Hrafn svífur yfir Esjunni.
Hrafn svífur yfir Esjunni. — Morgunblaðið/Eggert
Sagt er að ráðamenn Evrópu hafi andað léttar þegar tekist hafði að þvinga Grikki til að kyngja öllu sem að þeim var rétt. Þeir urðu að hætta við þjóðaratkvæðagreiðslu og setja búrókrata, valinn af Brussel, í stól forsætisráðherra, rétt eins og Ítalir.

Sagt er að ráðamenn Evrópu hafi andað léttar þegar tekist hafði að þvinga Grikki til að kyngja öllu sem að þeim var rétt. Þeir urðu að hætta við þjóðaratkvæðagreiðslu og setja búrókrata, valinn af Brussel, í stól forsætisráðherra, rétt eins og Ítalir. (Þarna voru þó notaðir landar heimamanna en ekki útlendingar eins og Jóhanna og Steingrímur sendu í íslenskan seðlabanka í upphafi ferils í trássi við lög landsins.) Og Grikkir urðu að setja allt þjóðfélagið „hart í bak“ eftir utanaðkomandi forskrift. Og hvað fengu þeir fyrir að framselja allt vald sitt og heiður úr vöggu lýðræðisins yfir í kistu skrifræðisins? Jú, það var svo sem sitt lítið af hvoru.

Leiðtogar Evrópu og báknsins í Brussel þvinguðu banka, fjármálastofnanir og sjóði álfunnar til að afskrifa rúma tvo þriðju hluta krafna sinna á ríkissjóð evrulandsins Grikklands. En sá böggull fylgdi skammrifi að landið var þar með talið gjaldþrota í álitum og einkunn alþjóðlegu matsfyrirtækjanna. En þótt framangreindir kröfuhafar hafi verið neyddir til að afskrifa kröfur „sjálfviljugir“ þá sleppa þeir ekki við skaðann. Vandinn færist til. Þær fjármálastofnanir sem neyddar voru til „sjálfviljugra“ afskrifta sitja laskaðar eftir og linna ekki látum fyrr en stærstum hluta „afskriftanna“ verður komið með einhverjum hætti yfir á skattgreiðendur evrulandanna. Það er auðvitað hausverkur af verra taginu. En trúnaðarbresturinn er þó sýnu verri. Örstutt er síðan leiðtogar ríkja evrusvæðisins sóru og sárt við lögðu að óhugsandi væri að ríkissjóður evrulands stæði ekki í fullum skilum við alla sína kröfuhafa. Gætu einstök lönd ekki slíkt sjálf um stutt skeið, þá myndu bræðraþjóðirnar í myntbandalaginu fleyta þeim yfir tímabundin vandræði. Þetta reyndust innantómar yfirlýsingar, eins og svo margt annað úr sömu átt. Afskriftarupphæðirnar eru skelfilega háar, en þær eru þó smámál hjá trausti evrulandanna sem fauk út í buskann. Vera kann að með samskotum megi draga úr þunga afskriftamálsins en hitt er óbætanlegt. Nýjasta skuldabréfaútboð ríkissjóðs Spánar staðfestir þetta. Það skyldi því ekki vera, að leiðtogar evrulandanna andi nú léttar í augnablikinu af sömu ástæðum og karlinn sem pissaði í skóna, til að bregðast við bítandi kuldanum. Það varð skammgóður vermir.

Gölluð umræða um gjaldmiðlamál

Og á meðan öllu þessu fer fram eru snillingar uppi á Íslandi að ræða „gjaldmiðilsmál“ sín á milli. Sagt er að Seðlabanki Íslands sé að undirbúa skýrslu um málið sem muni auðvelda mjög alla umræðu og ákvarðanatöku í málinu. Er það virkilega svo? Víkjum nánar að því í lok bréfsins. Umræðan um „gjaldmiðilsmálin“ er vandræðaleg á Íslandi af fleiri en einni ástæðu. Margir, jafnvel ýmsir hinir ágætustu menn, mætir og velviljaðir, höfðu um stund bundið trúss sitt við kenninguna um að ein mynt fyrir ótal lönd væri allra meina bót. Nú, þegar lengur verður ekki um það deilt að fjármálalega fullvalda ríki geti ekki deilt einni mynt og einum seðlabanka, þarf einhvern veginn að fikra sig út úr gömlu umræðunni án þess að missa andlitið frá sér í flórinn. Óhjákvæmilegt er því að hafa snúninga á röksemdafærslunni.

Fyrsti afleggjarinn, sem lagt var í, snerist um að ganga ekki í Evrópusambandið en taka „einhliða“ upp evruna. Þessi afleggjari vegferðarinnar var stuttur og raunar aldrei fær og því hafa menn fljótlega leitað annars slóða. Raunar liggur í augum uppi að skárri Evrópukostur af tveimur slæmum er að ganga í ESB en sleppa með öllu að taka upp evruna því hún er ein versta afleiðingin af ESB-aðild. En slíkur kostur er ekki lengur fær. Nú er í gadda slegið að lönd, sem hefur verið komið í ESB, hafa ekki lagalegan rétt eða forræði á að koma sér undan myntinni, þótt þeim væri augljóst orðið að kvalræðið eitt væri upp úr því að hafa. Kanslari Þýskalands var ekki að skafa utan af því nýlega þegar hann sagði, án nokkurs afsláttar, að ekki kæmi til greina „að sleppa Grikkjum“ úr evrusamstarfinu.

Næsta skref gjaldmiðilsumræðunnar á Íslandi var að velja sér mynt eins og af handahófi, kanadíska eða sænska, og flytja hana á brettum til Íslands án frekari tengingar við peningamálastjórnun í upprunalandi myntarinnar. Lúxemborg notaði lengi belgíska seðla og studdist við bankann sem gaf þá út, enda í næsta bæ. Lúxemborg hefur ekki verið mjög upptekin af sjálfstæðismálum sínum og fullveldi gegnum tíðina, enda hornkerling hjá hörðum húsbændum á alla kanta. Landið er á stærð við stórreykjavíkursvæðið, opinber tungumál þýska og franska og það var lengstum án eigin háskóla og lengi vel sáu framtaksríkir menn úr fjarlægu ríki því fyrir flugsamgöngum. En þegar Belgía komst ekki hjá því að taka upp evru, enda slær sama hjarta í báðum, varð Lúxemborg að elta, og svo skrítið sem það er var landinu af því tilefni gert skylt að stofna eigin seðlabanka til að annast snúninga fyrir Seðlabanka evrulanda. Og það er ekki að spyrja að því að bankinn sá er þegar orðinn mun fjölmennari en hinn íslenski, þótt óljós séu verkefnin. En dæmið um Belgíu og Lúxemborg er nefnt vegna þess að hugmyndin um að Íslendingar taki „einhliða“ upp sænskar krónur hefur það sérkenni að Svíum er beinlínis skylt að taka upp evruna, þótt þjóðin hafi þráast við og geti, eins og nú er komið, alls ekki hugsað sér það. Og þeir eru til sem nefna að sniðugast væri að fá hingað kanadíska dollara á brettum. Kannski ættu þeir í leiðinni að spyrja þá í Ottawa hvers vegna þeir þar séu að burðast með sína eigin smámynt en taki ekki upp heimsmyntina sem prentuð er rétt sunnan landamæranna? Varla er það vegna skorts á brettum.

Hvar endar þessi óvissuferðin?

Auðvitað endar þessi óvissu- og ófæruferð þar sem allir þeir sem þykir sport í því að fara í óvissuferð vilja samt sem áður endilega enda. Þeir vilja allir enda heima hjá sér. Það gildir einnig um myntir. Því lærdómurinn sem menn hafa fengið óumbeðið í fangið er svo einfaldur. Sú mynt sem menn ætla sér að brúka verður að lúta þeim efnahagslegu lögmálum sem í viðkomandi landi gilda. Auðvitað er þekkt að sumir menn leggja á sig langt nám til að lesa sig frá heilbrigðri skynsemi, sem af einhverjum ástæðum fer illa í þá. En sagan sýnir einnig að nái slíkir menn takmarki sínu er engum hollt að slást í för með þeim.

Maður eftir mann hefur rakið sig eftir íslenska gjaldmiðlinum, krónunni, eins og hann er nú nefndur, en gæti heitið hvað sem er, og kennt honum síðan um þær sveiflur, efnahagslegan uppgang og niðurgang, sem lesa má út úr þeim töflum sem eru tiltækar. Og sjái hinir sömu merki um sjúkleika í sinni löngu leit, en slík merki eru vissulega til, verður niðurstaðan einatt sú að hitamælirinn hafi verið ónýtur, gallaður eða ekki virkað eins og honum bar. Enda er það svo, að þótt margt megi lesa úr töfluverkinu og jafnvel eftir smekk, þá er ekki hægt að sjá þar að öðrum þjóðum hafi munað betur í lífskjarabaráttunni en Íslendingum frá því að til lýðveldis var stofnað í landinu og til þessa dags. Var þó Ísland síst af öllu með forskot þegar það samanburðartímabil hófst. Þeir, sem hrópa á aðra mynt en þjóðarinnar, gefa sér eina meginforsendu, þótt þeir forðist að nefna hana upphátt. Hún er sú, að ekki þurfi að gera sömu kröfur til efnahagslegrar stjórnar okkar sjálfra ef við búum við annarra manna mynt en okkar eigin. Þessi frumforsenda er auðvitað röng eins og Grikkir, Ítalir, Írar, Spánverjar og Portúgalar hafa verið svo vinsamlegir að útskýra fyrir umheiminum upp á síðkastið.

Merkilegur samanburður

Árið 2001 var í töflu gerður „efnahagslegur samanburður“ á Íslandi annars vegar og ESB hins vegar á áratugnum á undan. Frá árinu 1991-2000. Bréfritara þykir þessi samanburður eftirtektarverður af ýmsum ástæðum. Samanburðurinn er annars vegar í prósentum eða sýndur sem hlutfall af VLF sem skýrir sig sjálft.

Ísland ESB

Hagvöxtur 1991-2000 2,5 2,4

Verðbólga 1991-2000 3,2 3,0

Atvinnuleysi 1996-2000 2,9 9,6

Atvinnuþátttaka 1999 77,5 69,3

Opinber jöfnuður 1999 2,2 0,7

Þjóðh.legur sparnaður 1998 17,9 21,1

Þessi samanburður er fjarri því að vera Íslandi óhagstæður eins og tölurnar bera með sér. Kannski gætu menn sagt sem svo að þessi ágæta útkoma hafi ekkert með krónuna að gera sem gjaldmiðil. Hér hafi mestu ráðið hvernig landinu var stjórnað á þessum tíma. Hvað sem um það er að segja, þá komast menn ekki hjá því að sjá að þannig var hægt að halda á málum, þótt heimagjaldmiðillinn væri notaður. Og það er ennþá hægt.

Rétt er að taka fram, svo tortryggnir þurfi ekki að leita, að tafla þessi er tekin upp úr grein eftir Má Guðmundsson, sem birtist í riti Samfylkingarinnar, Ísland í Evrópu, sem ritstýrt var af hinum góðkunna fræðimanni Eiríki Bergmann. Höfundar bókarinnar voru auk ritstjórans Árni Páll Árnason, Baldur Þórhallsson, Valgerður Bjarnadóttir, Ágúst Ágústsson, Katrín Júlíusdóttir, Már Guðmundsson, Halldór S. Guðmundsson, Ingileif Ástvaldsdóttir, Ásta Erlingsdóttir, Gestur Guðmundsson, Bryndís Hlöðversdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Samfylkingunni hefur ekki þótt ástæða til að leita langt út fyrir sinn þrengsta hring til að fá greiningu „á samningsmarkmiðum Íslands við hugsanlega aðildarumsókn að ESB“.

Og þá er komið að því atriði sem vikið var að fyrr í bréfinu. Ítrekað er sagt frá því að vænta megi greinargerðar Seðlabanka Íslands, sem skipta muni miklu máli fyrir umræðu um gjaldmiðilsmálin. En þá verða menn að átta sig á, að seðlabankastjórinn núverandi hefur þegar tekið þátt í því, með þrengsta hring úr Samfylkingunni, að undirbúa áróðurslegan málatilbúnað þess flokks í ESB-málum. Skýrslur bankans og sjónarmið hljóta því að verða skoðuð í því ljósi.