LEIT MANNSINS AÐ HINNI EILÍFU FEGURÐ "Adventures In Motion Pictures" er heitið á ballettflokki sem hefur starfað í Lundúnum frá árinu 1987 og hefur frá upphafi þótt boða nýjan tón í listdansinum.

LEIT MANNSINS AÐ HINNI EILÍFU FEGURÐ "Adventures In Motion Pictures" er heitið á ballettflokki sem hefur starfað í Lundúnum frá árinu 1987 og hefur frá upphafi þótt boða nýjan tón í listdansinum. Um þessar mundir sýnir flokkurinn Svanavatnið í mjög svo nýstárlegri útgáfu í Piccadilly-leikhúsinu í Lundúnum, sýningu sem hlaut Olivier-verðlaunin 1996 fyrir bestu nýju dansuppfærsluna. SÚSANNA SVAVARSDÓTTIR sá sýninguna, sem hún segir aðeins hægt að lýsa með orðinu "snilld."

AÐ ÞARF engum blöðum um það að fletta að Svanavatnið er ástsælasti ballett allra tíma. Myndin af fallegu prinsessunni sem hefur verið hneppt í álög og líður um sviðið í svanslíki í "tutu og táskóm", hvít í silfruðu mánaskini er mynd hinnar eilífu fegurðar.

Þegar Svanavatnið var sviðsett í fyrsta skipti árið 1877 í Bolshoj-leikhúsinu í Moskvu voru viðtökurnar vægast sagt slæmar og sýningin féll. Fólk undraðist að Tjækovskí, það virta tónskáld, skyldi semja tónlist við þetta listform, en balletttónlist var álitin óæðri tónlist. Danshöfundurinn, Julius Reisinger, var afgreiddur sem andlaus. Það var ekki fyrr en átján árum seinna, árið 1895, að Svanavatnið var aftur sviðsett, þá í Pétursborg, og varð með þeirri uppfærslu að klassísku meistarastykki.

VANAVATNIÐ var skrifað til að þóknast smekk áhorfenda sem voru og hétu í lok 19. aldar. Sagan er sótt í ýmis germönsk ævintýri og fjallar um efni sem ballettáhugafólki var hugleikið, leit mannsins að hinni eilífu fegurð í spilltum heimi.

Svanavatnið hefur lifað í heila öld og enn er verið að sviðsetja það um allan heim, sem betur fer.

Í Piccadilly-leikhúsinu í Lundúnum sýnir ballettflokkurinn "Adventures In Motion Pictures", eða AMP, all nýstárlega uppfærslu af þessum ástsæla ballett. Danshöfundurinn, Matthew Bourne, hefur skrifað algerlega nýtt ballettverk fyrir tónlist Tjækovskís; nýja sögu. Samt heldur hann sig við upphaflega þemað; leit mannsins að hinni eilífu fegurð í spilltum heimi, en Matthew Bourne skrifar fyrir þann heim sem hann lifir í, lok 20. aldarinnar.

Í þeim heimi er allt harðara, hraðara, kaldara, skeytingarlausara, yfirborðslegra en við sjáum í verki Reisingers.

Saga Matthews byrjar þó á svipuðum nótum og saga Reisingers. Það er höll og í henni er prins að alast upp. Hann hefur þjóna á hverjum fingri; er meðhöndlaður eins og hann sé fjölfatlaður; þarf ekki að klóra sér sjálfur. Og í höllinni er "móðir ...".

Konan sú er drottning, ekkert nema drottning.

Við hennar kalda skjól elst drengurinn upp; fægður og slípaður þegar hann þarf að vera til sýnis með móður sinni, en hún hefur ekkert að gefa.

Prinsinn kynnist stúlku, sem er full af lífsgleði og glettni og laðast að henni, en frú drottningunni er gróflega misboðið. Klæðaburður stúlkunnar er afkáralegur, hún kann ekki að hegða sér við hirðina og er í alla staði afskaplega óviðeigandi. Stúlkan er rauðhærð.

Ekki laust við að hér fari bjöllur að hringja á hausnum á manni.

Prinsinn leitar eftir votti af hlýju hjá frú drottningunni; krefur hann um tilfinningalega alúð, snertingu; bara eitthvað sem sýni að henni þyki vænt um hann sem manneskju. En hún er ófær um það, og allir sem í kringum hana eru. Prinsinn fyllist örvætingu og leitar út, í skjóli nætur; fer út að skemmta sér. Meira að segja lífsglaða stúlkan snýr við honum baki. Hann er ekki eins og almúginn, sem hæðir hann og spottar, hrækir á hann. Samastaður hans er hvorki innan hallar né utan. Það er enginn staður. Hann er ekki frjáls, jafnvel þótt hann sé ríkisarfinn sjálfur og hann ákveður að binda enda á líf sitt ...

Það er þá sem Svanurinn birtist: ægifagur, sterkur, karlmannlegur, frjáls, umfram allt frjáls.

Danshöfundurinn, Matthew Bourne, hefur valið þá leið að skrifa svanahlutverkin fyrir karlmenn og það verður að segjast eins og er að það er árans djörf leið. Ekki vegna þess að í því felist einhver samkynhneigð ögrun, heldur einfaldlega vegna þess að svanadansarnir úr upprunalegu útgáfunni eru einhver þekktustu ballettatriði sem til eru. Enda verð ég að viðurkenna að ég beið spennt eftir því hvernig hann myndi leysa dans "litlu svananna", sem í látleysi sínu er alltaf eftirminnilegur. Lausnin var heillandi og full af glettni og alls ólík því sem maður á að venjast í Svanavatninu.

Prinsinn heillast af Svaninum og þeirri veröld sem hann stendur fyrir og hann eyðir allri nóttinni með þessum fagra flokki. Hann hefur fundið sinn stað í veröldinni og fyllist lífslgeði og hamingju.

Matthew Bourne fylgir byggingu upphaflegu sögunnar og í næsta atriði er haldinn dansleikur í höllinni, að sjálfsögðu til að kynna Prinsinn fyrir konum sem gætu orðið honum samboðnar sem eiginkonur. Þar er hann blekktur, rétt eins og prinsinn í upphaflegu útgáfunni. Hann telur sig þekkja aftur Svaninn sinn í svartklæddum dreng í leðurbuxum og verður sér til skammar. Hann er hæddur og úthrópaður.

Og alls staðar er gula pressan mætt með sínar myndavélar.

Í lokaatriðinu er Prinsinn bugaður á sál og líkama; hann er deyjandi og sér sýnir; vökusýnir, draumsýnir, það skiptir ekki máli. Hann sér þann heim sem hann þráir, heim frelsis, þess frelsis sem ekki er til í mannheimum. Og hann deyr þessum draumi sínum.

Eins og í upphaflega ballettinum er hlutverk Svansins stærsta og viðamesta hlutverkið í sýningunni. Þegar AMP sýndi Svanavatnið fyrst dansaði Adam Cooper það hlutverk og hlaut fyrir það Time Out-dansverðlaunin 1995. Núna hefur William Kemp tekið við hlutverkinu, ungur maður sem lauk ballettnámi í fyrra. Frábær dansari, sem hefur ótrúlegt vald yfir líkamanum; sterkur, kraftmikill, lipur, karlmannlegur ...

Nákvæmlega eins og sýningin er öll. Það er nákvæmlega ekkert væmið, pempíulegt eða hommalegt við hana, ekki einu sinni þótt Prinsinn og Svanurinn eigi mjög svo mikilfengleg dansatriði.

Dansarnir í sýningunni eru svo ótrúlega fallegir og kraftmiklir og sýningin svo mikil snilld að maður þarf nánast að klípa sig við og við til að ganga úr skugga um hvort þetta sér raunverulegt. Eftir sýninguna er maður orðlaus yfir því að svo einkennilega vildi til í tilverunni að maður missti ekki af henni. Og getur sagt það sem eftir er: Ég sá þessa sýningu.

En hvert er Matthew Bourne að fara? Hvað er hann að segja og hvert sækir hann sitt yrkisefni?

Hann segist ekki neita því að konunglegu persónurnar í verkinu eigi nokkuð skylt við þær persónur sem um þessar mundir leiki aðalhlutverkin í sögu Windsor-fjölskyldunnar. Hann segist þó hafa gert rannsókn á konungbornum einstaklingum síðustu 150 árin og komist að því að þar væri margt um krónprinsa sem hefðu þjáðst af svo mikilli persónuleikatruflun að þeir hefðu verið vanhæfir til að gegna því starfi sem þeir væru fæddir til að gegna; nefnir meðal annarra Lúðvík af Bavaríu og Edward VII.

Bourne segist einnig hafa skoðað muninn á opinberu lífi kóngafólksins og einkalífi. Í Svanavatninu sé hvort tveggja jafn ömurlegt fyrir Prinsinn. Það hafi verið gert til að mynda tilfinningalegt tómarúm í miðri sögunni til að flétta Svanavatnsins gengi upp.

Prinsinn er tilfinningamiðja verksins og ólíkt fyrri útgáfum af Svanavatninu er saga hans sögð í 1. þætti, til að skýra örvæntingu hans og einsemd. Það er nauðsynlegt til að skiljanlegt verði hvers vegna Svanurinn verður honum svo mikils virði í 2. þætti.

Matthew Bourne hefur verið spurður að því hvort þetta sé "homma" Svanavatnið og svarar því til að hann neiti því ekki að þannig megi lesa sýninguna. Hins vegar sé hann að segja sögu sem sé mun einfaldari og hafi almennari skírskotun. Svanavatnið sé saga um mann sem lifi í algeru ástleysi. Honum er hafnað af vinkonu sem er engan veginn samboðin honum, móðir hans, frú drottningin, geti ekki sýnt syni sínum hlýju og takmarkandi konunglegur lífsstíll hans geri honum ókleift að mynda samband við annað fólk, án þess að eiga von á skandal.

Fyrir Prinsinum er Svanurinn tákn fyrir allt sem hann sjálfur vill vera; sterkur, fagur og frjáls. Hann er eins konar æðri vitund og endurspeglar hugarástand Prinsins. Bourne játar þó fúslega að dansar þeirra séu ákaflega erótískir og bendir á að það sé hluti af aðdráttarafli hins óþekkta. Hann minnir á að hvað sem megi um erótíkina í sýningunni segja, þá sé Svanurinn fugl.

Samband Prinsins og Svansins nær hámarki þegar Svanurinn lyftir honum upp og vefur um hann vængjum sínum; faðmar hann að sér eins og lítið barn. Bourne bendir á að þetta sé mikilvægasta atriðið í allri sýningunni, vegna þess að það sé svo einfalt og svo almennt, þörfin fyrir snertingu og hlýju, hana þekki allir.

Það sem einkennir þessa sýningu öðru fremur er að hún er skiljanleg. Það er verið að tjá miklar tilfinningar og er það gert á viðeigandi hátt. Þráin eftir ást, fegurð, frelsi er augljós í öllum hreyfingum Prinsins. Frelsið í líki Svansins er heillandi en felur í sér ógnvekjandi fyrirboða, því það má spyrja hvort eitthvert raunverulegt frelsi sé til nema í dauðanum. Svanirnir eru kynþokkafullir og ögrandi, svo langt frá þeirri hefðubundu karlmannsímynd sem einkennir klassískan ballett. Þeir eru ekki þarna til að hjálpa neinum að dansa. Þeir hafa sjálfir rödd og tjá hana með hreyfingum sínum.

Svanavatnið er sýning sem enginn, sem á leið til Lundúna, ætti að láta framhjá sér fara. Ekki ættu tungumálaörðugleikar að hindra fólk í að sækja sýninguna, því ballett hefur alþjóðlegt tungumál; líkamlega tjáningu. Það gæti hins vegar reynst erfitt að fá miða vegna þess að fólk fer aftur og aftur að sjá hana. Þegar ég sá Svanavatnið fór ég með konu sem var að sjá það í annað skipti og ætlaði oftar. Hún sagði mér frá því að þegar hún hefði farið í fyrsta skipti hefði hún setið við hliðina á manni sem var að sjá það í fimmta skipti. Og þeir eru til, Íslendingarnir, sem hafa séð þessa sýningu þrisvar. Ég veit um tvo. Það er því eins gott að panta miða áður en lagt er af stað.

Bara, ekki missa af sýningunni. Hún er lífsreynsla.