30. mars 1989 | Aðsent efni | 2463 orð

Minningar frá marslokum 1949 eftir Gísla Jónsson "En ég var sannfærður um

Minningar frá marslokum 1949 eftir Gísla Jónsson "En ég var sannfærður um fleira eftir þennan minnisstæða dag.

Minningar frá marslokum 1949 eftir Gísla Jónsson "En ég var sannfærður um fleira eftir þennan minnisstæða dag. Ég var sannfærður um að þarna hafði verið gerð skipuleg tilraun til þessað beita ofbeldi og koma þannig í veg fyrir að alþingi fengi að afgreiða málin eins og lög og reglur stóðu til.

Ég var sannfærður um að það hafði átt að greiða atkvæði með grjóti á götum úti í staðinn fyrir handauppréttingu í sölum alþingis."

Þess er nú minnst, að 40 ár eru liðin frá því að Atlantshafsbandalagið var stofnað. Af því tilefni birtist hér í blaðinu greinaflokkur um aðild Íslands að bandalaginu og stöðu þess. Er fyrsta greinin birt í dag 30. mars, en þann dag fyrir 40 árum gerðu andstæðingar aðildarinnar árás á Alþingishúsið. Í næstu viku birtast síðan greinar eftir Einar Benediktsson sendiherra, Arnór Hannibalsson prófessor og Albert Jónsson, starfsmann Öryggismálanefndar.

Þetta var þriðja árið sem ég var þingskrifari, og fór ekki leynt að miklir atburðir voru í vændum, þegar þingsályktunartillaga um að Ísland yrði stofnaðili að NorðurAtlantshafssáttmálanum kæmi til lokaafgreiðslu sameinaðs alþingis snemma dags 30. mars. Það lá margt í loftinu þessa daga. Höfðu jafnvel orðið nokkrar óeirðir íReykjavík þá þegar.

Ég var að því leyti í mjög góðri aðstöðu til að fylgjast með öllu sem gerðist þennan dag, að ég var ekki á skrifaravakt, en gat sem starfsmaður alþingis farið allra minna ferða um húsið og svifað mér að og frá, eftir því sem atburðir gerðust.

Kommúnistar voru þá enn góðir Stalínistar, en kölluðu flokk sinn í yfirbreiðsluskyni Sameiningarflokk alþýðu - Sósíalistaflokkinn. Þeir höfðu óhvikula forystu í andstöðunni við fyrirhugaða inngöngu Íslands í varnarbandalag vestrænna þjóða. Höfðu reyndar haft í hótunum við meirihluta alþingis um að á bak við þá stæðu ríki átta hundruð milljóna manna "á samfelldu landsvæði, alla leið frá Berlín austur að Kyrrahafi og suður á AusturIndland, búin hinum öflugustu vopnum nútímans". Þarna er náttúrlega skírskotað til Sovétríkjanna og annarra kommúnistaríkja eða leppríkja.

Nokkrir nytsamir sakleysingjar gengu hart fram í andstöðunni, en þeim hugkvæmdist ekki að beita ofbeldi.

Eins og vant var í herbúðum kommúnista, var reynt að beita fyrir vagninn samtökum verkalýðsins. Það gekk nú svona og svona, enda fóru lýðræðissinnar með stjórn Alþýðusambands Íslands. En kommúnistar höfðu meiri hluta í stjórn fulltrúaráðsins í Reykjavík og alla stjórn Dagsbrúnar. Í nafni þessara aðila var boðað til útifundar í Lækjargötu snemma dags 30. mars, og hafði ekki verið leitað leyfis réttra yfirvalda fyrir þeim fundi.

Ég var á þessum útifundi sjálfur fyrir forvitni sakir og skynjaði að þarna var verið að safna liði niður á Austurvöll í þeirri von að geta hindrað störf alþingis, enda hafði slíkri hindrun verið hótað. Krafa um þjóðaratkvæði var höfð að yfirvarpi. Þá þegar lá ljóst fyrir að til slíkrar atkvæðagreiðslu kæmi ekki, en gott var að hafa slíka kröfu til blóra, til þess að réttlæta árás. Þaulæfður talkór átti að heimta þjóðaratkvæði.

Varnarviðbúnaður

Á hinn bóginn höfðu forystumenn stjórnarflokkanna, Ólafur Thors, Eysteinn Jónsson og Stefán Jóhann Stefánsson, látið það boð út ganga til Reykvíkinga, þeirra sem vildu að alþingi hefði vinnufrið, að þeir fjölmenntu á Austurvöll til þess að verja Alþingishúsið, því að þá grunaði, sem og varð, aðekki væri vanþörf á slíku.

Það dreif að húsinu mikinn mannfjölda sem skipaði sér í hringum Alþingishúsið, áður en til árásar kæmi, og þarna stóð þetta fólk, rólegt og af ótrúlegri þolinmæði og æðruleysi - og ótrúlegu hugrekki - því að líf þess var í hættu áðuren lauk. Það stóð þarna vopnlaust og berskjaldað og varði með líkama sínum alþingi gegn hvers konar árásum.

Að sjálfsögðu var lögregla höfð til varnar og viðbúnaðar, en lög regluliðið var ekki fjölmennt og þarað auki vanbúið að mæta miklum mannfjölda sem var í árásarhug. Útboð fáeinna ungra og þjálfunar lítilla manna í varalið held ég að hafi verið misráðið og orðið að litlu haldi.

Hugrekki Jóns á Akri

Vegna tillögu um að takmarka ræðu- eða fundartíma á þinginu kom til afar harðra orðaskipta milli Stefáns Jóhanns Stefánssonar forsætisráðherra og Einars Olgeirssonar (2. þm. Reykv.). Þóttust "elstu menn" vart eða ekki muna annað eins.

Úr gluggum hliðarherbergja og annars staðar frá fylgdist ég svo með því, eftir að ég kom af Lækjar götufundinum, hvað gerðist úti á Austurvelli. Hvernig menn, sem þangað komu, bjuggust til árásar með eggjakasti og síðar með þvíað kasta mold og grjóti sem rifið hafði verið upp eða haft með sér. Mikið hraungrjót var reyndar fram með stígunum á vellinum.

En úr sölum alþingis er mér í mjög skýru minni hversu mikla ró og festu forseti sameinaðs alþingis sýndi þennan dag. Hann stjórnaði umræðum. Það var Jón Pálmason á Akri. Sætum var þannig fyrirkomið, að forsetinn sneri baki við glugganum sem vissu út að Austurvelli, og bak stólsins skýldi ekki höfði forseta. Eftir að tvöfaldar gluggarúður höfðu verið brotnar með grjótkasti, fengu steinarnir ekkert viðnám. Var Jón í mikilli lífshættu, en hann leit ekki um öxl og hvikaði hvergi. Það var hrein guðs mildi, að ekki fór verr, bæði með hann og aðra þingmenn, og þá ekki síður fólkið úti sem stóð vörð um húsið.

Reynt að æsa liðið

Lögreglan lét ekki til sín taka með útrás fyrr en tiltölulega seint og ennþá síðar með táragasi, þegar önnur ráð voru ekki talin duga tilað forða fólki frá stórmeiðslum og jafnvel dauða. Ég er þeirrar skoðunar að táragasið hefði átt að nota fyrr. Hins vegar skil ég vel að lögreglan beitti því ekki fyrr en í síðustu lög, enda talið algert neyðarúrræði. En það var ekki fyrr en Austurvöllur hafði verið rýmdur og táragasið kom til skjalanna, að hættu á manndrápum var afstýrt. Allt þurftu menn nú að reyna og upplifa í þá daga, og ég fór út á Austurvöll til að kynnast því, hvernig það væri að verða fyrir táragasi. Og það var merkileg lífsreynsla eins og fleira sem ég upplifði þennan dag.

Eitt var það með öðru sem ég tel að mjög hafi magnað óeirðirnar. Lögreglan hafði í öryggisskyni farið þess eindregið á leit við þingmenn, að þeir yfirgæfu ekki þinghúsið, fyrr en óeirðirnar væru afstaðnar. Þingmenn Sósíalistaflokksins, sem héldu að árásarfólkið þekkti sig, og væri þeim því engin hætta búin, þó út færu, túlkuðu þetta svo, a.m.k. sumir þeirra, að þeir væru fangar í Alþingishúsinu. Þetta kölluðu þeir út til liðsmanna sinna. Nokkrir af foringjum árásarmanna óku þá í jeppa með gjallarhorn kringum Austurvöll og tilkynntu hástöfum að þingmenn Sósíalista væru fangar inni í húsinu. Þetta varð tvímælalaust til að efla árásina á húsið og varðstöðuliðið til mikilla muna.

"Ekki sér hann sína menn, svo hann ber þá líka"

Á flestu munu vera til skoplegar hliðar, og fór nú enn svo, því að sumir árásarmanna vissu ekki hver var hver. Ég man glöggt að Steingrímur Aðalsteinsson (4. landskj.), einn af þingmönnum Sósíalistaflokksins, þóttist ekkert þurfa að óttast, ákvað að hafa tilmæli lögreglunnar að engu og skundaði útum aðaldyr, eða ætlaði að gera það. Hann komst ekki langt. Steingrímur var myndarlegur maður, vel á sig kominn og prúður í klæðaburði. Og ég sé það fyrir mér enn, þegar hann kom út í dyrnar á Alþingishúsinu í svarta sparifrakk anum sínum. Þarna þóttust einhverjir sjá að kæmi óvinurinn holdi klæddur, "Bandaríkjaagentinn, auðvaldsþýið og landráðagepillinn", og létu dynja á honum fúleggin. Ég sé enn hvernig hann hopaði inní húsið, og rauðan úr einu fúlegginu lufsaðist niður boðunginn á fína frakkanum.

Þingmenn urðu, sem betur fór, ekki fyrir teljandi meiðslum, en lögreglumenn sumir voru stórslasaðir. Hermann Guðmundsson (11. lands kj.), þingmaður Sósíalistaflokksins, fékk að vísu glerbrot í augað, en það sár reyndist ekki alvarlegt. Næst sýndist mér liggja stórslysi á þingmanni, er fundi hafði verið slitið og Steingrímur Steinþórsson (1. þm. Skag.), þingmaður Framsóknarflokksins, var að ganga út úr þingsalnum. Þá kom vænn hnullungur af miklu afli inn um rúðu lausan glugga, en Steingrímur gat á síðustu stundu skellt hurð fyrir höfuð sér, og dundi steinninn í henni með þungu höggi.

Hvarflaði að mér að gera uppreisn

Ég var að skrifa daginn eftir, og hlerar fyrir gluggum og margt úr skorðum gengið. Hófst þá mikill eftirleikur í orðum og ekki allt prúð mannlegt sem sagt var. Þetta voru umræður utan dagskrár sem í þá daga voru fátíðar. Geðshræringar voru miklar. Ég hafði, eins og áður sagði, fylgst vel með öllu daginn áður, og vissi því glöggt hverju þingmenn voru að lýsa. Ég tel mig hafa verið hlýðinn og þægan heima og í skóla og til þess að gera stillt an, en því segi ég þetta, að nú gerðist það í fyrsta og eina sinn á fjögurra ára skrifaraferli mínum í alþingi, að það hvarflaði að mér að gera uppreisn gegn "embættishlut leysi" og hætta stöðu minni með því að kasta frá mér skrifblokk og blýanti og segja hreint út að ég skrifaði ekki þessa helvítis lygi, sem ég hlustaði á. Á ég þá við sumt afþví sem fram kom í ræðum nokkurra þingmanna Sósíalistaflokksins. Þar var öllu, sem mestu skipti, snúið á hvolf og lýst öfugt við það sem ég hafði sjálfur séð og fylgst með.

Þetta var að sjálfsögðu skilmerkilega hrakið af öðrum ræðumönnum og rekið ofan í þingmenn Sósíalista, og í því sambandi minnist ég alveg sérstaklega Eysteins Jónssonar, þáv. menntamálaráðherra. Ég hygg að hann hafi á þessum tíma verið á hátindinum sem stjórnmálamaður. Hann var kannski ekki listrænn ræðumaður, enda reyndi hann lítt til þess, en hann var svo rökfastur, málefnalegur og fylginn sér, að erfiðari andstæðing fengu menn sjaldan í kappræðum. Mér er það mjög í minni frá eftirleiknum 31. mars, hversu hann tætti sundur blekkingar andstæðinga sinna.

Rifja má upp alkunna sögu sem líklega er nú farið að fyrnast yfir. Annaðhvort hafa einhverjir laumast inn í Alþingishúsið og snúið við brjóstmyndinni af Jóni Sigurðssyni forseta fyrir ljósmyndara Þjóðviljans, eða hún hefur hreyfst úr stað í öllum sviptingunum. En andstæðingar aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu tóku mynd af styttunni, þar sem andlitið sneri til veggjar og vildu telja sér og öðrum trú um að þetta væri jarteikn. Styttan hefði sjálf snúið sér undan!

Frá stúdentum

Mikið hafði gengið á meðal stúdenta út af fyrirhugaðri inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið, ef stofnað yrði. Haustið 1948 fékk Vaka, félag lýðræðissinnaðra stúdenta, fjóra fulltrúa af níu í stúdentaráðskosningunum, og var ég einn þeirra. Félag róttækra stúdenta, kommúnistar, fékk tvo, en bandalag Frjálslyndra (Framsóknarmanna) og Lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna fékk þrjá. Þar sem andstæðingar Vöku stóðu ekki saman við stjórnarkjör, varð ég formaður á hlutkesti.

Mikillar andúðar gætti lengi vel meðal háskólastúdenta, þegar til tals kom að Ísland léti af hefðbundnu hlutleysi. Það var gömul hugsjón margra. En valdarán kommúnista í Tékkóslóvakíu 1948 - ofan á allt annað - hafði þó haft mikil áhrif á stúdenta í gagnstæða átt. Ég man einkum eftir áhrifamiklum fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur um það efni. En í desember 1948 var mikill meirihluti háskólastúdenta andvígur hugsanlegri aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ég man eftir almennum stúdentafundi þá, þar sem aðeins 36 töldust fylgjandi aðild. Ég var enn tvístígandi, en þar sem ég var ekki á móti, báru fulltrúar kommúnista í stúdentaráði fram á mig vantrauststillögu. Hún var söltuð fram í janúar. Þá var tillagan samþykkt með atkvæðum allra nema Vökumanna, enda fengu fulltrúar Frjálslyndra og Jafnaðarmanna alla stjórnina. Ekki veit ég nú hversu skeleggir andstæðingar aðildar þeir voru í hjarta sínu.

En eftir því sem málið upplýstist betur og meira var um það rætt, breyttist afstaða háskólastúdenta hægt og bítandi. Á almennum stúd entafundi í mars 1949 voru fylkingar næstum jafnar, en nýja stjórnin sem lagði sjálfa sig að veði, hélt velli með þriggja atkvæða mun 1:24:121. Ég var sjálfur afar lengi að fullmóta mér skoðun í þessu efni, hlutleysisstefnan gamla var ákaflega rík í mér þá.

Ný sannfæring eftir

30. mars

En hik mitt hvarf eins og dögg fyrir sólu eftir það sem ég sá og upplifði 30. mars. Ég man líka glöggt kvöld þess sama dags. Óspektir urðu þá líka í kringum lögreglustöðina, þótt barnaleikur væri hjá hinu á Austurvelli fyrr um daginn.

Við sátum þetta kvöld saman, þrír skólabræður og vinir, og ræddum atburðina. Einn var kommúnisti og hafði ekki skipt um skoðun, annar var Vökumaður sem hafði greitt atkvæði gegn Atlantshafsbandalaginu á stúdentafundinum í mars. Hann hafði nú skipt um skoðun og hvikaði ekki frá henni. Ég var líka alveg sannfærður eftir allt sem á hafði gengið og hef ekki heldur skipt um skoðun á því.

En ég var sannfærður um fleira eftir þennan minnisstæða dag. Ég var sannfærður um að þarna hafði verið gerð skipuleg tilraun til þessað beita ofbeldi og koma þannig í veg fyrir að alþingi fengi að afgreiða málin eins og lög og reglur stóðu til.

Ég var sannfærður um að það hafði átt að greiða atkvæði með grjóti á götum úti í staðinn fyrir handauppréttingu í sölum alþingis. Og ef allt um þryti - og hefði verið gert, ef ekki hefðu verið varnir uppi hafðar - að ryðjast inn í Alþingishúsið og koma í veg fyrir með ofbeldi, að þjóðkjörnir fulltrúar fengju að greiða atkvæði eins og samviska þeirra og sannfæring bauð þeim, eftir stjórnarskránni.

Ég er reyndar sannfærður um það, þann dag í dag, að stofnun Atlantshafsbandalagsins hafi verið nauðsynleg til þess að hefta framgang einræðis- og ofbeldisafla í heiminum, sem höfðu enn sýnt hvers eðlis þau voru, og ég minntist á í sambandi við valdaránið í Tékkóslóvakíu.

Þá var mönnum nóg boðið. Framsókn kommúnismans í Evrópu var stöðvuð og friður tryggður handa lýðræðisþjóðum Evrópu og Ameríku. Friður með sterkum vörnum. Atlantshafsbandalagið er varnar- og friðarbandalag, ekki hernaðarbandalag. Það hefur aldrei farið með hernaði á hendur einum né neinum í þau 40 ár sem liðin eru frá stofnun þess.

Auðvitað eigum við Íslendingar heima í slíku bandalagi. Hver getur verið hlutlaus í átökum einræðis og lýðræðis, frelsis og ófrelsis? Jafnvel í kommúnistaríkjunum sjálfum, sumum hverjum, er nú viðurkennt við hvað var að glíma, þar sem kommúnisminn hefur ráðið. Þar hafa menn nú uppi tilburði í átt til vestrænna stjórnarhátta, þótt enn sé bágt að vita hvað úr því verður. Að minnsta kosti hefur styrkur og stefnufesta Atlantshafsbandalagsins knúið Varsjárbandalagsríkin á slóð afvopnunar.

Mér leiddist auðvitað á sínumtíma að vera rekinn úr formennsku í Stúdentaráði, að vísu fyrir þá sök eina að vilja ekki afneita hugsanlegri aðild Íslands að varnarbandalagi vestrænna þjóða um áramótin 1948-49. Nú finnst mér það pínulítið gaman, að það skuli hafa verið af þessari ástæðu.

Tilvitnanir:

Alþt., ársett 1948, D, 283

Sama rit, D, 217

Höfundur er fyrrverandi þingskrifari og menntaskólakennari.

Gluggakista í skrifstofu forseta Íslands í Alþingishúsinu, eftir að róstur hafði lægt.

Vel búinn árásarmaður á Austurvelli 30. mars 1949. Einn þingmanna Sósíalistaflokksins sagði daginn eftir á alþingi, að "þetta fólk allt var friðsamt nema eitthvað af smádrengjum sem stóðu innarlega á vellinum og voru að

Fletta í greinum frá þessum degi

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.