Grenlækur Veiðimenn segja að þessi sjóbirtingsparadís sé að þorna upp.
Grenlækur Veiðimenn segja að þessi sjóbirtingsparadís sé að þorna upp. — Morgunblaðið/Einar Falur
Guðni Einarsson gudni@mbl.is Sveitarstjórn Skaftárhrepps fjallar í dag um endurtekna aðvörun Orkustofnunar (OS) um að vatnaveitingar út á Eldhraun við Árkvíslar verði stöðvaðar. OS framlengdi frest til að stöðva vatnaveitingarnar til 1. júní n.k.

Guðni Einarsson

gudni@mbl.is

Sveitarstjórn Skaftárhrepps fjallar í dag um endurtekna aðvörun Orkustofnunar (OS) um að vatnaveitingar út á Eldhraun við Árkvíslar verði stöðvaðar. OS framlengdi frest til að stöðva vatnaveitingarnar til 1. júní n.k. Einnig á að ræða umsókn aðila, sem ekki er hægt að nafngreina að svo stöddu, um framkvæmdaleyfi vegna vatnaveitinga út á Eldhraun við Árkvíslar vegna atvinnustarfsemi. Sami aðili hefur sótt um leyfi til vatnaveitinga til Orkustofnunar.

Ítrekaðar aðvaranir

Í bréfi OS til Skaftárhrepps frá 27. apríl s.l. kemur fram að OS hafi í bréfi til Skaftárhrepps þann 5. ágúst 2015 ítrekað aðvörun um að stöðva vatnaveitingar út á Eldhraun við Árkvíslar fyrir 1. september 2015. Fresturinn var svo framlengdur til 1. desember 2015 vegna Skaftárhlaupsins.

Starfsmenn OS skoðuðu aðstæður við eystri kvísl Skaftár, Árkvíslar og Brest ásamt sveitarstjóra Skaftárhrepps. Starfsmenn OS skoðuðu einnig ástandið við Tungulæk og Grenlæk hjá þjóðvegi þriðjudaginn 26. apríl sl. Lítið rennsli var í eystri kvísl Skaftár undir Skálarheiði. Töluvert vatn rann þó úr Skaftá til Árkvísla og Brests um forna farvegi sem áður voru stíflaðir með görðum Landgræðslu ríkisins og Vegagerðarinnar. Garðarnir brustu í Skaftárhlaupinu í fyrra. Nánast ekkert vatn skilaði sér úr Skaftá, vegna lágs vatnsborðs hennar, um þrjú rör í stíflugarði sem var gerður til að stýra rennsli um Brest. Stíflugarðurinn er óskemmdur eftir hlaupið. OS hefur krafist þess að tveimur röranna verði lokað.

„Í Tungulæk var lágrennsli, e.t.v. allt að 100-200 l/s, og í Grenlæk var nánst þurrð og rennslið af stærðargráðunni 10-30 l/s, hvoru tveggja metið við þjóðveg með augnmati skv. reynslu,“ segir í bréfi OS til Skaftárhrepps. Fram kemur í bréfinu að rannsóknir hafi sýnt að vatnaveitingar út á hraunið um Brest hafi aðeins lítilsháttar áhrif á rennsli Tungulækjar og Grenlækjar.

Málið er fyrir dómstólum

Sandra Brá Jóhannsdóttir, sveitarstjóri Skaftárhrepps, sagði að sveitarfélagið hefði margoft svarað erindi Orkustofnunar og alltaf á sömu nótum. „Skaftárhreppur ætlar ekki að aðhafast neitt vegna þessara veitumannvirkja að svo stöddu,“ sagði Sandra. Hún sagði að Veiðifélag Grenlækjar hefði stefnt islenska ríkinu og Skaftárhreppi vegna þessara vatnaveitinga. Málið væri fyrir dómstólum.

„Á meðan það er óljóst hver er skaðabótaskyldur getur Skaftárhreppur ekki aðhafst neitt við þessi veitumannvirki,“ sagði Sandra. „Orkustofnun hefur verið tilkynnt um það en þrátt fyrir það halda þeir áfram að ítreka þessa beiðni.“

Mikill vatnsskortur í ám og lækjum fyrir austan veldur mönnum miklum áhyggjum. Grenlækur, Tungulækur, Sýrlækur og Jónskvísl eru mjög vatnslítil um þessar mundir. Þá muna elstu menn ekki eftir jafnlitlu vatni í Eldvatni í Meðallandi og nú. Melalækur og Mávavötn eru líka að hverfa vegna vatnsskorts. Grenlækur og Tungulækur hafa verið mjög fengsælar og vinsælar sjóbirtingsár.

Sandra sagði að vísindamenn greindi á um hvaðan vatn rynni í þessa læki. Orkustofnun teldi útilokað að vatn færi úr Árkvíslum og um Eldhraun út í lækina. Veðurstofan væri á öðru máli. „Þetta er gríðarlega flókið mál og margir og ólíkir hagsmunir sem tengjast þessu,“ sagði Sandra.

Hún sagði að það væri mjög alvarlegt mál að fyrrnefndir lækir og fallvötn væru að verða vatnslausir.

Mokað upp úr skurðinum

Sandra kvaðst hafa öruggar heimildir fyrir því að aðili hafi sótt um leyfi til Orkustofnunar um að viðhalda vatnaveitingum við Árkvíslar vegna atvinnustarfsemi. Hún gat ekki upplýst í gær hver umsækjandinn er en sagði að umsókn um framkvæmdaleyfi vegna þessara áforma yrði til umræðu á fundi sveitarstjórnar í dag.

Sandra sagði að skurður sem liggur frá Skaftá að rörunum og stíflugarðinum við Brest væri fullur af aur eftir Skaftárhlaupið. OS hefur heimilað fyrrgreindum aðila að moka upp úr skurðinum til að auka rennslið til 1. júní. OS heldur sig engu að síður við það að sveitarfélagið eigi að loka fyrir tvö rör af þremur fyrir 1. júní n.k.

Flókið vatnafar
» Veðurstofan gaf í fyrra út skýrslu: Vatnafar í Eldhrauni. Náttúrulegar breytingar og áhrif veitumannvirkja.
» Ljóst er að saga náttúrulegra breytinga og breytinga af mannavöldum sem hafa haft áhrif á vatnsbúskapinn á svæðinu er bæði flókin og samofin.
» Grunnvatnið kemur frá úrkomu á hraunin, ketilvatni frá Skaftárkötlum og jökulbráð og vatni úr Skaftá.