Eftir Ingveldi Geirsdóttur
ingveldur@mbl.is

Útrás er nýyrði í íslensku enda lýsir það nýjum veruleika. Íslensk fyrirtæki stunda nú viðskipti sín á erlendum mörkuðum meira en nokkru sinni fyrr, þau fjárfesta í erlendum fyrirtækjum eða stofna sín eigin á erlendri grund.
Útrás er nýyrði í íslensku enda lýsir það nýjum veruleika. Íslensk fyrirtæki stunda nú viðskipti sín á erlendum mörkuðum meira en nokkru sinni fyrr, þau fjárfesta í erlendum fyrirtækjum eða stofna sín eigin á erlendri grund. Orðið útrás á að lýsa þessu og gerir það með fremur jákvæðum blæ. Og það er sjálfsagt jákvætt að íslensk fyrirtæki skuli nú nema lönd en fylgifiskar þessara siglinga eru margir og kannski óvæntir, meðal annars enn meiri áhrif enskrar tungu á Íslandi.

Flest hinna svokölluðu útrásarfyrirtækja hafa höfuðstöðvar sínar ennþá á Íslandi en sökum þess að útibú og ýmsir samstarfsaðilar eru í öðrum löndum fer starfsemi þeirra að mestu fram á tveimur tungumálum. Í einhverjum tilfellum er annað tungumálið orðið fyrirferðarmeira - enska.

Enskan er málið - og íslenskan

Bankarnir eru ágæt dæmi en í einum þeirra er enskan orðin að máli bankans. "Enskan er í rauninni orðin tungumál KB banka og er búin að vera það í nokkurn tíma," segir Jónas Sigurgeirsson, framkvæmdastjóri samskiptasviðs hjá KB banka. "Allir stjórnarfundir fara fram á ensku, enda nokkrir stjórnarmenn erlendir, og ársskýrslurnar eru eingöngu gefnar út á ensku. Þar sem við erum orðin alþjóðlegur banki gefur augaleið að upplýsingar þurfa að vera á ensku." Jónas segir tölvupóst til starfsmanna innanhúss vera yfirleitt bæði á ensku og íslensku en einnig komi fyrir að tölvupóstur sem er eingöngu á ensku sé sendur á alla. "Þeir Íslendingar sem vinna í alþjóðlegu bankaumhverfi verða að vera tvítyngdir," segir Jónas. "Ég sé þetta ekki sem ógn við íslenskuna enda er enskan fyrst og fremst vinnumál sem notað er í samskiptum starfsmanna á milli landa. Enskan er tungumál alþjóðlegra viðskipta. Við erum með banka í tíu löndum og það er nauðsynlegt að allir geti talað saman á einu tungumáli," segir Jónas.

Í Íslandsbanka eru samskipti að talsverðu leyti á ensku að sögn Völu Pálsdóttur, upplýsingafulltrúa bankans. "Einn af framkvæmdastjórum okkar er erlendur og því hefur mikið af samskiptum okkar færst yfir á ensku bæði hvað varðar stjórn og innri samskipti. Við erum líka með mikið af viðskiptum okkar erlendis. Hins vegar er kjarnastarfsemin hérna heima alfarið á íslensku og við leggjum okkur fram um að tala gott íslenskt mál. Það hefur ekkert hallað á íslenskuna sjálfa í bankanum en þegar fyrirtæki færir út kvíarnar og hluti starfsmanna er erlendur verðum við að sjálfsögðu að finna okkur sameiginlegt tungumál og fyrir valinu varð enskan. Við höfum þurft að laga okkur að því umhverfi sem við vinnum í," segir Vala. Hún segir tölvupóst til starfsmanna að öllu jöfnu vera á íslensku en það fari nokkuð eftir eðli póstsins og hverjir eigi í samskiptum, t.d. séu öll tölvubréf og annað innan fjárfestinga- og alþjóðasviðs alfarið á ensku.

Vala segir alla vinna að því að auka aðgang erlendra fjárfestra að þeim fyrirtækum sem eru skráð á markað á Íslandi og lykillinn að því sé að veita upplýsingar á ensku til að gæta jafnræðis á markaðnum. "Að auki fjármagnar bankinn sig að stærstum hluta á erlendum mörkuðum og því verðum við að geta veitt þeim aðilum innsýn í okkar rekstur. Ég tel að ef farið er rúm fimm ár aftur í tímann þá hafi stærstur hluti upplýsinga fyrirtækja verið á íslensku en í dag er þetta orðið nokkuð jafnt og flestallt efni fyrirtækja sem starfa erlendis er bæði á íslensku og ensku," segir Vala.

Hún telur að þrátt fyrir aukna útrás gleymi íslensk fyrirtæki ekki rótum sínum og því muni íslenskan leika stórt hlutverk í kjarnastarfsemi þeirra áfram hér á landi.

Í Landsbankanum hefur þetta breyst í takt við alþjóðavæðinguna eins og annars staðar. Þar er notuð mikil enska en þrátt fyrir það fara bankaráðsfundir fram á íslensku sem og öll innanhússsamskipti íslenskra starfsmanna, samkvæmt upplýsingum frá Atla Atlasyni, framkvæmdastjóra starfsmannasviðs.

Stjórnar- og hluthafafundir á ensku

Hjá stoðtækjafyrirtækinu Össuri fengust þær upplýsingar að enskan væri meira og minna notuð innan fyrirtækisins en allt útgefið efni væri bæði á íslensku og ensku og allir fundir á Íslandi væru haldnir á íslensku. Tölvupóstur til starfsmanna Össurar er bæði á ensku og íslensku en á innra netinu er allt á ensku enda eiga allir starfsmenn að geta fylgst með því sem þar fer fram.

Sigurborg Arnarsdóttir, upplýsingafulltrúi Össurar, segir fyrirtækið vera með fund fyrir íslensku markaðsaðilana á íslensku en þá erlendu á ensku. "Við prufuðum að skipta þessum fundum alveg yfir í ensku en það virkaði ekki. Við höldum okkur við að hafa þetta tvískipt. Stjórnarfundir fara reyndar fram á ensku því það eru tveir erlendir aðilar í stjórn og á síðasta ári fórum við að halda hluthafafundina á ensku, við gátum ekki boðið hluthöfum upp á annað. Framkvæmdastjórnin fundar á íslensku en fundargerðirnar eru á ensku."

Sigurborg segir fyrirtækið farið að gera meira efni á ensku enda segir hún það ekki komast upp með það lengur að hafa eitthvað bara á íslensku. "Meðan við erum skráð á íslenskum markaði sé ég ekki fyrir mér að þetta muni breytast í bráð."

Hjá Marel fara öll samskipti innanlands við Íslendinga fram á íslensku. "Þetta hefur verið rætt svolítið í fyrirtækinu því það er með dótturfyrirtæki um allan heim og það væri oft meira hagræði að því ef samskiptatungumálið væri enska en það er það ekki enn sem komið er," segir Lára Hallgrímsdóttir, sviðsstjóri á útgáfusviði hjá Marel. Heimasíða Marels er öll á ensku og hægt er að velja mörg tungumál en ekki íslensku. Lára segir það vera vegna þess að stærsti kúnnahópur þeirra sé erlendis og hann sé settur í fyrsta sæti, en vilji sé fyrir hendi að halda líka úti heimasíðu á íslensku og stefnt sé að því. "Það er vilji fyrir því að rækta íslenskuna í fyrirtækinu enda sjáum við okkur sjálf sem íslenskt fyrirtæki og í framtíðinni sé ég ekki annað en við munum halda okkur við það. Þegar tengslin verða meiri og markaðurinn stækkar erlendis gerist það bara sjálfkrafa að enskan kemur inn í fyrirtækið," segir Lára.

Málstefna og enskukennsla

Fjölgun háskóla í landinu hefur aukið námsframboð. Mikil kennsla fer nú fram á ensku í mörgum þeirra og flest kennslugögn eru á ensku eða öðru tungumáli en íslensku. Háskóli Íslands er eini háskólinn hérlendis sem hefur markað sér ákveðna málstefnu en hún hefur að leiðarljósi að talmál og ritmál Háskólans sé íslenska, jafnt í kennslu, rannsóknum sem stjórnsýslu. Þetta felur m.a. í sér að kennsla og próf til fyrstu háskólagráðu fara að mestu fram á íslensku. Rannsóknum og framhaldsnámi fylgja erlend samskipti og fleiri mál en íslenska eru notuð í því starfi, einkum enska. Meginkennslumál í framhaldsnámi er þó íslenska, eftir því sem við verður komið, segir í stefnunni. Háskólinn vill stuðla að því að gera kennurum, sérfræðingum og nemendum kleift að tala og skrifa um öll vísindi á íslensku og gera þau jafnframt aðgengileg almenningi eins og kostur er.

Í Háskólanum í Reykjavík er megnið af námskeiðunum, sem í boði eru, kennt á íslensku. "Námskeiðum á ensku fjölgar ár frá ári og er það út af auknum fjölda skiptinema sem sækja skólann árlega, við erum skuldbundin til að hafa ákveðinn fjölda af námskeiðum á ensku á hverju ári vegna þess," segir Steinn Jóhannsson, forstöðumaður kennslusviðs í HR. "Við höfum verið að halda einstök námskeið bæði á ensku og íslensku til að þjóna báðum hópum, því það finnst ekki öllum nemendum þægilegt að sitja í námskeiðum á ensku. Það er mest kennt á ensku í viðskiptadeildinni auk þess sem mjög mörg námskeið í meistaranámi í tölvunarfræði eru kennd á ensku. Mestallt MBA- og MA-nám í viðskiptadeild fer fram á ensku."

Steinn segir prófin í þessum námskeiðum vera á ensku en í þeim námskeiðum sem íslenskir kennarar kenni á ensku séu prófin líka á íslensku. "Við höfum ekki orðið vör við að þetta sé vandamál fyrir nemendur en það kemur fyrir að einn og einn kvartar í grunnnáminu."

Að sögn Steins mun enskum námskeiðum fjölga í HR á næstu árum.

Íslenskukennsla skert um 33%

Björk Einisdóttir er formaður Samtaka móðurmálskennara. Hún segir fjölda kennara hafa lýst yfir áhyggjum sínum af stöðu íslenskunnar nú um stundir. "Á vorfundi Samtaka móðurmálskennara, sem haldinn var í apríl síðastliðnum, var rætt um styttingu námstíma til stúdentsprófs og afleiðingar hennar fyrir íslenskukennslu. Fundurinn sendi frá sér ályktun þar sem kennarar mótmæla harðlega fyrirhugaðri skerðingu íslenskunáms í framhaldsskólum," segir Björk og bætir við að ef skerðingin nái fram að ganga hafi íslenskukennsla í framhaldsskólum verið skert um 33% á innan við tíu árum.

Björk segist hafa áhyggjur af því að stór hópur ungs fólks gefi sér lítinn eða engan tíma fyrir bókmenntalestur. "Lesturinn eflir orðaforða, eykur þekkingu og reynslu, stuðlar að færni í mannlegum samskiptum og er undirstaða allrar menntunar. Hann eflir með fólki munnlega og skriflega tjáningu og er mikilvægur fyrir þátttöku í lýðræðisþjóðfélagi. Ég tel mikilvægt að nemendur, foreldrar þeirra, skólinn og samfélagið allt vakni til vitundar um hve bókin má sín lítils í samanburði við tölvurnar og sjónvarpið. Sú hugsun er stöðugt áleitnari hjá mér að tækni- og alþjóðavæðing undanfarinna ára hafi gert það að verkum að það sem skiptir unglinga mestu máli fari fram á símanum, oftast á sms-boðum, eða í gegnum tölvusamskipti þar sem oft á tíðum ríkir annað tungumál en íslenska. Að sjálfsögðu er tölvu- og farsímanotkun ungs fólks eðlilegur hluti af daglegu lífi þeirra en ég tel mikilvægt að foreldrar og kennarar kynni sér það tungumál sem þarna er talað, bæði hvað er sagt og hvernig það er sagt."

Björk leggur áherslu á að það sé ýmislegt jákvætt að gerast úti í samfélaginu sem viðkemur íslenskri tungu en það komi fæst beint frá menntamálaráðuneytinu. Sem dæmi nefnir hún Bókmenntaþing ungra lesenda, Stóru upplestrarkeppnina og samstarf Samtaka móðurmálskennara og Mjólkursamsölunnar. "Á meðan aldrei hefur verið jafnmikil þörf á að standa vörð um íslenska tungu er unnið að því að skerða kennslu í íslensku. Ég á erfitt með að átta mig á samhenginu."

Stofnun um íslensk fræði

Hinn fyrsta september á þessu ári mun Stofnun íslenskra fræða - Árnastofnun taka til starfa ef frumvarp þess efnis verður samþykkt á vorþinginu. Hún verður samsett úr fimm stofnunum innan Háskóla Íslands sem verða þá sameinaðar og síðar færðar undir eitt og sama þakið. Það eru; Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnun Sigurðar Nordal, Örnefnastofnun Íslands, Íslensk málstöð og Orðabók Háskólans. Samkvæmt frumvarpi til laga um stofnunina er tilgangur sameiningarinnar að efla rannsóknarstarf og miðlun á sviði íslenskra fræða auk þess að efla fræðilega ráðgjöf til styrktar og eflingar íslenskri menningu. Þá er gert ráð fyrir að margvíslegt hagræði verði af því að sameina vissa þætti í starfsemi þessara stofnana, einkum á sviði stjórnunar, tækni og þjónustu. Markmiðið er að til verði öflug háskólastofnun sem byggist á helstu undirstöðum íslenskrar menningar: tungumálinu og fornbókmenntunum.

"Þessi sameining á sér töluverðan aðdraganda, haustið 1996 kemur bréf til Háskóla Íslands frá þáverandi menntamálaráðherra, Birni Bjarnasyni, þar sem óskað er eftir athugun á því að þessar íslenskustofnanir, sem tengjast háskólanum, vinni meira saman og jafnvel sameinist. Þá var gerð athugun á þessu og menn voru almennt á því að það væru ýmsir fletir á því að vinna meira saman en það væri ekki gagn að því að sameina stofnanirnar fyrr en þær væru komnar í eitt hús," segir Ari Páll Kristinsson, forstöðumaður Íslenskrar málstöðvar. Byggja á nýtt hús undir stofnunina og eru áætlanir um að það verði viðbygging við Þjóðarbókhlöðuna. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir sameiningu í haust mun hin nýja stofnun ekki flytja undir eitt þak fyrr en eftir fimm ár ef allt gengur eftir.

Ari Páll segist vera meðmæltur því að stofnanirnar fimm sameinist. "Innan þeirra fer nú fram margvísleg starfsemi, bæði rannsóknarstarfsemi og þjónustustarfsemi við almenning. Það verður unnið að þessum þáttum í nýju stofnuninni og rannsóknarstöðum verður fjölgað um tvær, þannig að þessi sameining verður til bóta. Við leggjum saman bókasöfn, rannsóknargögn og krafta okkar í staðinn fyrir að vera í fimm tiltölulega smáum einingum. Ég held að Stofnun íslenskra fræða - Árnastofnun verði öflugri en þær fimm sem fyrir eru."

Í frumvarpinu er ekki lagt upp með að sameiningin sé sparnaðaraðgerð en Ari Páll segir heldur engin loforð vera, enn sem komið er, um aukna fjármuni til stofnunarinnar fyrir utan þessar tvær rannsóknarstöður sem bætast við og húsbygginguna. "Það er ekki ljóst hvort nýja stofnunin muni skiptast í deildir en deildaskiptingin kemur líklega af sjálfu sér eftir viðfangsefnum og af því að við verðum tvístruð um bæinn fyrstu fimm árin."

Málpólitískt hlutverk skerpt

Ari Páll segir þau hjá Íslenskri málstöð ekki vera hrædd um að áherslan á málrækt muni minnka við sameininguna. "Í raun og veru er ég alveg óhræddur við það vegna þess að málrækt nýtur mikils stuðnings hjá almenningi og ef stjórnvöld og stjórnendur stofnunarinnar hlusta á hann hef ég engar áhyggjur af því. Nýja stofnunin í heild vinnur að markmiðum um varðveislu íslenskrar tungu og ef hún verður eins sterk og vonir standa til þá verður það í sjálfu sér til að styrkja íslenskuna," segir Ari Páll og bætir við að hann vonist til að þessi sameining verði til þess að íslensk málmenning eignist myndalegt forsvar í háskólasamfélaginu og að íslensk fræði verði enn sýnilegri en áður.

Hann segir eitt af ánægjulegustu nýmælunum í þessu frumvarpi að það er skerpt á málpólitísku hlutverki Íslenskrar málnefndar. "Í raun og veru mættu stjórnvöld ganga lengra í að auka hlut málpólitíkur í pólitískri umræðu. Tillögur um mótun málstefnu eru ekki einkamál málfræðinga og því vildi ég sjá ennþá fleiri koma að málpólitískri umræðu og ekki síst fulltrúa almannavaldsins. Það verður að huga að máláhrifum ýmissa aðgerða stjórnvalda, það kemur fyrir að menn eru með þrýsting um að þurfa ekki að þýða hitt og þetta í stjórnsýslunni á íslensku, s.s reglur um lyf, flug o.fl. Ef textar eiga að hafa gildi á Íslandi óþýddir þá er verið að skerða umdæmi íslenskrar tungu og mér finnst að það mætti fara fram mat á máláhrifum þegar menn eru að taka slíkar ákvarðanir þ.e. að láta eitthvað óþýtt." Ari Páll segir að ef umræðan um stöðu íslenskrar tungu yrði opnari og það yrði tekið á henni eins og hverju öðru pólitísku viðfangsefni kæmi afstaðan til málsins betur upp á yfirborðið.

Ekki afleit staða

Ara Páli finnst staða íslenskrar tungu í dag ekki afleit. "Því verkefni lýkur aldrei að huga að stöðu tungunnar og gæta þess að ekki sé að henni vegið. Það eru svo hraðar breytingar í heiminum og við getum aldrei lagt þetta verkefni til hliðar og sagt sigur hafa unnist. Umræðan þarf að vera nógu vakandi til að fólk átti sig á því að málið skiptir máli." Hann segir íslenskukennslu aldrei verða nægilega mikla og vill leggja áherslu á að allir kennarar séu íslenskukennarar. "Þá á ég við að það sé notuð góð íslenska í kennslubókunum, að kennarar í öllum greinum noti góða íslensku í kennslu sinni og að það séu notuð íslensk hugtök í öllum greinum. Meðan allir skólar hér kenna á íslensku er það náttúrulega heilmikil íslenskukennsla og stendur vörð um notkunarsvið tungunnar." Ari Páll telur það alvarlegt umhugsunarefni ef háskólar hér á landi fara að kenna á ensku. "Fyrir um ári mótaði Háskóli Íslands sér málstefnu. Þar er að minnsta kosti reynt að taka upplýsta ákvörðun um hvernig menn ætla að snúa sér í þessu. Í frumvarpinu um Stofnun íslenskra fræða - Árnastofnun er nefnt að fleiri háskólar en áður fái fulltrúa í Íslenskri málnefnd og það er framfaraskref."

Árið 2001 gerði Ari Páll athugun um stöðu íslenskunnar í samnorrænni könnun þar sem verið var að kanna stöðu norrænu málanna á hinum og þessum sviðum þjóðlífsins. "Það hafa orðið svo miklar breytingar að þótt athugun mín árið 2001 hafi leitt í ljós að áhrif enskunnar í þjóðlífinu væru ekki mjög alvarlegt vandamál þá voru blikur á lofti og ég gæti trúað að ástandið sé kannski lakara núna."

Ari Páll segir að lokum að það ætti að vera auðveldara fyrir Íslendinga en margar aðrar þjóðir að standa saman um meginmarkmiðin í málstefnunni því þeir eru langflestir með sama móðurmálið.

Fjársvelt íslenskuskor

Jón Axel Harðarson er formaður íslenskuskorar Háskóla Íslands. Íslenskuskor er stærsta skorin innan hugvísindadeildar og býður upp á nokkrar námsbrautir í grunn- og framhaldsnámi. Jón segir nemendur innan íslenskuskorar nú vera um 425 og að aðsóknin í íslenskunám hafi fylgt almennri þróun við deildina. "Það hefur fjölgað í hugvísindadeild almennt og hjá okkur hefur nemendum frekar fjölgað."

Jón segir svolítið hafa verið dregið úr valnámskeiðum fyrir nemendur en hins vegar séu námsbrautir nú fleiri en þær hafa áður verið. "Við fengum fyrirmæli, vegna gerðar kennsluáætlunar fyrir næsta skólaár, að draga úr öllu námskeiðavali eins og kostur er og bjóða einungis upp á það sem er alveg nauðsynlegt, það rýrir á vissan hátt gæði námsins." Hann segir að á undanförnum árum hafi verið stofnaðar nýjar og þverfaglegar námsbrautir sem megi helst ekki kosta neitt og séu til að draga að nemendur, en þær námsbrautir byggjast á því námsframboði sem fyrir er.

"Ég held að Háskóli Íslands verði að leggja mikla rækt við íslenska menningu og ég sé ekki fyrir mér að það breytist í framtíðinni en spurningin er hvernig starfið verður fjármagnað. Auðvitað er það krafa að nám í íslensku sé bæði fjölbreytt og gott og til þess verðum við að geta boðið upp á kennslu og stundað rannsóknir. Fjármagnið sem við höfum núna nægir ekki til að greiða launakostnað að fullu og því verður að breyta."

Í námsgreininni íslensku hefur fastráðnum kennurum fækkað um þrjá síðan 1998. Sex bókmenntakennarar hafa látið af störfum en aðeins þrír verið ráðnir í staðinn. "Það er kannski ekki útlit fyrir að stöðunum fækki frekar en það er spurning hvenær við fáum að ráða í fleiri stöður," segir Jón og bætir við að fjárhagur hugvísindadeildar sé mjög þröngur og því séu nýir kennarar ekki ráðnir í stað þeirra sem hætta. "Við erum stærsta deildin en fáum minnst fjármagn með hverjum nemanda."

Spurður um hina fyrirhuguðu Stofnun íslenskra fræða - Árnastofnun segir Jón flesta líklega fagna því að Íslensk stjórnvöld ætli sér að styrkja og efla íslensk fræði. "Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því að íslenskuskor fái aðstöðu í hinu nýja húsi sem byggt verður yfir stofnunina. Menn líta svo á að íslenskuskor Háskóla Íslands eigi að vera miðstöð rannsókna í íslenskri málfræði og íslenskum bókmenntum í landinu og mörgum hefði þótt eðlilegt, sérstaklega vegna samvinnu íslenskuskorar og þessara stofnana, að hún hefði fengið aðstöðu í húsinu. En samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum er ekki gert ráð fyrir því."

Hingað til hefur verið samvinna milli þessara fimm stofnana, sem nú stendur til að sameina, og íslenskuskorar. "Starfsmenn þeirra hafa iðulega kennt við íslenskuskor og leiðbeint nemendum okkar og vonandi verður sú samvinna áfram eftir sameiningu. Hins vegar óttast sumir skoramenn að yfirvöld kunni að líta svo á að vegna þessarar samvinnu hafi íslenskuskor ekki þörf á að ráða í ýmis störf og benda því á að aukin samvinna við hina nýju stofnun megi ekki leiða til veikingar skorarinnar," segir Jón að lokum.

Tengsl milli enskukunnáttu og lífskjara

Kristján Árnason, prófessor í íslenskri málfræði, skrifaði grein í nýjasta hefti Ritsins þar sem hann fjallar um aukna fyrirferð ensku í íslensku máli. Þar styðst hann við niðurstöður úr samnorrænni könnun sem gerð var með hjálp Gallup á Íslandi á viðbrögðum Íslendinga við spurningum um ensk áhrif og málpólitík. Könnunin var gerð sem hluti af stóru samnorrænu rannsóknarverkefni og er meginviðfangsefni þess tökuorð og slettur í norrænum málum nútímans. "Það sem ég var fyrst og fremst að beina sjónum

að í þessari grein var hvort afstaða Íslendinga til íslensku og ensku hefði hugsanlega breyst. Það hefur alltaf verið sagt að tungumálið væri mikilvægast Íslendingum í sambandi við þeirra þjóðerni. Nú hefur því verið haldið fram að menn séu farnir að beina sinni þjóðernisvitund að náttúrunni frekar en málinu og finnst að til þess að vera góðir Íslendingar þurfi þeir að hafa hreina náttúru frekar en hreint mál," segir Kristján. "Það sem er ekki síður spennandi að vita er hvaða afstöðu menn hafa til enskunnar og þá er spurning hvort enskan sé orðin verulegur hluti af íslenskum raunveruleika og hvort mönnum finnist enskan vera þeirra mál. Það kom t.d. fram að fólki finnst mikilvægt að íslenskir stjórnmálamenn séu góðir í ensku, það er hluti af ímynd nútíma Íslendingsins að vera góður enskumaður og mikill náttúruverndarsinni en kannski síður málverndarsinni." Kristján segir hin sterku tengsl á milli tekna og enskunotkunar einnig vera umhugsunarverð en þeir tekjuhærri nota meiri ensku en þeir tekjulægri. "Enskan virðist frekar vera lykill að góðum lífskjörum heldur en íslenskan, því ef menn eru góðir í ensku fá þeir hærri laun og betri vinnu. Þeir sem hafa meiri menntun nota líka meiri ensku í vinnu, námi og til bóklesturs. Einnig er munur á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis en enska er minna notuð úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu."

Tölvupóstur eða e-mail?

Í könnuninni var spurt um hin ýmsu nýyrði og kom m.a. í ljós að 46,7% íslendinga sögðust nota orðið tölvupóstur en 42,6% orðið e-mail. "Þeir sem nota tölvur mikið sletta meira, eru ekki eins hreintungusinnaðir og aðrir og þeir nota frekar enska orðið e-mail en íslenska orðið tölvupóstur. Það kom t.d fram í þessari könnun að þeir sem nota orðið tölvupóstur eru frekar eldra fólk og landsbyggðarfólk. Það verður alltaf þannig að þeir sem umgangast enskuna meira smitast af henni. Könnunin sýnir líka víðtækan mun milli aldurshópa í notkun á ensku en yngri kynslóðin notar meiri ensku en sú eldri," segir Kristján.

Íslendingum þykir þó flestum of mikið af enskum orðum í íslenskunni auk þess sem flestir eru hlynntir því að gerð séu ný íslensk orð yfir ensk tökuorð.

Fornsögur og nútíma íslenska

Íslendingar nota ensku mest allra Norðurlandaþjóða og segir Kristján það líklega vera vegna smæðarinnar. "Það er miklu meira kennsluefni á ensku í skólum hér á landi en annars staðar og er það líklega ein af ástæðunum."

Kristján segir annað vandamál, sem tengist áhrifum enskunnar, vera tengslin við íslensku fornsögurnar. "Ég held að það yrði mikill skaði, og manni heyrist að hann sé að miklu leyti skeður, ef það þarf að þýða Íslendingasögurnar yfir á nútíma íslenskt mál. Ég segi stundum að ef svo er komið þá þurfi líka að þýða sögur 20. aldar rithöfunda, eins og Halldórs Laxness, yfir á nútíma íslensku því að ef það þarf að þýða Njálu þá er eins víst að það þurfi að þýða Gerplu og Íslandsklukkuna líka." Að sögn Kristjáns er viss krafa um að Íslendingar séu þrítyngdir, þ.e góðir í ensku, góðir í íslensku Halldórs Laxness og góðir í nútíma íslensku.

Áhyggjur af enskum áhrifum

Í greininni kemur fram að 73% aðspurðra Íslendinga voru því frekar eða algerlega ósammála að enskan yrði gerð að alheimsmóðurmáli en 19% voru því frekar eða algerlega sammála. Kristján segir enskunotkun í fræðum og menningu fara sífellt vaxandi og röksemdin fyrir því sé sú að nauðsynlegt sé að taka þátt í alþjóða vísindum og þróun. Hann segir að niðurstöður könnunarinnar bendi ekki til þess að þessar raddir úr röðum menntamanna hafi hljómgrunn meðal almennings á Íslandi enn sem komið er. "Traustur meirihluti landsmanna fylgir hefðbundnum íslenskum málræktargildum og meirihluti manna hefur áhyggjur af enskum áhrifum á form málsins, en áhyggjur eru ekki góðar því þær þýða að eitthvað er að."

Kristján er á því að það þurfi að efla íslenskukennslu í skólum og huga betur að því hvernig búið er að faginu frá grunnskóla og upp í háskóla.