25. apríl 1998 | Menningarblað/Lesbók | 1213 orð

HAFNARFJÖRÐUR ÁGRIP AF SÖGU VERZLUNARSTAÐAR

Í FORNÖLD er Hafnarfjarðar hvergi getið í tengslum við verzlun eða siglingar. Það var hinsvegar um 1400 að staðurinn komst á kortið þegar landsmenn fóru að flytja út skreið. Af því má sjá að Hafnarfjörður á um þessar mundir 600 ára afmæli sem verzlunarstaður. Svo virðist að laust eftir 1400 hafi Hafnarfjörður orðið ein helzta verzlunar- og fiskveiðihöfn landsins.

HAFNARFJÖRÐUR

ÁGRIP AF SÖGU VERZLUNARSTAÐARINS FRÁ 1400 TIL 1900

-



Í FORNÖLD er Hafnarfjarðar hvergi getið í tengslum við verzlun eða siglingar. Það var hinsvegar um 1400 að staðurinn komst á kortið þegar landsmenn fóru að flytja út skreið. Af því má sjá að Hafnarfjörður á um þessar mundir 600 ára afmæli sem verzlunarstaður. Svo virðist að laust eftir 1400 hafi Hafnarfjörður orðið ein helzta verzlunar- og fiskveiðihöfn landsins. Um 1412 er getið um ensk kaupskip sem komu til Hafnarfjarðar og þá hófst verzlun við Englendinga, sem var ekki allstaðar vel séð.

Síðar á 15. öldinni fóru þýzk skip Hansakaupmanna að birtast á Hafnarfirði. Eftir 1480 er talið að Þjóðverjar hafi hrakið Englendinga frá þessum verzlunarstað og var því vel tekið, því að Englendingar stunduðu fiskveiðar uppi við landsteina. Alla 16. öldina var Hafnarfjörður oftast nefndur af íslenzkum höfnum í verzluanrskýrslum Hamborgarkaupmanna, en sjálfir lentu Þjóðverjar í innbyrðis deilum um aðstöðu til verzlunar við Faxaflóa.

Danakonungar reyndu hvað þeir gátu til þess að koma verzluninni í hendur danskra kaupmanna, en þeir voru vanbúnir að keppa við þá þýzku. Þó voru tveir danskir kaupmenn komnir með Hafnarfjarðarverzlunina á leigu skömmu fyrir 1600 og dönsk verzlun var síðan fest í sessi með einokunartilskipun Kristjáns 4. á 17. öldinni.

Verzlunarstaðurinn í Hafnarfirði hét Fornubúðir. Gagnstætt því sem margir halda, var hann sunnan megin fjarðarins, nánar tiltekið á Háagranda, eða því sem næst við norðurhorn smábátahafnarinnar. Sá staður er þó ekki til lengur því hann var grafinn í burtu á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Á Háagranda höfðu þýzkir reist timburhús undir varning og raunar eiga Þjóðverjar heiðurinn af því að hafa byggt kirkju í Hafnarfirði, sem var fyrsta lúterska kirkjan á Íslandi. Við hana störfuðu þýzkir prestar.

Á árunum 1602-1787 var Hafnarfjörður helzti verzlunarstaður á landinu eins og verið hafði á 15. og 16. öld. Kunnastur Hafnarfjarðarkaupmanna á þessu tímabili var Hans Nansen, borgarstjóri í Kaupmannahöfn, sem verzlaði í Firðinum 1639-62. Verzlunarstaðurinn var þá enn á Háagranda, en þar fór að bera á landbroti á 17. öldinni og það varð til þess að Hans Nansen lét flytja verzlunarstaðinn norður yfir fjörðinn árið 1667. Þar voru byggð hús í landi jarðarinnar Akurgerðis, sem hafði verið hjáleiga frá Görðum á Álftanesi. Það má því segja að Hans Nansen sé faðir þess kauptúns sem reis norðan við fjörðinn.

Til marks um mikilvægi Hafnarfjarðar er það að dönsku kaupskipin voru látin safnast þar saman á haustin og þaðan urðu þau samferða utan í fylgd herskipa. Höfnin þótti svo góð að Eyrarbakkakaupmenn sóttu um og fengu leyfi til að taka þar á móti sláturfé. Var þá ekki mikið verið að velta fyrir sér óhagræðinu fyrir bændur austan úr Rangárþingi og Skaftafelssýslu, sem þá urðu að reka sláturfé sitt til Hafnarfjarðar.

Í skamman tíma lagðist Hafnarfjarðarverzlun niður eftir að Skúli Magnússon hóf uppbyggingu Innréttinganna og gerðist þarmeð "faðir Reyjavíkur". Breytingin þótti samt ekki gefa góða raun og innan skamms varð Hafnarfjörður aftur verzlunarstaður. Elzta teikning sem til af Hafnarfirði er frá árinu 1772. Hún sýnir dönsku verzlunarhúsin á rima undir hraunbrúninni; þrjár skemmur snúa göflum fram og undir þeim standa nokkrir 18. aldar "Gaflarar". Tveimur árum síðar reis vatnsmylla í Hafnarfirði og átti almenningur að geta malað þar korn.

Lengst af 17. öldinni stóð Hólmurinn við Reykjavík í skugga Hafnarfjarðar sem verzlunarstaður. Það breyttist þó í lok aldarinnar; Hólmurinn efldist þá, en hinsvegar háði það Hafnarfjarðarverzluninni hvað kaupsvæðið var lítið. Árið 1736 lagði Hans Becker lögmaður til, að stofnaðir yrðu fimm kaupstaðir á Íslandi, en Hafnarfjörður skyldi vera höfuðstaður landsins og aðsetur helztu embættismanna sunnanlands. Telja verður að Skúli Magnússon hafi haft mest áhrif á að svo varð ekki. Vildi hann ekki velja Innréttingum sínum stað í Hafnarfirði; taldi undirlendið framan við hraunbrúnina of lítið og auk þess þótti honum ókostur að mótekja var þar hvergi nærtæk. Endahnúturinn á þessa þróun var rekinn 1786 með því að fimm bæir fengu kaupstaðarréttindi, en Hafnarfjörður var ekki þar á meðal.

Hafnarfjörður var samt áfram löggiltur verzlunarstaður, en illa þótti að verzluninni staðið og urðu kærur og klögumál vegna skemmdrar vöru og okurverðs. Þannig var ástandið 1794 þegar Bjarni Sívertsen hóf verzlun í Firðinum og keypti þá bæði verzlunarhús konungsverzlunarinnar og innanstokksmuni.

Bjarni Sívertsen varð brautryðjandi á sviði innlendrar verzlunar og kom mjög við sögu Hafnarfjarðar unz hann lézt 1833. Skipasmíðastöð reisti hann í landi Jófríðarstaða; lét smíða þar þilskip og stundaði þilskipaútgerð auk þess sem hann hafði skip í förum milli Íslands og Danmerkur.

P.J.Knudtzon stórkaupmaður í Kaupmannahöfn keypti verzlunina af dánarbúi Bjarna Sívertsen og rak þá verzlun framundir aldamótin 1900. Knudtzon var umsvifamikill kaupmaður í Hafnarfirði á þessu tímabili, en fleiri komu þar við sögu. Hans Linnet hóf verzlunarrekstur 1836 og afkomendur hans ráku þá verzlun til 1896. Fram til 1841 voru tvær verzlunarlóðir í Hafnarfirði: Akurgerði og Flensborg, en það ár reisti Matthías J. Mathiesen verzlunarhús á Hamarskotsmöl og þokaði með því byggðinni suður á bóginn. Fleiri verzlanir spruttu upp á öldinni sem leið, en Þorsteinn Egilsson cand.theol. eignaðist flestöll verzlunarhús á Hamarskotsmöl um 1870 og átti þau til 1901. Til 1908 voru langflestir kaupmenn í Hafnarfirði danskir, en eftir aldamótin fór þeim íslenzku fjölgandi.

Helzta bújörð í lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar var Hvaleyri og önnur var Jófríðarstaðir. Sú jörð var um tíma eign Skálholtsdómkirkju, síðar konungs og loks Bjarna Sívertsen ofl. unz kaþólska trúboðið eignaðist jörðina 1922. Þriðja bújörðin var Hamarskot; nafnið dregið af Hamrinum, en fjórða jörðin var Akurgerði norðanmegin fjarðarins. Þar voru þó einungis þurrabúðir eftir 1679. Á fyrri hluta 19. aldar risu allmörg smábýli í lægðinni sunnan við fjarðarbotninn; upphaflega þurrabúðir byggðar út úr Jófríðastaðalandi, og á Hvaleyri urðu til nokkrar smærri jarðir.

Á einokunartímabilinu 1602-1787 voru fiskveiðar aðalatvinnuvegur í verzlunarumdæmi Hafnarfjarðar og afkoma manna var nær eingöngu háð sjósókn. Útgerð á fiskiduggum hófst þar 1753 á vegum Innréttinganna og sýnir að Skúli hefur þrátt fyrir allt álitið að betri höfn væri í Hafnarfirði en við Reykjavík. Hann varð brautryðjandi þess að salta fisk í stað þess að herða hann og ennfremur á hann heiðurinn af því að hafa útvegað fyrstu þorskanetin til notkunar á Íslandsmiðum. Þau voru lögð í Hafnarfjörð 1753 og sú bylting varð til þess að sjómenn þyrptust til verstöðva við Faxaflóa.

Árið 1839 var svo komið að 12 þilskip stunduðu veiðar frá Hafnarfirði auk opinna báta. Ef vel veiddist hafði fólk til hnífs og skeiðar, en þegar veiðin brást gægðist hungurvofan inn um gættir. Lengi tíðkaðist það í Firðinum eftir að vorróðrum lauk, að menn og konur réðu sig í kaupavinnu, stundum norður í land og fóru fótgangandi. Bærinn varð afar dauflegur, nánast mannlaus, þegar kom fram á sumarið. Með haustinu lifnaði yfir honum á nýjan leik og hluti lífsbaráttunnar var að ná sér í mó úr nálægum mýrum, en unglingar og roskið fólk lögðu sitt af mörkum með því að veiða kola við bryggjurnar. Margir áttu nokkrar kindur, sumir hesta en sárafáir áttu kýr. Meðal eldsneytis var þurrt tað sem konur og börn söfnuðu í nálægum bithögum. Eftir haustannir var oftast lítið að gera þar til vetrarvertíð hófst í marzbyrjun. Fólksfjölgun í Hafnarfirði var hægfara á 19. öldinni þó ýmsu miðaði áfram; íbúatalan árið 1821 var 155, en aldamótaárið 1900 var hún komin upp í 374.



Heimildir: Saga Hafnarfjarðar eftir Ásgeir Guðmundsson.





HAFNARFJÖRÐUR skömmu eftir 1870. Vörugeymsluhús, fiskgeymsla, verzlunar- og íbúðarhús Linnets og saltgeymsluhús. HAFNARFJÖRÐUR um aldamótin 1900. Fremst á myndinni er bærinn Krókur þar sem Kirkjuvegur er nú.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.