17. janúar 1998 | Menningarblað/Lesbók | 2008 orð

NÝLEGA FUNDNAR ÍSLANDSMYNDIR FRÁ 18. ÖLD EFTIR ÆSU SIGURJÓNSDÓTTUR OG GISÉLE JÓNSSON

NÝLEGA komu í ljós í Frakklandi nokkrar áður óþekktar myndir frá Íslandi, gerðar af þekktum frönskum listamanni Pierre Ozanne (1737­1813). Þær birtast nú í fyrsta sinn. Hinn 1. júlí árið 1772 sigldi franska freigátan "La Flore" inn á Patreksfjörð og akkerum var varpað hjá verslunarstaðnum Vatneyri.

NÝLEGA FUNDNAR ÍSLANDS-

MYNDIR FRÁ 18. ÖLD

EFTIR ÆSU SIGURJÓNSDÓTTUR OG GISÉLE JÓNSSON

Í leiðangri sem farinn var til Íslands og víðar 1771 og gerður var út af Loðvík XV Frakkakonungi var komið við á Patreksfirði, en með í förinni var listamaðurinn Pierre Ozanne sem teiknaði myndir á mörgum stöðum, sem eru því miður glataðar, nema hvað nýlega komu í ljós nokkrar myndanna frá Patreksfirði.

NÝLEGA komu í ljós í Frakklandi nokkrar áður óþekktar myndir frá Íslandi, gerðar af þekktum frönskum listamanni Pierre Ozanne (1737­1813). Þær birtast nú í fyrsta sinn.

Hinn 1. júlí árið 1772 sigldi franska freigátan "La Flore" inn á Patreksfjörð og akkerum var varpað hjá verslunarstaðnum Vatneyri. Skipið kom í þeim erindagjörðum að gera nákvæmar staðarákvarðanir við Ísland. Fyrir tilviljun varð Patreksfjörður fyrsti áfangastaðurinn á Íslandi.

Ferðin til Íslands var hluti af víðtækum leiðangri, sem gerður var út af Loðvík XV Frakkakonungi undir forystu Jean René Antoine Marquis de Verdun de la Crenne (1741­1805), til að reikna út með hjálp stjörnufræði og tímamæla, staðarákvarðanir ýmissa staða á hnettinum svo bæta mætti siglingakort. Með í förinni voru stærðfræðingurinn Jean Charles de Borda og stjörnufræðingurinn Alexandre Guy Pingré, auk annarra siglingafróðra manna. Leiðangurinn tók tvö ár, hófst hinn 29. október 1771 og lauk hinn 8. október 1772. Farið var til Spánar, siglt með vesturströnd Afríku yfir til Kanarí- og Grænhöfðaeyja, yfir Atlantshafið til Karíbahafsins, komið við á St. Pierre við Nýfundnaland, til Íslands, Færeyja, Hjaltlands yfir til Noregs og Danmerkur og síðan heim á leið til Brest. Niðurstöður mælinganna ásamt ferðalýsingu og myndum af strandlengju ýmissa staða voru birtar í tveggja binda riti: Voyage fait par ordre du Roi en 1771 et 1772 en diverses parties de l'Europe, de l'Afrique et de l'Amérique . . .suivi de Recherches pour Rectifier les Cartes hydrographiques . . .Paris 1778.

Hingað kom leiðangurinn frá St. Pierre við Nýfundnaland eftir 23 daga erfiða ferð. Lenti skipið í hafvillum við Grænland vegna ófullkominna siglingakorta og fundu skipsmenn ekki Ísland. Í upphafi var ætlunin að sigla norður fyrir Horn inn á Skagafjörð, til að gera hnattstöðumælingar á Hólum í Hjaltadal. Þar hafði Guðbrandur Þorláksson biskup gert staðarmælingar á sínum tíma, sem þóttu furðu nákvæmar. Í Landfræðissögu Íslands segir Þorvaldur Thoroddsen að leiðangur Verdun de la Crenne hafi lagt grunninn að sjávarmælingum við Ísland.

Með í förinni var franski listamaðurinn Pierre Ozanne (1737­1813). Eftir hann liggja nokkrar frumteikningar m.a. frá Patreksfirði, Tálknafirði, Vestmannaeyjum, auk tveggja portrettmynda. Hann gerði miklu fleiri myndir frá Íslandi, sem nú munu glataðar því allar landsýnismyndirnar, sem birtar eru í bókinni eru gerðar eftir teikningum hans.

Pierre Ozanne fæddist í Brest, þar sem hann bjó alla ævi. Hann starfaði hjá franska sjóhernum sem teiknari, málari og skipaverkfræðingur. Hann var yngri bróðir og lærisveinn Nicolas Ozanne (1728­1811), sem er einn þekktasti skipa- og sjávarmyndamálari Frakka. Eftir þá bræður liggur merkt safn skipa- sjávar- og hafnarmynda, ómetanleg heimild um skip og bæi á s.hl. 18. aldar.

Skipa- og sjávarmyndamálarar voru sérstök stétt listamanna, oftast starfandi á vegum sjóhersins. Þeir þóttu ómissandi við að teikna skip, kort, hafnir, sjóorustur og staðarmyndir. Þeir voru því oft fengnir til að taka þátt í leiðöngrum til framandi landa og voru myndir þeirra hluti af skýrslugerð um leiðangurinn. Þeir voru lengi vel þeir listamenn, sem höfðu útimyndagerð hvað best á valdi sínu.

Nicolas Ozanne var umsvifamikill listamaður. Hann rak vinnustofu í París, þar sem systur þeirra bræðra Jeanne-Françoise (1735­1793) og Marie-Jeanne (1736­1786) unnu við að gera prentmyndir eftir teikningum bræðranna.

Pierre hafði minni akademíska teikniþjálfun en bróðirinn Nicolas, hins vegar lærði hann einnig skipaverkfræði og stundaði siglingar. Núna þykir þessi skortur hans á akademískri teikningu vera höfuðkostur mynda hans, því yfir þeim er ferskleiki og persónulegur léttleiki, sem gerir þær eftirsóknarverðar, og sýna að í raun var Pierre afskaplega næmur teiknari. Hann var einnig vel þjálfaður í mannamyndagerð, eins og myndirnar frá Patreksfirði og fleiri portrettmyndir hans bera með sér, m.a. sjálfsmynd hans, sem nú hangir uppi á safni sjóhersins í París.

Myndir þeirra Ozanne bræðra eru eftirsóttar heimildir, því þær þykja með afburðum heiðarlegar og nákvæmar. Saman ferðuðust þeir víða um lönd. Þeirra er minnst á alþjóðlegum vettvangi vegna mynda sem þeir teiknuðu af orustum úr frelsisstríði Bandaríkjanna og sýndar voru fyrir nokkrum árum á stórri sýningu í Washington.

Eins og kunnugt er þá var Ísland afskaplega myndfátækt land. Hver einasta ný mynd, sem finnst er því ómetanleg, einkum og sér í lagi komi hún úr hendi góðra listamanna. Svo furðulega vill til að þetta sama sumar árið 1772 voru þrír breskir listamenn hér á ferð, þátttakendur í leiðangri undir stjórn aðalsmannsins Sir Joseph Banks. Nokkrum árum seinna, eða 1789, gerði breski málarinn John Baine talsvert af skissum hér á landi, en hann kom á vegum Thomasar Stanley.

Sæmundur Hólm var eini Íslendingurinn, sem eitthvað kunni fyrir sér í dráttlist á þessum tíma. Hann lærði í Konunglegu Akademíunni í Kaupmannahöfn, þar sem hann vann til gulls. Eftir hann liggja nokkrar góðar mannamyndir, og er mynd hans af Sveini Pálssyni frá árinu 1798 minnisstæðust.

Myndir Pierre Ozanne frá Íslandi skera sig úr að því leyti, að þær eru frummyndir fullgerðar á staðnum, en ekki unnar eftir skissum þegar heim var komið eins og algengast var á þessum tíma. Hér var kominn listamaður sem kunni að gera útimyndir, horfa og draga nákvæmlega upp eftir náttúrunni og notaði til þess mjög hraða blýants- eða svartsteinstækni.

Ein besta myndin er varðveitt á Louvre- safninu. Hún er gerð skömmu eftir komuna til Patreksfjaðar og á hana hefur verið skrifað "Patreksfjörður að morgni, þar sem legið var við festar. Komum þann fyrsta júlí 1772 og fórum þann tuttugasta sama mánaðar". Teiknuð með svartsteini (hæð 18,5 cm lengd 42,5 cm). Ozanne hefur setið í skektu á legunni við Vatneyri, á góðviðrismorgni. Við sjáum freigátuna "La Flore", dráttarbátinn, danskt kaupskip og fjöldann allan af smábátum. Leiðangursmenn eru að koma sér fyrir í landi og það er margt um manninn í fjörunni. Seglskip heldur á haf út.

Í ritinu Voyage fait par ordre du Roi, . . . er Patreksfirði lýst á eftirfarandi hátt: "Hús danska einokunarkaupmannsins eru úr timbri, nokkuð stór og rúmgóð, umkringd 5­6 niðurgröfnum kofum þar sem Íslendingarnir búa. Dines Jespersen kaupmaður tekur vel á móti okkur, þrátt fyrir að honum hafi ekki borist skilaboðin um komu okkar og leyfir okkur góðfúslega að koma fyrir mælingatækjunum rétt fyrir utan geymsluhús verslunarinnar." Mælingarnar gengu að óskum þótt kvartað sé um í bókinni að illa sjáist til stjarna vegna of mikillar birtu, og urðu þeir því að byggja á afstöðu tungls og sólar.

Höfundur bókarinnar fjallar lítið um persónuleg kynni af Íslandi og Íslendingum, enda var viðdvölin stutt og tíminn fór í mælingar. Hann bendir forvitnum lesendum á ferðabók landa síns De Kerguelen Trémarec sem var við Ísland sumurin 1767 og 1768, og sé sú bók til mikillar fyrirmyndar hvað varðar nákvæmni og trúverðugleik. Hann varar lesendur hins vegar við frásögnum Niels Horrebow, sem hann segir hafa séð allt hvað varðar Ísland í of fögru ljósi.

Hann getur þess, að Íslendingar flykkist að til að leita sér lækninga hjá skipslækninum á "La Flore", enda séu læknar mjög sjaldséðir á þessum slóðum og ýmiskonar krankleikar, s.s. niðurfallssýki og skyrbjúgur herji á landsmenn.

Leiðangursmenn höfðu tal af Birni Halldórssyni (Biorno Haltoris) presti í Sauðlauksdal og telja hann vitran og vel menntaðan. "Við borðum salat hjá Jespersen kaupmanni, en hann er jú danskur. Björn Halldórsson hefur sett niður kartöflur og bíður eftir uppskeru. Annars álíta Íslendingar grænmeti vera skepnufóður".

Portrettmyndirnar tvær eru einstakar, og munu vera í hópi örfárra frumteikninga sem til eru af íslenskum konum á 18. öld. Þær eru báðar gerðar á Patreksfirði, teiknaðar með tveimur litum og sá ljósi notaður til að skapa birtu á andlitinu, en það var algeng tækni á þessum tíma. Báðar eru þær u.þ.b. 20×25 cm á stærð. Þær fundust á safni sjóhersins i París, en frummyndirnar eru í einkaeign.

Gaman er að velta því fyrir sér hverjar séu konurnar, sem sitja fyrir á myndunum, gæti hér verið komin Ragnheidur Ólafsdóttir, kona séra Björns i Sauðlauksdal? Meiri líkur eru þó á að þær séu almúgakonur búsettar á Vatneyri. Litlar líkur eru á að um sterka sviplíkingu sé að ræða. Sviplíking var yfirleitt ekki aðalatriðið á mannamyndum frá þessum tíma, heldur átti teiknarinn að ná fram aðlaðandi heildarsvip, þar sem bogadregnar línur og létt teikning mynduðu samhljóma heild.

Á annarri myndinni situr kona á rókokóstól. S-laga línan á stólbakinu og útskorin skelin eru dæmigert skreyti fyrir tímabilið. Grófleiki hans bendir þó til að hér sé um germanskt rókokó að ræða, en ekki franskt. Konan er hversdagsbúin og ekki ber hún neitt skart. Hún ber háan hvítan fald á höfði, talsvert frambeygðan efst, svokallaðan krókfald. Höfuðklútur í öðrum lit er bundinn um hárið og neðri hluta faldsins. Um hálsinn sést stinnur kringlóttur flauelskragi, sem yfirleitt var laus og var áður undirlag pípukragans. Undir kraganum er hálsklútur og er endum hans stungið ofan í treyjuhálsmálið. Hún er klædd þröngri nokkuð grófgerðri treyju kræktri að framan, og mætast jaðrarnir bryddir ullarknipplingum. Stór flauelsuppslögin vekja spurningar, því þessi uppslög þekkjum við af þekktri mynd frá De Kerguelen Trémarec og eru þau þá borin við yfirhöfnina eða hempuna, sem svo var nefnd. Hér eru uppslögin skreytt ullarknipplingum og án hinna skrautlegu laufaprjóna. Virðist þetta benda til að uppslögin hafi verið laus, og hefur konan ef til vill sett þau upp til að flikka uppá hversdagsbúninginn í tilefni teikningarinnar.

Pilsið er þykkt og sítt, og yfir því svunta úr sama efni, bæði sett leggingum úr ullarknipplingum. Allur er búningurinn kunnuglegur eins og við þekkjum hann frá öðrum heimildum frá þessum tíma, nema kannski handskjólið, sem hafði verið tískufyrirbæri um nokkurt skeið erlendis. Hér hefur það þótt það fínt, að það var dregið fram, þótt hásumar væri. Stóllinn vekur spurningar. Hann virðist þýskur eða danskur fremur en franskur og hefur líklega verið í búi danska kaupmannsins. Efst í hægra horni má greina ógreinilega skrift þar sem stendur: Ozanne. Íslensk kona. Patreksfjörður og dagsetningin 5. júlí 1772.

Hin myndin er öllu nýstárlegri. Hér er komin ung ógift stúlka, en faldinn báru aðeins giftar konur. Á höfði hefur hún þunna léreftshúfu. Um hana er bundið samskonar klút og hin hefur um faldinn. Um hálsinn ber hún knipplingakraga í svokölluðum Lúðvíks XIII stíl, og einkennist af mjóum lafandi hornum. Kraginn er stífur og virðist fara stúlkunni heldur illa, allavega er hann of stór. Treyjan er opin yfir barminn og minnir á karlmannstreyjuna, því hún er hneppt með morgum smáum málm- eða silfurhnöppum að framan. Fyrir neðan myndina hefur verið ritað. Patreksfjörður, Ísland.

Eftir vel heppnaðar hnattstöðumælingar á Vatneyri, létti "La Flore" akkerum hinn 20. júlí 1772. Áætlað var að fara norður og austur fyrir land, en hætt var við það vegna óhagstæðs byrs. Var því haldið vestur og suður með landinu og síðan á haf út. Á leiðinni teiknaði Ozanne mjög fallegar landsýnismyndir, m.a. af Snæfellsnesi, Eldeyjum og Vestmannaeyjum og eru þær, samtals 24 myndir, birtar í fyrrgreindu riti. Myndirnar munu þó upphaflega hafa verið miklu fleiri, eins og myndirnar frá Patreksfirði vitna um.

Innilegt þakklæti til handa dr. Sigurði Jónssyni fyrir margvíslegan fróðleik varðandi leiðangur Verdun de la Crenne.

Heimildir: Duclaux, Inventaire général des dessins aux Musée du Louvre, Ecole Française, XII, Musée du Louvre, Paris 1975.

Elsa E. Guðjónsson, Íslenskir þjóðbúningar kvenna frá 16. öld til vorra daga, Reykjavík 1969.

Haraldur Sigurðsson, Kortasaga Íslands frá lokum 16. aldar til 1848. 2. bindi, Reykjavík 1978.

Þorvaldur Thoroddsen, Landfræðissaga Íslands. Hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun þess og rannsóknir, fyrr og síðar. I­IV. Reykjavík 1892­1904.

Vichot, L Oeuvre des Ozannes, Paris 1971.

Vichot, "Les Ozannes", Neptune n 87, 1966, 2­10.

Verdun de la Crenne, Voyage fait par ordre du Roi en 1771 et 1772 en diverses parties de l'Europe, de l'Afrique et de l'Amérique . . .suivi de Recherches pour Rectifier les Cartes hydrographiques . . .Paris 1778.



Gis`ele Jónsson er dr. í náttúrufræði, hún býr í París. Æsa Sigurjónsdóttir er list- og sagnfræðingur, búsett í París.



FREYGÁTAN "La Flore" fyrir utan verslunarstaðinn Vatneyri við Patreksfjörð. Glæsileg þrímastra, búin 32 fallstykkjum. Photo RMN.

Íslensk kona í hversdagsfötum. Teiknað af Pierre Ozanne á Vatneyri í júlí 1772. Í einkaeign.



SJÁLFSMYND listamannsins Pierre Ozanne, sem teiknað hefur myndirnar. Myndin er í eigu Musée de la Marine.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.