Byggð hélst á Stöng í Þjórsárdal fram á 13. öld Breytt veðurfar og ofbeit eyddu byggð KIRKJUGARÐURINN sem Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson fornleifafræðingur kom niður á við uppgröft á Stöng í Þjórsárdal í sumar reyndist vera aðeins 50 sentímetrum neðan við...

Byggð hélst á Stöng í Þjórsárdal fram á 13. öld Breytt veðurfar og ofbeit eyddu byggð

KIRKJUGARÐURINN sem Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson fornleifafræðingur kom niður á við uppgröft á Stöng í Þjórsárdal í sumar reyndist vera aðeins 50 sentímetrum neðan við botn skurðs sem Aage Russell og Kristján Eldjárn grófu við rannsóknir sínar á fornminjum þar árið 1939. Með rannsóknum sínum í sumar kveðst Vilhjálmur Örn hafa fengið staðfestingu á því að byggð hélst á Stöng fram á 13. öld. Minjar um þrjár byggingar reistar á sama stað komu í ljós við uppgröftinn. Efst var lítil kirkja, þá smiðja og neðst skáli frá því skömmu eftir landnám norrænna manna. Meðal gripanna sem fundust við uppgröftinn í sumar var lítill klæðisprjónn úr beini og örlítið bronslauf af baltneskum uppruna. Slík bronslauf eru þekkt annars staðar í norðanverðri Skandinavíu, baltnesku löndunum og allt austur í Rússland. Þau eru venjulega talin vera frá 10. og 11.öld. Klæðisprjónninn, sem líklega er gerður úr hvalbeini, er í líkingu axar, en það var tákn Ólafs helga Noregskonungs.

Í sumar gróf Vilhjálmur Örn upp rúst húss austan við yfirbyggðu skálarústina á Stöng, sem grafin var upp árið 1939. Rústin var talin vera af útibúri en Vilhjálmur Örn komst að því að hún var af kirkju Stangarbænda. Hann álítur að kirkjan sé frá fyrstu árum kristni á Íslandi og hafi verið í notkun fram undir aldamótin 1200. Að sögn Vilhjálms Arnar hefur kirkjan verið því sem næst 6x4 metrar að flatarmáli, hlaðin úr torfi og grjóti nema vesturhliðin sem var þiljuð. Austurgaflinn var kórlaga og segir Vilhjálmur Örn að torfkirkjur af þessari gerð séu þekktar frá fyrstu árum kristni í Færeyjum og á Grænlandi.

Vestan og sunnan kirkjuleifanna kom í ljós grafreitur. Alls voru opnaðar sjö grafir og sér í fimm til viðbótar. Grafirnar liggja mjög þétt og voru leifar af trékistum í flestum þeirra. Beinin hafa ekki varðveist vel, en meðfram einni kistugröfinni fundust nokkuð vel varðveitt bein af fullvaxta karlmanni. Kjálki og kjálkabrot þessa manns bera erfðafræðileg einkenni, tanngarð innan á neðri kjálka (torus mandibularis), en bein með sömu einkenni fundust við uppgröft í Skeljastaðakirkjugarði neðar í Þjórsárdal árið 1939. Þangað til í sumar var Skeljastaðakirkjugarður eini þekkti kirkjugarður hinna fornu Þjórsdæla. Beinin á Stöng benda til þess að torus mandibularis hafi verið ættarfylgja í Þjórsárdal til forna.

Undir kirkjuleifunum var smiðja og undir henni komu í ljós leifar af enn eldri byggingu. Þá byggingu álítur Vilhjálmur hafa verið skála sem sé eldri en skálinn sem grafinn var upp árið 1939, og annar skáli sem er undir yfirbyggðu rústinni. Tiltölulega litlar rannsóknir fóru fram á þessum forna skála í sumar, en fyrir miðri rústinni er eldahella langelds skálans. Ekki verður hægt að fá heillega mynd af þessum skála þar sem grafirnar hafa verið grafnar í gegnum gólf hans. Þetta hús segir Vilhjálmur að hafi verið reist skömmu eftir landnám, því að gjóskulag sem aldursgreint er frá því um 900, liggur rétt undir gólfi hússins.

Tilgangurinn með uppgreftrinum var að athuga afstöðu mannvistarlaga við gjóskulög og ganga úr skugga um stærð útibúrsins, sem reyndist vera kirkja. Helsta niðurstaða rannsóknanna er sú að byggð lagðist af á Stöng að minnsta kosti 125 árum síðar en talið hefur verið. Þessu til staðfestingar nefnir Vilhjálmur Örn einkum þrennt. Í fyrsta lagi afstöðu þekktra gjóskulaga við mannvistarlög. Gjóska úr Heklugosinu 1104 fannst undir mannvistarleifum, en flestir vísindamenn hafa allt fram til þessa álitið það gos hafa eytt byggð efst í Þjórsárdal. Í öðru lagi segir Vilhjálmur Örn á annan tug kolefnisgreininga (C14) á viðarkolum og dýrabeinum frá Stöng hafa sýnt aldur fram á 13. öld. Þá hafi gripir, sem fundist hafa á Stöng bæði í sumar og við fyrri rannsóknir þar, reynist vera yngri en svo að byggð geti hafa lagst þar af í gosinu 1104. Hér nefnir Vilhjálmur Örn sérstaklega leirkersbrot með grænum glerungi sem við aldursgreiningu hafi reynst vera frá því eftir 1200. Að þessu samanlögðu kveðst Vilhjálmur álíta að gosið 1104 hafi ekki eitt sér hrakið búendur frá Stöng. Þar hafi komið til fleiri þættir, bæði seinni gos í Heklu, ofbeit og ofnýting skóga ásamt kólnandi veðurfari.

Vilhjálmur hóf rannsóknir á Stöng árið 1983. Hann hélt áfram rannsóknum þar sumarið eftir og einnig 1986. Áformað er að halda áfram uppgreftri á fornminjunum á Stöng næsta ár. Auk Vilhjálms Arnar störfuðu að rannsókninni Bjarni Einarsson fornleifafræðingur og aðstoðarmennirnir Einar Jónsson, Gísli Sigurðsson og Irene Bang-Møller. Þá veittu starfsmenn Landsvirkjunar í Búrfellsvirkjun Vilhjálmi Erni ýmsa aðstoð við rannsóknirnar.

Morgunblaðið/TÓ

Fornleifafræðingarnir Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson og Bjarni Einarsson við mælingar á fornminjum.