Árið 2007 var árið sem örfáir menn á Íslandi sáu að líkur stæðu til þess að íslenska bankakerfið hryndi nema efnahagsleg heimsþróun myndi snúast til hagstæðari þróunar, sem gæti frestað hinu íslenska hruni um allmörg ár, þótt það yrði að lokum...

Árið 2007 var árið sem örfáir menn á Íslandi sáu að líkur stæðu til þess að íslenska bankakerfið hryndi nema efnahagsleg heimsþróun myndi snúast til hagstæðari þróunar, sem gæti frestað hinu íslenska hruni um allmörg ár, þótt það yrði að lokum óumflýjanlegt.

2008

Árið 2008 var árið þar sem hver mánuður styrkti hina fáu framangreindu í sinni trú eftir því sem mánuðurnir liðu. Bankarnir þrír voru þá langstærstu og „ríkustu“ fyrirtæki landsins. Eigendur þeirra voru af öðrum ástæðum ríkustu menn landsins, með aðgang að heiminum öllum og allt sem þeir snertu á virtist heppnast. Við vitum núna að þar voru ekki kraftaverk á ferðinni, heldur takmarkalaus aðgangur að lánsfé bankanna, sem fengið var með gegndarlausri sókn í skammtímalánsfé erlendis. Samanlagt höfðu þessir aðilar tugi þúsunda manna í vinnu og borguðu góð laun og í furðumörgum tilfellum svimandi há laun.

Svo var og komið að varla nokkur maður komst áfram í prófkjörum flokkanna nema hafa velvild þessara eigenda, eins eða fleiri. Við bréfritara sagði ungur maður á uppleið: „Það sem þú skilur ekki er að á undraverðum tíma hefur það gerst að enginn, ENGINN, kemst til áhrifa í íslenskri pólitík nema hafa stuðning einhvers þeirra sem þú hefur eytt ómældum tíma í að slást við. Sá sem vill ekki sætta sig við það verður að fara að gera eitthvað annað. Og annað hvað? Þeir eru þar líka.“ Stjórnarflokkarnir sem sátu í ríkisstjórn þáðu um þessar mundir báðir tveir ótrúlegar fjárhæðir frá einstökum fyrirtækjum. Hærri fjárhæðir hlutfallslega en nokkur flokkur í hinum vestræna heimi hafði nokkru sinni þegið. Enginn myndi leggja trúnað á að slíkum fjárhæðum fylgdu engar skuldbindingar. Sömu öfl stjórnuðu nú öllum frjálsu fjölmiðlunum, svo engrar gagnrýni var að vænta. En Ríkisútvarpið? Í slíkri stöðu hefði það getað gegnt lykilhlutverki. Það hefði getað sannað tilverurétt sinn. Það hefði getað gegnt stöðu sem neyðarfjölmiðill, en það brást og ekki nóg með það því það dansaði viljugt með. Á því og hinum keyptu fjölmiðlum var enginn munur. Ömurlega frammistöðu almennu fjölmiðlanna mátti vissulega útskýra en ekki afsaka. Þeir urðu að lifa. Fólk varð að treysta á að fá mánaðarlaunin sín úborguð. Ríkisútvarpið var í varinni stöðu. Réttlæting fyrir tilveru þess var einmitt sú að það þyrfti ekki að vera háð slíkum öflum. Því stóð það sig mun verr en hinir fjölmiðlarnir sem brugðust samanlagðir. Samviskubitið hefur væntanlega ekki verið nægjanlegt. Réttlætingin hafði enn yfirhöndina þegar kom að skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þá varð eitt versta hneyksli í 80 ára sögu Ríkisútvarpsins, þegar það reyndi að snúa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á haus, meira að segja kynningu nefndarmanna hennar sjálfrar á skýrslunni og koma ábyrgðinni af falli bankanna af mönnunum sem höfðu étið þá að innan og stolið úr þeim hundruðum milljarða króna að mati skilastjórna, yfir á þá embættismenn sem spyrnt höfðu við fótum, og þá helst yfir á þá aðila sem nú er almennt viðurkennt að voru þeir einu sem vöruðu við en töluðu fyrir daufum eyrum. Og ástæðurnar fyrir því að talað var fyrir daufum eyrum voru margar. Fyrst má nefna hina miklu hagsmuni sem lýst var að framan og teygðust um allt þjóðfélagið. Þeir hagsmunir náðu nú til tugþúsunda manna. Og má þá ekki gleyma þeim tugum þúsunda sem sáu hlutabréfin sín hækka í verði jafnt og þétt (sem við vitum nú að var byggt á sýndargerningum) og tóku í krafti þeirrar „eignar“ lán fyrir fjárfestingum og eyðslu sem menn höfðu í engri annarri tíð horft upp á. Það gat varla nokkur maður hugsað sér að öll þessi velsæld væri á sandi byggð. Seðlabanki Íslands hafði með lögum verið sviptur allri eftirlitsskyldu með fjármálastofnunum fyrir tæpum áratug í samræmi við þá tísku sem hafði orðið ofan á í þeim efnum í Evrópu. Svo langt var gengið að ekki er á bankann minnst í lögum um eftirlit með fjármálastofnunum. Óljóst orðalag í lögum um hann sjálfan um að bankinn eigi að fylgjast með fjármálastöðugleika án nokkurra þvingunarúrræða af neinu tagi hefur verið notað til að falsa þessa mynd af þeim sem hafa einbeittastan brotavilja. Bankanum voru engar heimildir fengnar til að gæta þess „eftirlitshlutverks“. Hvers vegna ekki? Vegna þess að eftirlitshlutverkið með fjármálafyrirtækjum hafði með lögum alfarið verið flutt annað. Íslensku ljósvakamiðlarnir tveir tala jafnan um eftirlitsstofnanirnar tvær þegar þeir fjalla um mál sem snerta íslenska bankahrunið. Þegar þeir fjalla hins vegar um sambærilega atburði erlendis og nákvæmlega sömu aðstæður og sama efni þá tala þeir um fjármálaeftirlitin og minnast ekki á seðlabankana í viðkomandi löndum. Af hverju? Vegna þess að þá þýða þeir fréttir og í hinum þýddu fréttum hefur enga nauðsyn borið til að koma villandi upplýsingum til skila. Seðlabankanum tókst að halda öllum greiðslukerfum opnum og peningalegu sambandi við umheiminn þrátt fyrir alhrun íslensks bankakerfis. Hvernig mátti það takast? Seðlabankinn var viðbúinn hinu versta, sankaði að sér hæfasta mannnskap á auga lifandi bragði, kallaði til sín reynda eftirlaunamenn og notaði sambönd sín við umheiminn og í nokkra daga og nætur skeytti bankinn hvorki um skömm né heiður, lög, reglur eða aðrar samþykktir, ef þær vöfðust fyrir. Sjálfsagt væri hægt að fá langhundsmenn til að rannsaka það allt og finna að í fimm hundruð síðum. Og á sama tíma mótaði Seðlabankinn þá stefnu að ekki skyldi hlaupa út í foraðið og reyna að bjarga bönkunum og henda hverjum eyri á bálið eins og núverandi seðlabankastjóri taldi a.m.k. um hríð skynsamlegast. Þá væri Ísland verr statt en Írland. Ríkisstjórnin gekk inn í þennan ramma sem SÍ hafði mótað, þótt bankanum með sitt öfluga lið væri að kröfu Samfylkingar, sem vísaði eingöngu í persónulega heiftrækni, vikið til hliðar. Af því hlaust skaði sem ekki sér enn fyrir endann á.

2009

Árið 2009 hefði átt að vera árið sem Ísland hóf að feta sig upp úr fallinu, sem var miklu auðveldara í raun heldur en lýðskrumarar og kjarkleysingjar vildu vera láta. En þau öfl sem náðu í ringulreiðinni tökum á landstjórninni illu heilli ákváðu að kasta árinu á glæ. Það skyldi notað til hefndaraðgerða. Það skyldi notað til að klína sök á pólitíska andstæðinga og fela þá sem höfðu skipað hljómsveitina sem spilaði allan tímann undir og klappstýruna sem gaf bankaræningjunum siðferðisvottorðið sem þeir þurftu svo mjög á að halda. Jafnframt skyldi upplausnin, reiðin, niðurlægingin og vantrúin á öllu sem íslenskt er, sem magnaðist upp eftir „hrun“, notuð til að keyra þjóðina inn í Evrópusambandið, sem hún væri í hjarta sínu á móti. Þetta væru einu aðstæðurnar sem gætu dugað til að koma henni þangað inn. Hlúa skyldi að hatrinu og heiftinni og nýta vel, því auðvitað væri hætta á að þjóðin næði áttum fyrr en síðar. Þessum stjórnvöldum tókst þetta ætlunarverk sitt allvel, en þó best að kasta árinu á glæ.

2010

Og svo kom árið 2010. Það var notað til að koma þráhyggju Vinstri grænna um ofurskattheimtu í framkvæmd og helst að hækka alla þá skatta sem tekið hafði hálfan annan áratug að lækka. Á sama tíma töluðu skattpíningarmennirnir um að hjól atvinnulífsins yrðu að fara að snúast á ný. Þeir helltu sem sagt sandi í bensíntankinn og vonuðust til að farartækið færi í framhaldinu á fulla ferð. Og þetta ár var einnig notað til að stofna til stjórnlagaráðstefnu sem á að kosta um 800 milljónir, með einhverri dularfullri tilvísun í að bankahrunið hafi eitthvað haft með stjórnarskrána að gera. Og til þess að kjósa til slíkrar ráðstefnu skyldi nota kosningaaðferðir sem ekki nokkrir menn skildu nema þá helst þeir tveir sem sömdu kerfið og höfðu síðan geð í sér og siðferðisstyrk til að bjóða sig fram. Og árið 2010 skyldi einnig notað til að koma með nýjan Icesave-samning, sem þjóðin hafði þó fellt með ótrúlegum yfirburðum í byrjun sama árs. Ríkisstjórnin hefur þó ekki þorað annað en að ýta því ólánsmáli yfir á árið 2011.

2011

Um árið 2011 skal fátt sagt. Stjórnvöld hafa tafið endurreisnina í landinu í hálft annað ár og á sama tíma farið mörg skref til baka. Stöðvun fjárfestinga og stórfelldar skattahækkanir munu verða til þess að allt mun eiga erfiðara uppdráttar en þyrfti á nýja árinu. En á árunum sem liðin eru hefur sem betur fer loftað töluvert um lygina. Það er farið að glitta víða í sannleikann. Og flestum er að minnsta kosti orðið ljóst að formenn núverandi stjórnarflokka eiga litla samleið með honum. Það er byrjun sem byggja má á.