Einn samkennari minn, Baldur Þórhallsson, prófessor í alþjóðastjórnmálum, hefur ásamt samstarfsfólki sínu birt ritgerðaflokk um, að Ísland þurfi skjól.
Einn samkennari minn, Baldur Þórhallsson, prófessor í alþjóðastjórnmálum, hefur ásamt samstarfsfólki sínu birt ritgerðaflokk um, að Ísland þurfi skjól. Þess vegna hafi verið skynsamlegt að gera sáttmálann við Noregskonung 1262, og Ísland hafi síðan notið góðs af sambandinu við Danmörku. Auðvitað er sannleikskorn í þessari kenningu: Smáþjóðir hafa iðulega gagn af viðskiptum og öðrum samskiptum við stærri þjóðir. Í síðustu ritgerð sinni um þetta í Stjórnmálum og stjórnsýslu 2015 fjölyrðir Baldur um áhuga Dana á íslenskri menningu um og eftir miðja nítjándu öld og kallar menningarlegt skjól okkar.

Ekki hefði þá verið úr vegi að minnast á fyrirætlanir Dana í ágúst 1864 um að bjóða Þjóðverjum Ísland og Dönsku Vestur-Indíur í skiptum fyrir Norður-Slésvík („Sønderjylland“ sem Danir kalla). Höfðu Danir beðið geipilegan ósigur fyrir Prússum og Austurríkismönnum í stríði fyrr um árið og sáu fram á að þurfa að láta af hendi hertogadæmin Slésvík og Holtsetaland. Þessara fyrirætlana var fyrst getið opinberlega 1921 í útgáfu þriðja bindis dagbóka danska stjórnmálamannsins A. F. Kriegers. Sverrir Kristjánsson sagnfræðingur skoðaði 1964 skjöl danska ríkisráðsins frá þessum tíma og birti í Andvara sama ár.

Í skjölum ríkisráðsins kom hið sama fram og í dagbókum Kriegers, að Danastjórn velti fyrir sér í fullri alvöru að bjóða Prússum og Austurríkismönnum Ísland og Dönsku Vestur-Indíur í skiptum fyrir Norður-Slésvík. Í ríkisráðinu var tekið fram, að slíkt ráðabrugg mætti alls ekki vitnast, enda myndu Íslendingar taka það illa upp, auk þess sem litlar líkur væru á, að hinir þýsku sigurvegarar vildu slík skipti. Rétt reyndist, að Prússar og Austurríkismenn höfðu engan minnsta áhuga á Íslandi eða Dönsku Vestur-Indíum.

Árið 2010 birtust síðan í Danmörku fróðleg skjöl, sem sýndu, að Kristján IX. Danakonungur bauðst í laumi til þess 1864 fram hjá ríkisstjórn sinni að beita sér fyrir inngöngu Danmerkur í Þýska ríkjasambandið gegn því að halda hertogatign í Slésvík og Holtsetalandi. En Bismarck Prússakanslari vísaði þessari málaleitan á bug, taldi Danmörku ekki eiga þangað erindi, hún væri ekki þýsk.

Um margt naut Ísland vissulega góðs af sambandinu við Danmörku. En þessi dæmi sýna það, sem allir sérfræðingar um alþjóðastjórnmál ættu að vita, að ríki eiga ekki vini, heldur hafa hagsmuni.

Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar

Hannes H. Gissurarson

hannesgi@hi.is