21. febrúar 1998 | Menningarblað/Lesbók | 1337 orð

SÍÐASTA GÖNGUFERÐ AUGUSTS STRINDBERG August Strindberg bjó lengi í Bláa turninum sem stendur við Drottningargötu í Stokkhólmi og

SÍÐUSTU æviár sín bjó August Strindberg við Drottningargötu 85 í Stokkhólmi, í svonefndum Bláa turni í hjarta borgarinnar. Þar hefur lengið verið safn um skáldið og sumt með sömu ummerkjum og þegar það lést. Á köldum febrúardagi er safnið sótt heim og ekki í fyrsta sinn.

SÍÐASTA GÖNGUFERÐ

AUGUSTS STRINDBERG

August Strindberg bjó lengi í Bláa turninum sem stendur við Drottningargötu í Stokkhólmi og þar dó hann. Strindberg fór á hverjum degi í göngu-

ferðir. Stutt var til Intima teatern, leikhússins þar sem verk hans voru flutt og bernskuslóðirnar voru ekki heldur langt undan. JÓHANN HJÁLMARSSON gekk um Drottningargötu á köldum vetrardegi menningarárs og hugleiddi líf Strindbergs með hliðsjón af ævisögu Olofs Lagercrantz um skáldið. SÍÐUSTU æviár sín bjó August Strindberg við Drottningargötu 85 í Stokkhólmi, í svonefndum Bláa turni í hjarta borgarinnar. Þar hefur lengið verið safn um skáldið og sumt með sömu ummerkjum og þegar það lést.

Á köldum febrúardagi er safnið sótt heim og ekki í fyrsta sinn. Strindberg laðar alltaf að. Á fyrstu hæðinni er hópur kvenna, heilt félag sem komið er til að kynnast vistarverum skáldsins og fræðast um það.

Í aðalsölunum er margt sem minnir á vináttu Strindbergs og Verners von Heidenstam, m. a. bækur, málverk og höggmyndir. Heidenstam var í miklum metum í Svíþjóð og sat m. a. í Akademíunni. Þangað komst Strindberg aldrei og hann var alla tíð umdeildur, dæmigerður uppreisnarmaður. Hann eignaðist ekki marga vini í Svíþjóð, en Heidenstam var meðal þeirra. Það átti þó eftir að slettast upp á vinskapinn.

Andlegt samræði

Eftir að Strindberg hafði lokið við bók sína Tj¨anstekvinnans son (1886-87) hélt hann frá Grez á fund Heidenstams í Brunegg í Sviss. Þar bjuggu Heidenstam og kona hans í höll sem bæði skáldin höfðu áður vegsamað. Samfylgd þeirra Strindbergs og Heidenstams varð skammvinn að þessu sinni og mótaðist af ákaflyndi þeirra eins og Olof Lagercrantz segir í bók sinni um Strindberg (August Strindberg, Wahlström & Widstrand, 1979).

Strindberg og Heidenstam áttu það sameiginlegt að vera gefnir fyrir leiki og ærsl. Vinátta þeirra var innileg í fyrstu. Þeir klæddust gömlum riddarabúningum úr höllinni og fóru í karlmannlega leiki. Umræðurnar snerust um bókmenntir og stjórnmál og sagt er að þeir hafi keppt í þversagnalist sem þeir áttu báðir auðvelt með að átta sig á og skilja. Að sögn Lagercrantz kallaði Heidenstam síðar samræður þeirra andlegar samfarir og Strindberg orðaði það svo að þeir hefðu opnað daglega fyrir öryggisventlana.

Lagercrantz segir svo frá: "Strindberg hafði skrifað að ef kynhvöt væri ekki til hefði hann kosið að ganga í hjónaband með karlmanni frekar en konu. Heidenstam, heillandi, fagur, höfðinglegur og sem minna kunnur rithöfundur í veikari stöðu, ávallt þiggjandi, var í stíl við hugmyndina um slíkan "maka".

Kona Strindbergs, Siri von Essen, kemur til Sviss eftir tíu daga ásamt börnum þeirra, og fær inni í gistihúsi rétt hjá höll skáldanna. Það kemur á daginn að Siri geðjast ekki að Heidenstam og Emili Heidenstam er sama sinnis gagnvart Strindberg. "Hvernig gat öðru vísi farið þegar herrarnir létu svo glögglega á sér skiljast að þeim væri meira gefið um félagsskap hvor annars heldur en eyða dögunuma með konum sínum," skrifar Lagercrantz.

Eftir að fjölskyldur skáldanna fóru að umgangast náið og skreppa saman í styttri ferðir skrifaði Heidenstam Strindberg bréf þar sem hann ásakar hann um smámuna- og tiltektarsemi, hann setji sig upp á móti öllu og öllum og láti óánægju sína óspart í ljós; það sem hjá honum hafi byrjað með samfélagsóánægju endi á nöldri út af steikum, silungi og of fjólubláum biljardkúlum.

Bréfið særði Strindberg sem taldi sig vel hafa efni á tiltektarsemi og dyntum. Sama sumar skilja skáldin og fjölskyldur þeirra að skiptum. Á fimmtugsafmæli Strindbergs yrkir Heidenstam þó til hans og lofar sannleikshetjuna, en getur ekki stillt sig um í ljóðinu að vega að aldri Strindbergs með því að nefna aftanskin og hærur.

Strindberg hafði gert sér vonir um að fá Nóbelsverðlaunin, einkum 1909 þegar Selma Lagerlöf fékk þau. Nóbelsverðlaun fékk hann ekki, en 1916 hlaut Verner von Heidenstam þau.

Gunnar á Hlíðarenda

Verner von Heidenstam var eitt af höfuðskáldum Svía á síðasta áratug nítjándu aldar og lengur. Magnús Ásgeirsson hefur þýtt töluvert af ljóðum hans, m.a. Gunnar á Hlíðarenda, það ljóð sem hlýtur að vekja forvitni Íslendinga og jafnvel höfða til þeirra.

Þetta er langt kvæði í mælskum og sögulegum stíl um örlög hetjunnar Gunnars sem í upphafi bíður dóms á alþingi Íslendinga: "Svo virtur enginn var sem fyrrum hann,/ án vina og ættar nú á meðal fjenda,/ því lengi sveimað um hann, yggld á brún,/ hafði öfund lævís, skuggi frægðarinnar".

Heidenstam gæti alveg eins verið að draga upp mynd af Strindberg í kvæðinu sem löngum var umdeildur og jafnvel hataður heima fyrir, enda lítill aðdáandi sænsks samfélags. Orðin eftirminnilegu úr Njálu, síðustu línur kvæðisins, hljóma þannig hjá Heidenstam og Magnúsi:

Hann mælti lágt: ­ Svo fögur finnst mér hlíðin,

að fegri hún aldrei birtist minni sýn.

Míns bleika akurs bíður skurðartíðin.

Brautin að heiman er ei gatan mín.



Ýmislegt í kvæðinu lýsir næmlega Gunnari og vanda hans, biðinni, og er ekki allt upp úr sögunni.

Djöfullinn kona

Siri von Essen var fyrsta kona Augusts Strindbergs. Hjónaband þeirra var stormasamt og til þess rekja menn m. a. kvenfyrirlitningu hans. Þegar Giftas (1884-85) kom út var ljóst að Siri var ein höfuðpersónan í sögunum og mynd skáldsins af eiginkonu sinni var algert niðurrif, hann lýsti henni m.a. sem hæfileikalausum listamanni, fyllibyttu, konu sem hirti ekki um börn sín, tilfinningalausri, mannfjandsamlegri og án þess að hafa nokkra samúð með eiginmanni, þrælbundnum rithöfundi stritandi fyrir konu og börnum.

Önnur kona Strindbergs var austurrísk, Frida Uhl, hin þriðja Harriet Bosse. Allar voru þær leikkonur. Strindberg var ekki við eina fjöl felldur í kvennamálum þótt hann liti á konur sem óæðri dýr eftir bréfum hans að dæma (sum skrifaði hann í slæmu ástandi).

Síðasta stóra ástin var Fanny Falkner sem var sautján ára þegar þau Strindberg kynntust, en hún var þá aukaleikari hjá Intima teatern. Uppgötvunin leiddi til þess að Strindberg vildi ólmur fá Falkner til að leika Eleonoru í Páskum í staðinn fyrir Harriet Bosse. Þetta varð til þess að flýta skilnaði þeirra Strindbergs og Bosse. Falkner var dóttir hjónanna sem leigðu Strindberg íbúðina við Drottningargötu og þangað kom hann slyppur og snauður eftir skilnaðinn við Bosse.

Til er kenning um að Strindberg hafi verið feiminn að eðlisfari en með ríka kynþörf og hafi kunnað því best eins og raunin varð hjá honum að konur ættu frumkvæðið í samböndum.

Einkalíf skáldsins var sú uppspretta sem hann jós úr, hann skrifaði fyrst og fremst út frá eigin ævi og reynslu. Eins og gildir um marga snilldarmenn á tímum skáldsins háðu geðræn vandamál honum, geðveiki fullyrða margir læknar og Strindbergfræðingar og rekja ofsafengna framkomuu hans til hennar.

Eina vonin

Strindberg fór í síðustu daglegu morgungönguna 9. apríl 1912. Áhugaljósmyndari, Magnus Wester að nafni, tók þá síðustu ljósmyndina sem til er af skáldinu, fyrir utan Bláa turninn á Drottningargötunni. Það er enn glæsileiki yfir þessum sextuga manni í síðum frakka með loðkraga, en efasemdir og margs konar vonbrigði herja á hann.

Hann lést 14. maí, en 21. apríl hafði Siri von Essen kvatt þetta líf. Strindberg var miður sín og snökti þegar hann las bréfið um dauða hennar og lét senda liljukrans, en síðustu ævárin felldi hann mörg tár. Nokkur huggun voru samskiptin við börnin úr fyrsta hjónabandinu, einkum Gretu sem bjó í Stokkhólmi og var lærð leikkona.

Ekki eru menn á einu máli um andlátsorð skáldsins. Hjúkrunarkonan, Hedvig Kistner sem vakti yfir honum nóttina áður en hann dó, segir að hann hafi hvatt hana til að hvíla sig með orðunum: "Láttu þér standa á sama um mig, ég er ekki lengur til."

Að sögn Svenska Dagbladet voru andlátsorðin aftur á móti þessi: "Nú hef ég mælt lokaorðin, nú segi ég ekkert framar!"

Að Strindberg látnum og samkvæmt ósk hans lagði dóttirin Greta kross á brjóst hans, en krossinn hafði hann látið standa á skrifborði sínu. Á leiði uppreisnarmannsins, þess sem engu hafði hlíft og ekkert hafði verið heilagt, var letrað samkvæmt áður gefnum fyrirmælum hans orðin um krossinn, okkar einu von: "O Crux Ave Spes Unica!"

AUGUST Strindberg fór í síðustu gönguferð sína í apríl 1912 og þá tók áhugaljósmyndari þessa mynd af honum. Siri von Essen

VERNER von Heidenstam, sænska Nóbelsskáldið sem orti um Gunnar á Hlíðarenda. Andlegur leiðtogi í dæmigerðu sænsku umhverfi á málverki Oscars Björk.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.