Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Hannes Hólmsteinn Gissurarson segir frá hagfræðingnum Arthur Laffer: "Það hefur reynst rétt, sem Laffer brýnir fyrir okkur, að lítil sneið af stórri köku getur verið stærri en stór sneið af lítilli köku."

ARTHUR B. Laffer, sem flytur hádegiserindi í Þjóðmenningarhúsinu í dag um kosti skattalækkana, er áreiðanlega einn kunnasti hagfræðingur heims, en um leið einn hinn umdeildasti. Hann fæddist 14. ágúst 1940 í Youngstown í Ohio-ríki, lauk BA-prófi í hagfræði frá Yale-háskóla í 1963, MBA-prófi frá Stanford-háskóla 1965 og doktorsprófi frá sama skóla 1971.

Upphaf Laffer-bogans

Laffer kenndi hagfræði í Chicago-háskóla 1967-1976 og var ráðunautur Bandaríkjastjórnar í forsetatíð Nixons og Fords. Þar sem hann sat einn daginn í desember 1974 að hádegisverði með nokkrum áhrifamönnum Hvíta hússins í veitingahúsinu Two Continents í Washington-borg, dró hann upp á munnþurrku mynd, sem sýndi, hvernig skatttekjur ríkisins hækka fyrst, þegar skattheimta eykst (til dæmis úr 10% í 20%). Skatttekjurnar hækka upp að einhverju hámarki, en síðan minnka þær aftur, þótt skattheimtan haldi áfram að aukast. Það felur í sér, að við ákveðin skilyrði geta skatttekjur hækkað, þegar skattheimta minnkar (til dæmis úr 60% í 50%).

Þetta þótti viðmælendum hans merkilegt, og til varð hinn frægi Laffer-bogi. Laffer minnir þó á, að þetta sé gömul speki. Til dæmis sagði serkneskur heimspekingur, Ibn Khaldun, á 14. öld: „Menn ættu að vita, að í upphafi valdaskeiðs nýrrar ættar skilar skattheimta miklum skatttekjum af léttum álögum. Í lok valdaskeiðs ættarinnar skilar skattheimta lágum skatttekjum af þungum álögum.“ Hér sagði Jón Þorláksson 1925: „Það er almenn regla, viðurkennd af sérfræðingum í skattamálum í meira en 100 ár, að takmörk eru fyrir því, hve mikið má hækka einstaka skatta; þegar komið er að þessu takmarki, leiðir frekari hækkun ekki til aukningar á skatttekjum, heldur til lækkunar á þeim.“

Viðmælendum Laffers fannst fróðlegast, að Bandaríkin væru hugsanlega komin öfugum megin á bogann, þar sem skatttekjur ríkisins lækka með meiri skattheimtu. Væri dregið úr skattheimtu, kynnu skatttekjur ríkisins að hækka. Hugmyndin var einföld: Lítil sneið af stórri köku getur verið stærri en stór sneið af lítilli köku. Ronald Reagan boðaði þessa hugmynd í baráttunni fyrir forsetakjörið 1980, en andstæðingum hans fannst fátt um og kölluðu vúdú-hagfræði. Eftir að Reagan varð forseti, hrinti hann hugmyndinni ótrauður í framkvæmd og hafði erindi sem erfiði. Skatttekjur jukust, ekki síst af tekjuhæsta hópnum, þótt skattar á þann hóp hefðu lækkað.

Ísland besta dæmið

Laffer færði sig 1976 um set til Suður-Kaliforníu-háskóla í Los Angeles og var þar prófessor til 1984. Eftir það kenndi hann um skeið við Pepperdine-háskóla, en hefur hin síðari ár rekið sjálfstætt ráðgjafarfyrirtæki. Laffer sat í hagfræðingaráði Reagans alla forsetatíð hans. Margir telja hann einn aðalhöfund „framboðshliðar“-kenningarinnar í hagfræði (supply-side economics), en hún snerist um að auka framleiðslu með lægri sköttum og minni ríkisafskiptum, en hafa minni áhyggjur af skammtímahalla í rekstri ríkisins.

Enginn hagfræðingur efast um, að einhvers konar Laffer-bogi sé til: Þegar skattheimta sé 0%, séu skatttekjur engar, og þegar skattheimta sé 100%, séu skatttekjur varla neinar heldur. Hins vegar kann Laffer-boginn að vera óreglulegri í laginu en hann er venjulega dreginn upp (til dæmis í þessari grein) og erfiðara að segja til um, hvar einstök ríki séu stödd á honum. Þó má nefna Spán og Írland. Í stjórnartíð Jósefs Maríu Aznars lækkuðu Spánverjar tekjuskatt í tveimur áföngum, en skatttekjur jukust og þrálátur halli hvarf á fjárlögum. Írar efndu til sáttar á vinnumarkaði, sem fólst í því, að ríkið lækkaði tekjuskatt á almenning gegn því, að launþegar og vinnuveitendur gættu hófs í kjarasamningum. Írar lækkuðu líka tekjuskatt á fyrirtækjum, sem er þar nú aðeins 12,5%. Þrátt fyrir þessar skattalækkanir (eða vegna þeirra) hefur hagur ríkisins vænkað, jafnframt því sem þjóðin hefur komist í álnir.

Skýrasta dæmið um Laffer-bogann er líklega Ísland. Síðustu sextán ár hefur hagkerfið hér verið umskapað. Einn mikilvægasti þátturinn í því voru stórfelldar skattalækkanir. Tekjuskattur fyrirtækja lækkaði um 27% árin 1991-2001 og tekjuskattur einstaklinga um 8% árin 1997-2007. Fjármagnstekjuskattur er 10% og talsvert lægri en víða annars staðar. Aðstöðugjald, sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, eignaskattur og hátekjuskattur var allt fellt niður og erfðafjárskattur snarlækkaður. Virðisaukaskattur af matvælum var lækkaður verulega. Árangurinn fór fram úr björtustu vonum: Skatttekjur hafa hækkað mjög. Það hefur reynst rétt, sem Laffer brýnir fyrir okkur, að lítil sneið af stórri köku getur verið stærri en stór sneið af lítilli köku. En fróðlegt verður að heyra í dag, hvernig Laffer ráðleggur okkur að halda bakstrinum áfram.

Höfundur er prófessor í stjórnmálafræði.