Kápa upplýsandi sýningarskrár er tekur fyrir æviverk Dieters Roths. Enska útgáfan, MoMA, New York 2004.
Kápa upplýsandi sýningarskrár er tekur fyrir æviverk Dieters Roths. Enska útgáfan, MoMA, New York 2004.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Listahátíð 2005 er lokið, utan aðalsýninga hennar sem standa mun lengur og ber þá helst að nefna þrískipt yfirlit á þróunarferli Dieters Roth, í Listasafni Íslands, Listasafni Reykjavíkur, Hafnarhúsi, og Gallerí 100º, sýningarsal Orkuveitu Reykjavíkur.
Listahátíð 2005 er lokið, utan aðalsýninga hennar sem standa mun lengur og ber þá helst að nefna þrískipt yfirlit á þróunarferli Dieters Roth, í Listasafni Íslands, Listasafni Reykjavíkur, Hafnarhúsi, og Gallerí 100º, sýningarsal Orkuveitu Reykjavíkur. Mál að gera hér nokkra úttekt, þótt einstakir liðir séu þess eðlis að þeir hafi farið fyrir ofan garð og neðan hjá skrifara, raunar fleiri gildum myndlistarmönnum, stefnumörkin þykja í þeim mæli einsleit og sundurslitin. Yfirlitið á lífsverki Dieter Roths þannig á þrem stöðum og margt gamalkunnugt frá fyrri sýningum hér á landi. Þar fyrir utan hefur landsmönnum verið haldið meira en vel við efnið með reglubundnum sýningum safnanna á hérlendum sporgöngumönnum hans.

Svo á að heita, að myndlist hafi verið í brennidepli að þessu sinni, listahátíðin frá fyrstu tíð aðallega hverfst um tónlistina. Þó má með þakklæti minnast ýmissa eftirminnilegra listsýninga frá útlandinu er hingað rötuðu, en stundum um að ræða sýnishorn eða hálfgert uppsóp frá ferli viðkomandi, þótt nóg væri uppistandið í kringum þær. Mál einfaldlega að borin von er að okkar fámenna þjóð geti staðið undir því að fá til sín fágæta dýrgripi og úrval lykilverka manna eins og Picassos, Chagalls, Matisses og annarra jöfra. Að maður nefni hér ekki Rembrandt, Goya, Cézanne og Gauguin. Vera um leið í samkeppni við heimslistasöfnin sem soga til sín allt að fjórar til sex milljónir gesta árlega. Hins vegar ekki útilokað að næla í hliðargeira í list meistaranna, sem voru sumir mjög fjölhæfir. Málmþrykksröðin Kenjarnar eftir Goya á Listasafni Akureyrar frábært dæmi. Íslendingar fengu og nokkra nasasjón af heimslistinni þegar farandsýning Litlu hallarinnar í París náði hingað, Listasafn Íslands þó naumast í stakk búið til að hýsa slíkar sýningar. Í mörgum skilningi mætti nefna "monthúsið" við Tjörnina með öllum sínum takmörkunum, símaklefann meðal þjóðlistasafna Evrópu. Ástæða til að minna hér endurtekið á örfárra klukkustunda flug til heimsborganna beggja vegna Atlantsála, ennfremur að fjölþætt lífsmögnin innan veggja listasafna gerir öllum gott sem hafa móttökutækið í lagi. Engar varúðarráðsstafanir eins og olíur þarf að bera á lífsandann til varnar óæskilegum geislum úr himinhvolfinu líkt og efnislegu umbúðirnar á sólarströndum.

Fyrir heppilegar aðstæður er framkvæmdin í kringum Dieter Roth ein af fáum undantekningum frá reglunni, margt af því markverðasta sem eftir listamannin liggur þannig ratað hingað. Þó saknaði ég ýmislegs frá sýningunni á MoMA, Queens, einkum hinnar hrifmiklu yfirsýnar á einum stað og frábæru samfelldu uppsetningar.

Auðvitað mikill fengur af að fá þessa framkvæmd hingað, en hefði ekki endilega þurft að gerast í kringum opinbera listahátíð og allri þeirri samkeppni um athygli sem óhjákvæmilega fylgir slíkum gjörningi. Trúlega náð til mun fleiri á öðrum tíma þá kastljósið hefði óskipt beinst að listamanninum einum, samræðan um leið. Í ljósi hins langa undirbúnings skil ég alls ekki hví ekki var hugað að ítarlegri sýningarskrá líkt og á Schaulager, Basel, jafnframt enskri útgáfu hennar í New York. Hér höfðu menn milli handanna einstakt tækifæri til frábærrar kynningar á listamanninum, einungis þurfti að þýða lesmálið yfir á íslenzku. Um óskiljanlega handvömm að ræða sem rýrir slagkraft framkvæmdarinnar, er sem heilann vanti þótt mögulegt sé að nálgast ensku útgáfuna. Þetta skulda Íslendingar listamanninum mun fremur en þá þrískiptu umgjörð sem honum er búin, sem skilar minningunni einni en vekur upp margar ósvaraðar spurningar. Íslenzka skráin hvorki fugl né fiskur við hliðina á hinum. Jafnframt hefði útgáfan markað tímamót um kynningu á myndlistarmanni hér á landi, því engin fordæmi veit ég um íslenzka sýningarskrá/katalógu ívið líka upplýsandi, hlutlægum gagnsæjum og skilvirkum búningi.

Dieter Roth var vissulega mjög virkur í núlistum um sína daga, gat enda nær ótruflaður einbeitt sér að sköpunarferlinu meginhluta starfsævinnar. Var þó ráðinn gestaprófessor í Bandaríkjunum í eitt ár en mun lítið hafa sinnt nemendum og ekki endurráðinn. Kannski ekki kært sig um það, einnig kenndi hann eina eða tvær annir við MHÍ, en sú kennsla fór aðallega fram utan veggja skólans, þ.e. á öldurhúsum borgarinnar. Átti ekki við eðli hans að kenna á hefðbundinn hátt, en viðkynningin við persónuna mun nemendum hans hafa þótt mikilsháttar lífsreynsla og ber alls ekki að vanmeta. Hann var barns síns tíma, þá myndlistarmenn voru að rífa niður eldri gildi sem aldrei fyrr, ögra viðteknum skilningi á eðli sjónlista og notuðu til þess fjölþætt meðöl, einnig gróf og óvönduð. Sígildar aðferðir í listgrafík fótum troðnar og ódýrum forgengilegum efnum lyft á stall, einna greinilegast hjá listhópnum Fluxus. Þetta varð að hópefli í mörgum löndum en í upphafi Dada 1916, og seinna hjástefnunnar, stóðu einungis örfáir frumkvöðlar að baki hvarfanna. Var svo allar götur fram yfir seinni heimsstyrjöldina og til sjöunda áratugsins er 68 kynslóðin umbylti heila menntakerfinu. Og alveg fram að ný-dada voru þetta hliðargeirar í myndlistinni sem fáir aðhylltust, en þróaðist svo frá því að vera hugsjón og ástríða einstaklinga og fámennra dreifðra listhópa í námsfag og sérdeildir í myndlistarskólum, loks fjöldahreyfingu og stífa markaðsvæðingu, sem menn urðu sosum meira en varir við í upphafi listahátíðar.

Fyrrum var hið skapandi frumkvæði í höndum listamannanna sjálfra en fræðingarnir komu í humátt á eftir þeim og gáfu athöfnum þeirra nafn, sögulegt og hugmyndafræðilegt inntak. Til að mynda var arkitektinn, málarinn og rithöfundurinn Giorgio Vasari (1511-74), einn um að rýna í og skilgreina myndlistarmenn endurreisnartímabilsins, listin þróaðist svo yfir í manerisma, barokk, rókókó, nýklassík, impressjónisma, táknsæi og loks módernisma. Módernisminn svo lungann af öldinni ráðandi stílbrigði með alla sína mörgu hliðargeira, við tók síðmódernisminn (póstmódernisminn) sem er svífandi hugtak með nokkru afturhvarfi til fyrri stílbragða. Guillaume Apollinaire (1880-1918) og fleiri skáld voru iðin við að gefa nýstílum nöfn á fyrstu tugum síðustu aldar, og saga listarinnar samkvæmt greiningu Denisar Diderot (1713-84), boðbera upplýsingastefnunnar og frumkvöðuls seinni tíma listrýni, varð er fram liðu stundir almennt háskólafag.

Halda má fram að fjölgun listsögufræðinga hafi í og með haldist í hendur við útbreiðslu listhúsa ásamt uppbyggingu listsafna sem þjónuðu mjúkum þörfum í kaldhömruðum heimi iðnaðarþjóðfélaganna. Listhúsin voru tiltölulega nýtt fyrirbæri í upphafi síðustu aldar, en hafa heldur betur undið upp á sig, munu til að mynda vel á sjötta hundrað í New York 1988!

Nú hefur þetta snúist við og menn komnir að þeim mörkum í nafni félagshyggju og hópefli að listsögufræðingar og listheimspekingar ráða ferðinni og boða endalok einstaklingshyggjunnar. Áhrif þeirra hafa aldrei verið meiri en síðustu áratugi, né völd sýningarstjóra með þennan menntunargrunn, jafnframt hefur miðstýrður rétttrúnaður í listum þrengt sér fram. Seinni tíma gagnrýnendur eru stundum nefndir bókhaldarar listarinnar og margir hverjir meint handbendi sýningarstjóra og sú spurning stöðugt áleitnari allra síðustu ár hvort listrýni hafi ekki lifað sig, sé með öllu óþörf. Með tillærðri orðgnótt sem einungis innvígðir botna í hafa gerendur miðlað visku sinni til almennings, eru um leið eins konar þjónustufulltrúar einslitar markaðsvæðingar listhúsa og núlistasafna. Leiðir hugann að því sem stundum er sagt um fyrirlesara að þeir hafi alla spekina í raddböndunum, en án innra samhengis. Undarlegt að hinir sömu segist vera að höfða til almennings, hins breiða fjölda sem einmitt hefur snúið við þeim baki, aðsókn að einstrengningslegum núlistasöfnum þar sem viðkomandi eru í forsvari stórminnkað, standa nær tóm dags daglega og eiga í miklum rekstrarvanda. Nýjar fréttir herma að Rooseum í Malmö standi jafnvel fyrir lokun. Hinir hörðustu hafa ekki gefist upp og mætt þessu með því að gera hinar stóru alþjóðlegu framkvæmdir að eins konar Disney-löndum listarinnar, samlíkingin ekki komin frá skrifara heldur heimsþekktum listrýnum og raunar 15-20 ára gömul, ef ekki eldri. Sýningarstjórarnir hafa innleitt það sem þeir nefna samruna listgreinanna og snúið hinum fornu sannindum við; "þar sem orðinu sleppir hefst myndlistin". Svo langt hafa menn fjarlægst orðspekina, að svo komið er það málæðið, hugmyndafræðin, leikrænir tilburðir, afbrigðilegir gjörningar sóttir til fjölleikahúsa, hávaði sprell og afbrigðilegt klám sem helst er inni í myndinni og á að laða "nýja" tegund sýningargesta að, hinni fyrri hrygglengju safnanna um leið gefið langt nef. Öllu heilbrigðari er ásóknin í hávísindaleg fyrirbæri í náttúrunni, og hinn breiði fjöldi þar með á nótunum, en nokkur spurn hvort skilgreina megi þau sem list, gerendurnir sjálfir ekki vissir, jafnframt því að fyrirbærin má yfirleitt finna í náttúrusögu- og vísindasöfnum.

Eitt og annað í þessari framvindu á sér stað á núverandi listahátíð sem hefur myndlistina að nafninu til á oddinum, þó í raun einungis einn geira hennar, fjöltækni, sem áróðursmeistararnir telja hinn eina rétta í heiminum nú um stundir, þeir sem standa utan hans um leið óhreinir. Geirinn hefur mikið til lagt undir sig öll hérlend söfn, sem standa nær tóm dags daglega og bólar ekki á hinni "nýju" tegund sýningargesta, nema ef átt er við smölun, skólabörn, öryrkja og eldri borgara. Um leið er hlutlægni og yfirsýn að mestu út úr myndinni, einnig að almenningur fái á breiðum grunni tækifæri til að fylgjast með vinnuferli allra núlifandi kynslóða milli ára, - nefnist vel að merkja gagnsæi. Einn safnstjórinn gekk svo langt að segja hróðugur í sjónvarpsviðtali, að þessi miðstýring og rétttrúnaðarstefna hefði sigrað, Hvernig má annað vera spurði einn myndlistarmaðurinn mig, þegar aðrar stefnur eru útilokaðar, brugðið fæti fyrir listamenn, önnur viðhorf fótum troðin?

- Hér er engan veginn verið að deila á nýmiðla heldur mjög óheilbrigða þróun hér á útskerinu sem í þessari einangruðu mynd á sér naumast fordæmi utan landsteinanna. Í öllu falli ekki hvar víðsýni ríkir og síst þar sem myndlist í orðsins eiginlegri merkingu er skipað til öndvegis. Klassísku miðlarnir sjaldan virkari en nú um stundir, metaðsókn á myndlistarsýningar beggja vegna Atlantsála, myndverk eldri sem yngri listamanna ósjaldan slegin á margföldu matsverði á uppboðum og mun færri verk dregin til baka en áður.

(Framhald)

bragi@internet.is