Á tíunda áratug síðustu aldar færðist það í vöxt að einkafyrirtæki styrktu menningarviðburði með fjárframlögum. En jafnframt fór þess að gæta, að þau vildu fá eitthvað fyrir sinn snúð.

Á tíunda áratug síðustu aldar færðist það í vöxt að einkafyrirtæki styrktu menningarviðburði með fjárframlögum. En jafnframt fór þess að gæta, að þau vildu fá eitthvað fyrir sinn snúð. Þau litu á framlög til menningar sem þátt í að byggja upp jákvæða ímynd af fyrirtækinu, söluvöru þess eða þjónustu. Og kunnu því illa, ef fjölmiðlar fjölluðu um þá viðburði án þess að geta styrktaraðila.

Á fyrstu árum 21. aldar jókust þessi umsvif verulega og jafnframt krafan um að það færi ekki fram hjá neinum hverjir veittu fjárhagslegan stuðning. Raunar var sú krafa orðin svo rík að jaðraði við smekkleysi. Það breytti hins vegar ekki því, að fjárstuðningur einkafyrirtækja átti verulegan þátt í blómlegu listalífi.

Svo kom hrunið og líklegt að nokkur tími líði þar til einkafyrirtækin verða jafnumsvifamikil í menningunni og þau voru orðin. Og ekki endilega víst, að það sé eftirsóknarvert. Hvað voru fyrirtækin að kaupa?

Eftir stendur menningargeiri í verulegri fjárþröng. Hefur eitthvað komið í staðinn? Opinberir aðilar eru að skera niður útgjöld, bæði ríki og sveitarfélög. Þeir aðilar hafa ekki fyllt upp í það gat, sem einkareksturinn skildi eftir sig við hrun. Og engar opinberar umræður orðið að ráði um fjármögnun menningar við breyttar aðstæður, þótt ekki skuli gert lítið úr þeirri rannsókn, sem fram hefur farið á hlut hennar í landsframleiðslu.

Hvernig eru menningarviðburðir fjármagnaðir, ef undan er skilin starfsemi stofnana á borð við Þjóðleikhús, Sinfóníuhljómsveit og Borgarleikhús? Það er efnt til fjölmargra tónleika á ári hverju svo og myndlistarsýninga, leiklistarstarfsemi er fjölskrúðug, bókaútgáfa lífleg, en allt kostar þetta peninga.

Í flestum tilvikum ganga listamenn á milli manna, opinberra aðila, einkaaðila, leita í þá sjóði, sem til eru, og ná að safna saman peningum, sem rétt duga og stundum ekki til að greiða lágmarkskostnað við viðburði og of oft fá þeir lítið eða ekkert í sinn hlut sjálfir.

Þetta er bakhliðin á menningarstarfseminni. Við hin sjáum það, sem að okkur snýr, og hrífumst, ef svo ber undir. Í nóvember sat ég í Salnum í Kópavogi og hlustaði á Víking Heiðar Ólafsson spila á útgáfutónleikum og eins og jafnan áður hrifust áheyrendur af leik þessa unga manns, sem mundi ná meiri árangri í að endurreisa ímynd Íslands á alþjóðavettvangi en nokkur annar einstaklingur, fengi hann tækifæri til. En það kostar fjármuni að komast á blað á heimsvísu.

Fyrir nokkrum kvöldum sat ég og hlustaði á disk, sem út kom á síðasta ári og heitir Minning. Þar leika þau saman á orgel og flautu, Hörður Áskelsson og Guðrún Sigríður Birgisdóttir. Þetta er undurfögur tónlist og óvenju vel saman valin. Þetta volduga hljóðfæri, orgelið í Hallgrímskirkju, og þetta viðkvæma hljóðfæri, flautan, fara vel saman. En það hefur tekið nánast það sem af er þessari öld að koma disknum út.

Fyrir nokkrum mánuðum sá ég kvikmyndina Brim, sem leikhópurinn, sem kennir sig við Vesturport, stendur að. Sá leikhópur hefur skapað sér algera sérstöðu í íslenzku leikhúsi. Kvikmyndin veitir þjóð, sem lifir á fiski, tækifæri til að kynnast lífi sjómanna nú á tímum, sem er mikilvægt vegna þess að tengslin við sjóinn hafa rofnað of mikið. Brim vekur spurningu um, hvort hægt sé að sýna á kvikmynd líf sjómanna á árabátum fyrir rúmlega hundrað árum, sem Jón Kalman Stefánsson rithöfundur lýsir í stórkostlegri bók, Himnaríki og helvíti. Og ég vil leyfa mér að skilja svo að lýsi lífi þeirra, sem sóttu sjóinn á árabátum úti fyrir Vestfjörðum undir lok 19. aldar og kannski í byrjun 20. aldar. Þeir eru margir af minni kynslóð sem sjá afa sinn fyrir sér í þeirri bók.

Við eigum um þessar mundir óvenjulega hæfileikaríka leikarastétt og kvikmyndagerðarmenn, sem mundu valda slíku verkefni. En það kostar peninga.

Hvenær sjáum við líf Jóhannesar Kjarvals, sem fæddist í einni fátækustu sveit landsins en náði að sýna tilfinningar íslenzku þjóðarinnar til lands síns og náttúru þess í málverkum, sem eru orðin þjóðargersemar, á leiksviði eða í kvikmynd? Hvenær kynnumst við lífi og baráttu Sigurbjarnar Einarssonar biskups, mesta andlega leiðtoga íslenzku þjóðarinnar á okkar tímum, á leiksviði eða í kvikmynd?

Allt er þetta spurning um að rækta menningararfleifð þjóðar okkar og koma henni til skila til nýrra kynslóða en það kostar peninga.

Þeir peningar munu ekki – og eiga ekki – að koma frá bönkum og stórfyrirtækjum, sem vilja kaupa sér ímynd. Þeir eiga að koma úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Við vorum fátæk þjóð, þegar bygging Þjóðleikhússins hófst. Við vorum fátæk þjóð, þegar Hallgrímskirkja var teiknuð. Báðar þessar byggingar risu.

Við erum rík þjóð í dag í alþjóðlegum samanburði, þrátt fyrir tímabundnar hremmingar. Ein bezta leiðin út úr þeim, tilfinningalega, fyrir þjóðina er að rækta arfleifðina, efla menninguna og gera beztu listamönnum okkar – sem eru öflugustu sendiherrar þjóðarinnar út á við – kleift að nýta hæfileika sína okkur öllum til ánægju og þjóðinni til framdráttar.

Aðstæður kalla á mótun nýrrar menningarstefnu, sem byggist á þjóðlegri menningararfleifð og hæfileikum listamanna samtímans en nýtir þá nýju tækni, sem gerir okkur kleift að gera menninguna að almannaeign en ekki áhugamáli hinna fáu.

Við eigum á nýju ári að sameinast um að leggja fram verulega aukna fjármuni til menningar. Fátt stuðlar fremur að fæðingu hins Nýja Íslands, sem við öll viljum en er ekki innan þeirrar seilingar, sem við héldum.