit kona vitjaði dyra hneigði hann sig og spurði hvort hann talaði við Madame Gauguin. Henni brá nokkuð við ávarpið og óraði ekki fyrir að nafnið væri orðið heimsþekkt. Maðurinn kynnti sig sem Edvard Brandes, fyrrum ritstjóra Politiken og bróður fagurfræðingsins Georgs Brandesar. Erindi sitt, sagði hann, væri að spyrja heiðraða frúna hvort hún væri ekki með eitthvað af fyrri málverkum eiginmanns síns. Hún sýndi honum staflana um alla íbúðina, en sagði að allt þetta væri ekki eftir hann sjálfan, heldur margt eftir málaravini hans í París, Degas, Pissarro, Renoir og Lautrec. Þá setti Edvard Brandes frúna niður hjá sér og bauð henni 10.000-, tíu þúsund krónur í reiðufé fyrir þessa stafla. Tíu þúsund krónur var feiknarleg upphæð á þessum árum, þegar ársleiga hennar fyrir íbúðina var tæpar 80 krónur. Hún tók boðinu umsvifalaust, og brátt komu menn frá Edvard Brandes til þess að flytja allt þetta dót frá henni. Nú þurfti sú langþreytta kona "villimannsins frá Tahiti" ekki lengur að kvíða næsta degi um mat eða eitthvað á fæturna á börnunum. Edvard Brandes var ekki þess háttar maður, að hann færi strax að falbjóða listaverkin úr þessu dýrmæta safni, heldur léði hann þau söfnum og sýningarstöðum til kynningar á þessari nýstárlegu list handa almenningi, bæði heima, í Osló og Lundúnum.

Listsalinn frægi, Durand-Ruel, efndi um þetta leyti til stórsýningar á Tahiti-málverkum Gauguins, sem kom af því tilefni aftur heim til Frakklands. Þar sem hann saknaði mjög elsta sonar síns og vildi hafa hann með sér í París skrapp hann til Kaupmannahafnar. Þegar hann spurði hvar komið væri um málverkin sem hann skildi eftir bauð hann Brandes að endurkaupa þau fyrir sama verð, en Edvard Brandes gaf engan kost á því. Eftir það fór Paul Gauguin aftur til Parísar með son sinn, og sáust þau Mette aldrei upp frá því.

Margt átti eftir að ganga á í sögu þessa húss eftir að þau Jón Sigurðsson og frú Ingibjörg létust þar, á heimili sínu, í desembermánuði 1879, og voru bæði flutt heim til fósturjarðarinnar til greftrunar.

Talsverð málaferli áttu sér stað milli eigandans, víxlara Sv. Ellehammer, og íbúa, herra Salomon og frú Egelund, sem enduðu sum með fangelsisdómum og verða ekki rakin hér. Friður komst ekki á fyrr en íslenski stórkaupmaðurinn Carl Sæmundsen varð einkaeigandi að húsinu í janúar 1959. Síðan gerðist það sem alkunna er, að þau Carl Sæmundsen og Jóhanna kona hans gáfu íslensku þjóðinni húsið árið 1964 til minningar um sjálfstæðishetjuna Jón Sigurðsson og til íslensks menningarseturs í Kaupmannahöfn.

Þjóðin, þ.e. íslenska ríkið, hefur þó ekki endurgoldið rausn þeirra hjóna sem skyldugt væri. Húsið hefur drabbast niður ár frá ári, svo að syrgilegt er gestkomandi manni að ganga um þau þjóðhelgu vé.

Höfundur er listfræðingur og rithöfundur.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.