1. apríl 2008 | Tónlist | 1224 orð | 2 myndir

Er tónlist annað en tónlist?

AF LISTUM

Kántrí-skutlur Getur verið að einhver tegund tónlistar sé annarri „æðri“ eða „merkilegri“? Í hvorn flokkinn myndi fólk til dæmis setja tónlist stelpnanna spræku í Dixie Chicks? Hvað gerir þær sérstakar?
Kántrí-skutlur Getur verið að einhver tegund tónlistar sé annarri „æðri“ eða „merkilegri“? Í hvorn flokkinn myndi fólk til dæmis setja tónlist stelpnanna spræku í Dixie Chicks? Hvað gerir þær sérstakar? — Reuters
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Hvað er það sem skapar smekk á tónlist? Það líður ekki sá dagur að ég velti þessari spurningu ekki fyrir mér. Best gæti ég trúað að tónlistin væri sú listgrein sem fólk hefði almennt sterkastar skoðanir á, hvað því líkar og hvað ekki.
Hvað er það sem skapar smekk á tónlist? Það líður ekki sá dagur að ég velti þessari spurningu ekki fyrir mér. Best gæti ég trúað að tónlistin væri sú listgrein sem fólk hefði almennt sterkastar skoðanir á, hvað því líkar og hvað ekki. Þetta á auðvitað jafnt við um tónlistarmenn og aðra. Hvernig gat það gerst að ég eignaðist barn sem varð forfallinn aðdáandi kántrí-tónlistar og vissi allt jafnt um gamla sveitagaura eins og Jim Reeves, gengnar og lifandi kántrídívur á borð við Patsy Cline og Dolly Parton, og svo um unga liðið, stelpurnar spræku í Dixie Chicks, Alison Kraus og guð má vita hvað það heitir allt það hæfileikafólk.

Það væri kannski fulldjúpt í árinni tekið að segja að þetta hafi orðið mér áfall – ég get sagt það í gamansömum hálfkæringi, en á mínum yngri árum þótti mér kántrí meir en púkó og hefði svarið það af mér að þykja Dolly dálítið flott í Jolene, Jolene.

Ég ætla heldur ekki að vera svo hrokafull að segja að það hafi verið einhver opinberun og „opnað augu mín“ að „uppgötva“ þennan tónlistarheim dóttur minnar. Tónlistin lá einfaldlega í loftinu eins og önnur sem spiluð var á heimilinu, það var talað um hana og spáð og spekúlerað. Áhugi hennar og metnaður gagnvart sinni tónlist var ekkert öðruvísi en áhugi minn gagnvart minni, þrátt fyrir menntunarmun. Einhvern tíma vorum við í sunnudagsbíltúr í tómri borg um verslunarmannahelgi og fengum þá snjöllu hugmynd að hringja á Rás tvö og biðja um óskalög. Við náðum í gegn; hún bað um lag með Dolly og ég um lag með Led Zeppelin sem var æskuástin mín í tónlistinni. Eitthvað misskildi Guðni Már þetta, og um leið og hann kvaddi sagði hann: „Rokk fyrir stelpuna og kántrí fyrir mömmuna.“ Við hlógum auðvitað eins og fífl. Lá það ekki beint við að mér hlyti að líka við eitt og henni annað?

En hvers vegna er ég að viðra persónulega sögu sem í raun kemur engum við? Það er hugmyndin um „skúffur“ og „merkimiða“ sem mér finnst áhugaverð. Smekkur okkar er eitt, en við erum líka uppfull af hugmyndum um það sem öðrum líkar. Í starfi blaðamannsins verður maður óneitanlega var við skoðanir fólks á því um hvað ætti að skrifa og hvað ekki. Og það verður að segjast eins og er og ætti engum að koma á óvart, að flestum finnst að það ætti að skrifa sem mest um þeirra tónlist. Það er ekkert skrýtið. En þegar fólk opinberar um leið að því finnst að það ætti ekki að fjalla eins mikið um þá tónlist sem öðrum líkar, þá fara spurningarnar að bíta fastar. Getur verið að einhver tegund tónlistar sé annarri „æðri“ eða „merkilegri“? Ég vil hvorki gera lítið úr menntun í þessu tilliti né draga úr gildi hennar. Þegar upp er staðið snýst spurningin ekki um það. Ég gæti auðveldlega fært rök fyrir því að Guðmundur Pétursson væri Ph.D. – doktor í blúsgítarleik eftir að hafa setið nánast í kjöltu margra bestu blúsmanna Chicagoborgar og numið af þeim listina frá fyrstu hendi. Ég gæti líka jafn auðveldlega fært rök fyrir því að eitt ástsælasta verk klassískra tónbókmennta, Pachelbel-kanoninn, væri nauðaómerkileg hrákasmíð, sem í raun ekkert er spunnið í, þegar grannt er skoðað fræðilegum augum.

Ég mun ekki líða neinum að gera lítið úr því „sinfóníugauli“ sem mér er kært. Ég vil hlusta á George Crumb í bílnum í friði fyrir annarra skoðunum – nú, eða Dolly, sem ég viðurkenni fúslega að er einn besti lagasmiður samtímans.

Menntun í klassískri tónlist opnar þeim sem hana sækir sér stórkostlega heima. En er hún stóri sannleikurinn í tónlistinni? Ég freistast til að svara þeirri spurningu bæði játandi og neitandi. Í menntuninni; fræðilegum grundvelli, aðferðafræði, greiningu, sögu og þróun og svo hinu listræna uppeldi felst magnað afl sem hefur mótað allt svipmót vestrænnar menningar í meir en þúsund ár og það er ekki svo lítið. Klassíska menntunin hefur þó þægilega komið sér hjá því að breikka sína sýn og fjalla um þau gildi sem gera aðra tónlist áhugaverða. Hún dugar ekki þegar skoða á persneska tónlist, og hún dugar ekki þegar skoða á rokk og ról og virðist yfirhöfuð áhugalaus um að takast á við það „ókunnuga“. Það þarf svo sem heldur ekki að vera þegar upp er staðið að það ætti að vera hennar hlutverk. Það snertir okkur flest lítið að þekkja ekki persneska tónlist, en tónlist eins og dægurtónlist er óneitanlega órjúfanlegur hluti okkar daglega lífs, við búum hana til og við hlustum á hana. Djassinn er kannski sú tónlist sem klassíkin hefur náð mestum sáttum við, og þorað að tækla; en þó ekki fullkomlega.

Í klassískri tónlistarmenntun er til dæmis ekki tekið á þáttum eins og „grúvi“ sem er eitt af grundvallaratriðum rokktónlistarinnar. Er svo erfitt að skilgreina það? Eða ætti frekar að spyrja, hvort það sé yfirhöfuð einhvers virði eða til marks um einhvers konar „gæði“ að grúv í tónlist sé gott, á sama hátt og það eru „gæði“ að vandað sé til hendingamótunar í ljóðasöng? Jú, segi ég, auðvitað er það svo, það hljóta þeir að vera sammála um sem hafa gaman af slíkri tónlist. En grúvið er til í klassíkinni líka – hugtakið rúmast bara ekki í orðræðunni þar. Í klassík er grúv ekkert í umræðunni, frekar en að allegro ma non troppo sé til umræðu í hipphoppi. Það þarf ekki annað en hlusta á góða hljómsveit og kór spila Fecit Potentiam í Magnificat eftir Bach til að finna innbyggt grúv, sem rokkar feitt, ef vel er spilað.

Nú er ég auðvitað farin að „bulla“ og blanda saman tungumálum dægurtónlistar og klassíkur, sem að sumra áliti eru óskiljanleg hvort öðru. Með öðrum orðum þó: klassíkin er ekki eina tónlistin sem hefur komið sér upp kerfi til að skoða og skilgreina, meta og njóta. Það á einfaldlega við um alla tónlist sem mannsandinn hefur skapað. Það, hvernig ein einasta áhersla er mótuð í vöggusöng frá Úsbekistan gerir út um það hvort söngurinn er ekta eða ekki, hvort maðurinn í eldhúsinu fílar hann – hvort barnið sofnar eða hrekkur upp með andfælum við það að út af hefðinni var brugðið, þótt við myndum ekki kippa okkur upp á nokkurn hátt af því við höfum ekki þekkinguna sem til þarf, hvort sem hún er bundin skólalærdómi eða hefð eins og í munnlegri geymd. Þess vegna er það óskiljanlegt að sá sem á annað borð hefur ánægju af tónlist geti hugsað sér að náunginn eigi ekki að fá að njóta þess sama.

Ég viðurkenni að ég hef lúmskt gaman af því að tala um grúvið hjá Bach, „trainbeat-ið“ í oktett Mendelssohns og svo framvegis. Það er óneitanlega gaman að hrista þessa heima saman og ögra þeim til umburðarlyndis hvorum gagnvart öðrum. Þegar upp er staðið er tónlistin ekkert annað en það sem hún lítur út fyrir að vera; samsafn hljóða sem skipulögð eru eftir tíðnisviði í tíma, með ákveðnum blæbrigðum og í ákveðnum smíðakerfum, sumum flóknum, öðrum einföldum. Sama á við um kerfin sem við búum okkur til til að skoða hana. Þau eru misjöfn og mismikið í þau lagt.

Djúpsöngur munkanna í Tíbet lýtur sínum lögmálum. Ég þekki hann ekki. Mér þarf ekki að líka hann, en ég ætla að unna þér þess að elska hann og virða eins og þú kýst og meta hann að öllum þeim verðleikum og með þeim mælistikum sem þér finnst hæfa.

Bergþóra Jónsdóttir (begga@mbl.is)

Fletta í greinum frá þessum degi

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.