Ólafur Jóhann Sigurðsson Ungur kvað Jónas Hallgrímsson langan óð sem ber latneskt heiti, Ad amicum (Til vinar). Þar lýsir hann því með táknlegum hætti, hvernig Vináttan kom í þennan heim á árdögum lífsins sem engill, sendur mönnum frá skaparanum, því að þeir voru ekki sjálfum sér nægir án hennar. Svo mikil tímaskil markaði sá dagur er þetta varð, að skáldið kallar hann fyrsta Sumardag mannkyns og þangað eigi sá uppruna sinn að rekja sem vinur sé. Með öðrum orðum: Vinur er guðsgjöf.

Þessi hugsun Jónasar vitjar mín nú, þegar ég kveð hinztu kveðju Ólaf Jóhann Sigurðsson. Það var mér dýrmæt gjöf að eignast fyrir svo sem aldarfjórðungi vináttu hans, sem aldrei fölskvaðist upp fráþví, vináttu sem fól í sér góðhug, ræktarsemi og heilindi - að hafafengið að njóta, í einu orði sagt, drengskapar hans allan þennan tíma. Sárt er þegar slíkur vinur er kvaddur á braut snögglega. En það huggar að ég sé honum ekki á bakað fullu og öllu, hann verður áfram nálægur í huga mér eins og verið hefur, jafn lengi og auðnan gefur. Þannig hlýtur því einnig að vera háttað um alla sem horfa á eftir tryggðavinum héðan, þeir fara að vísu, en fara þó ekki.

Ólafur Jóhann Sigurðsson skipaði sér ungur maður í röð þeirra höfunda sem fremstir standa hérlendis á þessari öld. Margháttuð verk hans, í lausu máli og bundnu, varðveita kjarnann í honum sjálfum, hugsjónir hans og viðhorf, skaphöfn og hjartalag, þar er alls þessa að leita milliliðalaust og þó ýmist í ljósi eða leynum, eins og oft vill verða í skáldskap. Ritstörf voru Ólafi Jóhanni ekki föndur, heldur köllun, glíma við sjálfan sigog þann tíma sem fóstraði hann. Ósvikult starfaði hann samkvæmt því á hverju sem valt. Engin leið er að gera ævistarfi hans, svo um fangsmikið sem það er, nein skil í vinarkveðju á hraðfleygri stund, slíkt næði alltof skammt, enda rúmast það réttilega hvergi annarsstaðar en í bókmenntasögunni sjálfri. Þar mun því verða svo farið, eins og sannazt hefur um skáld allra tíma, að einn hampar þessu, annar hinu, ýmist eftir geðslagi sínu eða því hvernig vindar blása þá og þá.

Enda þótt Ólafur Jóhann Sigurðsson lýsi sjálfum sér betur í verkum sínum en gert verður af nokkrum öðrum með almennum orðum, kemst ég ekki hjá því að staldra hér við, að því leyti sem að mér snýr persónulega.

Svo er mál með vexti, að ég samdi liðlega þrítugur bók um ævi og skáldskap Steingríms Thorsteinssonar. Hún kom út 1964. Fram undir þann tíma lagði ég ríkt við að ná tökum á aðferðum í kveðskap, þó svo mér yrði það á að rita laust mál lítils háttar. Árið 1962 nefndi Snorri skáld Hjartarson viðmig að vinur sinn, Ólafur Jóhann Sigurðsson, væri allra manna fremstur í því að líta yfir handrit og prófarkir. Þá þekkti ég Ólaf Jóhann varla nema af lestri bóka hans og góðu orði sem fór af þeim mannkostum sem hann prýddu. Þetta varð til þess að ég gekk fyrir Ólaf og bað hann um að lesa próförk af ljóðabókinni Stund og stöðum. Hann vékst ljúfmannlega undir það. Einn sunnudagsmorgun skömmu seinna, ef mig misminnir ekki, birtist hann allt í einu fyrirdyrum úti þar sem ég átti heima, í Laugarneshverfi, með próförkina milli handa, hafði gert sér ferð þangað óumbeðið heiman frá sér í miðbænum. Ég man hvað ég undraðist sinnu hans gagnvart mér stráknum, og ekki gleymist mér heldur, með hve mikilli rökvísi og hæversku hann fylgdi eftir þeim athugasemdum sem hann gerði við textann. Af þessu leiddi síðan hitt sem meira var, að ég fékk því svo fyrir komið að útgefandi réð hann til þess að lesa með mér alla fyrstu próförk bókarinnar um Steingrím Thorsteinsson saman við prent smiðjuhandrit og því næst las hannaðra próförk til viðbótar. Við unnum jafnan saman þann tíma heima hjá honum í Suðurgötu 15. Og er skjótast af því að segja, að á þeim mánuðum varð vinnustofa Ólafs Jó hanns Sigurðssonar einn af háskólum mínum, og ekki sá slakasti. Við sátum einbeittir í verkstæði hans dag eftir dag með alls konar gögn á lofti, orðabók Konráðs Gíslasonar, Sigfúsar Blöndals, Fritzners og fleira og fleira, ef því var að skipta, veltum hlutunum fyrir okkur, skeggræddum og ályktuðum; hverja klausu grandskoðaði Ólafur hvassri sjón. Hann var gagnmenntaður í íslenzku máli, eins og rit hans bera vitni um, aðgætinn hreintungumaður, og helzt greindi okkur á þegar mér fannst óhættað veifað væri lausum hala, af einhverjum ástæðum. En þetta var smáræði, allt varð samstarfið mér til mikils þroska, og þessar vinnuvikur bundumst við Ólafur Jóhann þeim innri böndum sem aldrei slitnuðu. Þá kynntist ég ekki aðeins verkfærni hans, þjálfun hins sanna atvinnumanns, heldur líka því hve mörgum góðum eðliskostum hann var búinn, skarpskyggni, trúmennsku, fórnfýsi, svo ég nefni fátt eitt.

Þar eð Ólafur Jóhann var texta lesandi með yfirburðum og jafnframt bóngóður fór ótrúlega mikið af starfstíma hans, ævitímanum sem eyðist eins og þar stendur, í lestur ýmiss konar handrita og prófarka fyrir vináttusakir við menn; hann lagði þekkingu sína af mörkum langar stundir í annarra þágu án nokkurs endurgjalds (fékk jafnvel á sig vanþakklæti sumra þeirrasem nutu góðs af). Slíks eru raunar ýmis dæmi í bókaútgáfu hérlendis, þó hygg ég að þeir muni fáir í seinni tíð sem hafi oftar en hann lagfært lesmál, þannig að þeirra sé í engu viðgetið.

Ég vil ekki sleppa því úr, fyrst ég minntist á samvinnu okkar Ólafs Jóhanns, að hann var ekki aðeins harðsækinn og glöggur yfirlesari, heldur líka fyndinn maður, svo að við spauguðum margt inni á milli. Þrátt fyrir stefnufasta iðjusemi við skrifborð, alvörubrag og vissa siðavendni brá Ólafur sér við og við í annað gervi, sagði kímilegar smá sagnir af hinu og þessu og virtist þá ná rödd úr hvers manns munni, svo mikil var hermigáfan. Þetta lék hann í mín eyru alla tíð síðan. Ekki skal heldur fellt undan að nefna, að á þessum gömlu samstarfs dögum og býsna lengi þar á eftir var ég að kalla heimagangur í Suðurgötu 15, ef ekki kostgangari án þess að þurfa að borga fyrir mig, Anna Jónsdóttir, kona Ólafs, gneistaði af atorku og vitsmunum, og hún umvafði mann gestrisni og elskusemi ekki síður en bóndi hennar. Synir þeirra tveir, Jón og Ólafur Jóhann yngri, voru að vaxa upp, gáfum gæddir, nú mikilhæfir menn hvor á sínu sviði. Á þessu heimili höfum við kona mín átt með húsráðendum kvöldstundir sem fyrnast ekki.

Eftir miðjan aldur gekk Ólafur Jóhann Sigurðsson sjaldnast heill til skógar. Það kemur m.a. fram í þeim hausthug sem víða kennir í ljóðum hans. Hann kveður á einumstað í bók sinni Að laufferjum, 1972:

Nú ber mig án afláts

nær óvæðu fljóti.

Undarlegan nið þess

æ næmar ég heyri.

En hann lét ekki deigan síga samt, heldur starfaði þrotlaust eftir föngum, því að líf í iðjuleysi var honum sem dauði. Hann sendi frásér skáldsöguna Hreiðrið, er geymir uppgjör hans við margt og margt; honum tókst að ljúka hinum löngu upprifjunum andhetjunnar Páls blaðamanns Jónssonar; hann gafút í tveimur bókum, 1972 og '74, þau ljóð sem færðu honum bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 1976, og enn annað ljóðasafn kom frá hans hendi síðar, Virki og vötn. Ólafi Jóhanni auðnaðist allt þetta þrátt fyrir þverrandi heilsuhreysti, og þar túlkar hann allt hið helzta sem leitaði á huga hans hin seinni ár. Ýmislegt af því jók honum skapraun, einkum fyrirleit hann margskonar uppflosnun sem hann varð áskynja í samtíð sinni. Og því er ekki að leyna að honum þótti minna hafa spunnizt úr morgungjalli hinna rauðu hana fyrr á öldinni en hann vonaðist til.

Ólafur Jóhann var þjóðræktar maður í víðum skilningi orðsins og hugsaði, þegar til stjórnmála kom, fyrst og síðast um heill Íslendinga, menningararf þeirra og sæmd, um þjóðvernd og landvernd á þeim tímum sem nú eru að líða og hinum sem fara í hönd. Í huga hans toguðust á uggur og vonir. Mál sitt sótti hann og varði í ritum, ekki á torgum eða þingum, penninn var sverð hans og skjöldur, honum hugnaðist illa að standa á sviðspöllum marg mennisins.

Nú hefur Ólaf Jóhann Sigurðsson borið að hinu "óvæða fljóti", oftmeð brekkuna í fang eins og gengur, en hann bar þangað vammlausan, heiðri krýndan. Og mér virðist hann hafi trúað því að yfir það fljót yrði komizt, þrátt fyrir allt.

Þessum línum um Ólaf Jóhann Sigurðsson, vin sem ég á meiri þakkarskuld að gjalda en ég varð nokkru sinni borgunarmaður fyrir, vil ég ljúka á því að færa Önnu konu hans, sonum þeirra og öðrum ástvinum dýpstu samúðarkveðjur mínar og fjölskyldu minnar. Við gerum að okkar eigin orðum það er hann sjálfur kvað eftir einn skáldbræðra sinna og vina:

Hann hvarf oss á braut. Og birtunni sé

hann falinn

sem bjó í sál hans og var honum styrkur í

nauðum.

Vér hlustum, vér spyrjum, og horfum með

trega um dalinn

sem húmnóttin fyllir að slökktum glóðunum

rauðum.

Því aldrei framar mun leiftra af ljóðrisi

nýju

hjá lindum og björkum í augunum skæru

og hlýju.

Hannes Pétursson