22. maí 1999 | Innlendar fréttir | 1704 orð

"Þriðja leiðin er kjarni hinnar pólitísku umræðu" Einn af hugmyndasmiðum þriðju leiðarinnar trúir á nýjar lausnir fyrir nýja

HANN kemur fram af breskri yfirvegaðri ró og talar eins og hinn þjálfaði háskólamaður, sem hann er. En það er kannski tímanna tákn að það er ekki lengur hægt að þekkja í sundur háskólamenn og fjármálamenn á fötunum einum saman. Anthony Giddens er í vel sniðnum jakkafötum, ekki í snjáðum tweedjakka eins og gjarnan hefur einkennt breska háskólamenn.
"Þriðja leiðin er kjarni

hinnar pólitísku umræðu"

Einn af hugmyndasmiðum þriðju leiðarinnar trúir á nýjar lausnir fyrir nýja tíma, eins og Sigrún Davíðsdóttir heyrði er hún ræddi við hann í gær.

HANN kemur fram af breskri yfirvegaðri ró og talar eins og hinn þjálfaði háskólamaður, sem hann er. En það er kannski tímanna tákn að það er ekki lengur hægt að þekkja í sundur háskólamenn og fjármálamenn á fötunum einum saman. Anthony Giddens er í vel sniðnum jakkafötum, ekki í snjáðum tweedjakka eins og gjarnan hefur einkennt breska háskólamenn.

Giddens var prófessor í félagsfræði í Cambridge, en 1997 varð hann rektor London School of Economics. Og sem slíkur kom hann til Íslands í boði LSE-félagsins, fyrrum nemenda skólans, en það heldur nú upp á 15 ára afmæli.

Hann hefur löngu skipað sér á bekk með þekktustu félagsvísindamönnum samtímans, skrifað um 30 bækur sem þýddar hafa verið á yfir 20 tungumál.

Undanfarin ár hafa hugmyndir hans orðið hluti af þeirri endurnýjun lífdaga, sem jafnaðarmenn víða um heim hafa leitað eftir. Þær hefur hann reifað í bók sinni, "The Third Way", Þriðja leiðin. "Ég held mig við hugtakið þriðju leiðina, því það hefur fest í sessi, þótt það hafi verið notað fyrr."

Fyrirmynd jafnaðarmanna um allan heim er endurnýjun breska Verkamannaflokksins, sem Giddens hefur átt ríkan þátt í að hugmyndavæða. Í lok maí tekur hann þátt í umræðum stjórnmálamanna og fræðimanna, sem Hillary Clinton mun stýra.

Þriðja leiðin viðbrögð við breyttum heimi

"Ég starfa náið með bresku stjórninni og styð viðleitni hennar, en ég er ekki stjórnmálamaður," segir Giddens. Það vekur þá spurningu hvaða augum hann líti hlutverk sitt sem boðberi stjórnmálahugmynda annars vegar og fræðimaður hins vegar.

"Ég er reyndar kerfiskarl," segir Giddens og læðir að brosi um leið og hann minnir á að hann sé rektor. "En ég er fyrst og fremst að reyna að leggja mitt til umræðna, sem eiga sér stað úti um allan heim. Þótt ég vinni náið með Verkamannaflokknum, er ég fyrst og fremst fræðimaður, auk þess sem ég rek LSE. Meira kemst ég ekki yfir."

Þú talar um að þriðja leiðin sé viðbrögð við breytingum, sem gengið hafi yfir heiminn. Hvaða breytingar hefurðu í huga?

"Mikilvægasta breytingin er alþjóðavæðingin og þá á ég ekki aðeins við efnahagslega hlið hennar, heldur hið flókna ferli breytinga, sem fylgir því að heimurinn hefur skroppið saman.

Alþjóðavæðingin hefur áhrif á öll svið þjóðfélagsins og þá einnig á líf hvers og eins. En það er heldur ekki hægt að tala um að hún sé aðeins af hinu góða eða aðeins af hinu illa, heldur felur hún í sér jákvæða og neikvæða hluti.

Sama er með aðrar breytingar. Hinn tvípóla heimur er liðinn undir lok. Það kallar á nýjar aðstæður, sem ekki eru endilega einfaldar eins og stríðið í Kosovo er dæmi um. Áður hefði stríð af þessu tagi getað leitt til heimsstyrjaldar, en nú er þetta staðbundið stríð.

Friðarferlið á Norður-Írlandi er annað dæmi. Það hefði verið óhugsandi fyrir nokkrum árum, þegar kostirnir þar voru annaðhvort Ulster eða Norður-Írland. Nú koma miklu fleiri þættir til sögunnar, ný mynstur fullveldis. Vald til ákveðinna svæða var óhugsandi, en er það ekki lengur. Þessi óleysanlega deila gæti verið leysanleg, því það er hægt að nálgast hana á öðrum grunni en áður.

Önnur jákvæð hlið er breytt staða kynjanna. Það er ekkert þjóðfélag, sem ekki hefur orðið fyrir áhrifum af framsókn kvenna. En ég sé að sjálfsögðu einnig neikvæðar breytingar eins og slæma stöðu þróunarlanda, sem annars vegar eru háð aðstreymi fjármagns og hins vegar með óburðugar stofnanir.

Við nýjar aðstæður hefur sprottið upp ný tegund hægriflokka, langt til hægri, sem bregðast við með félagslegri og þjóðernislegri einangrunarhyggju. Frjálshyggjan varð bráðkvödd og það gerðist að mínu mati í kjölfar Asíukreppunnar.

Íhaldsflokkar eru í upplausn, andstætt því sem er að gerast á vinstrivængnum, sem kemur fram með róttækar hugmyndir. Ekki róttækar í gamla skilningnum, heldur róttækar að því leyti að þar er verið að stinga upp á nýjum leiðum og betri stjórnarformum.

Þriðja leiðin er kjarni hinnar pólitísku umræðu og það er áhugavert. Ég vil gjarnan sjá hugsjónir koma aftur inn í stjórnmál, en án hugmyndafræði."

Gamlar og nýjar viðmiðanir

Hefðbundnir vinstriflokkar sóttu fylgi sitt til öreigastéttar og þeirra er samsömuðu sig henni og hægriflokkar til auðstéttar og þeirra er samsömuðu sig henni. Verkamannaflokkurinn skírskotar til stærri hóps en áður og um leið er talað um velferð fyrir alla. Er það lykillin að því að ná til millistéttarinnar?

Ef velferðarkerfið á aðeins að vera öryggisnet, sem fólk fær greitt frá þegar það þarf, skapast sú tilfinning að þeir sem greiði í kerfið fái ekkert úr því. Það skapar tvískipt kerfi, sem ekki getur náðst samstaða um.

Gamla skiptingin í hver kaus hvaða flokk og hvaða flokkur höfðaði til hvers var byggð á stéttaskiptingu, sem ekki lengur er til staðar. Verkamönnum og bændum hefur fækkað. Orðinn er til fjölbreyttur hópur miðstéttarfólks og þar fjölgar þeim mest er vinna við upplýsingatæknivædd störf.

Miðstéttin og sérstaklega hinir nýju hópar hennar hallast bæði til vinstri og hægri, ekki bara annaðhvort eða. Það er heldur ekki hægt að þvinga öll mál inn í gamla hægri- vinstri rammann. Þess vegna skiptir líka máli að sýna að miðjan er ekki bara auð, heldur felur í sér merkingu.

Á miðjunni er rúm fyrir róttækar hugmyndir, til dæmis í umhverfismálum og eins í velferðarmálum. Ekki síst í síðarnefndu málunum er þörf á því að rífa sig frá gömlum hugmyndum. Þriðja leiðin er ekki aðeins gamlar hugmyndir í nýjum búningi, heldur leið til að finna nýjan grundvöll.

Um allan heim er fólk að leita nýrra leiða, nýs félagslegs sáttmála og nýrra stjórnarhátta. Þrátt fyrir allan sinn vanda er Clinton Bandaríkjaforseti enn við völd, því fólk metur það við hann að hann hefur reynt að leita nýrra leiða.

Bókin mín um þriðju leiðina er lesin í Kína, Kóreu og Suður-Ameríku, sem sýnir best að þessi leit er alþjóðleg. Ég hélt fyrir skömmu fyrirlestur í Beijing. Þar dettur engum í hug að hægt sé að leita aftur til gamla kerfisins, en freistast heldur ekki af því að líta á heiminn sem markað og ekkert annað.

Ábyrgur kapítalismi

Í útfærslu þinni á þriðju leiðinni talar þú um þörfina á "nýju hagkerfi". Hvað felst í því

"Umræðan hefur lengi snúist um hver hefði eða ætti að hafa undirtökin í hinum ýmsu geirum þjóðfélagsins, ríkið eða einkaframtakið. Nýja vinstrihreyfingin álítur að einkavæðing geti verið til góðs, en við höfum nóg dæmi um það í Bretlandi að einkavæðing er flókið ferli og felur ekki alltaf í sér frelsi.

Það er því nauðsynlegt að einbeita sér að þeim þáttum, sem þurfa meiri samkeppni og hvar og hvernig á að beita löggjöfinni. Það ríkir vaxandi eining um alþjóðlegar hömlur á fjármagnsflaum milli landa til að auka á stöðugleika. Því er ég sammála."

Einn grundvallarmunur á stjórn efnahagskerfisins í Bandaríkjunum og Evrópu hefur verið að í Evrópu hefur ríkið verið með fingurna í spilinu í gegnum eignarhald hins opinbera meðan að í Bandaríkjunum hefur löggjöf fremur verið notuð sem stjórntæki. Er það þessi bandaríska leið, sem þú kýst, er þú talar um meiri lagasetningu?

"Nei, ég held það sé ekki bandarísk útgáfa kapítalisma, sem við eigum að fylgja. Það er hægt að hafa áhrif á markaðinn á margvíslegan hátt og fá hann til að hegða sér af ábyrgð. Það er hægt að hafa dreift eignarhald á þýska vísu, samvinnukerfi og skattaívilnanir. Markmiðið er ábyrgur kapítalisimi."

Mótsagnir velferðarkerfisins

Þú talar um nauðsyn á róttækri uppstokkun velferðarkerfisins. Í hverju ætti hún að felast?

"Við verðum að sníða af ýmsar mótsagnir, sem velferðarkerfið hefur skapað. Það hefur til dæmis verið ónýtt til að skapa vinnu, svo fólk hefur fest í kerfinu. Það felur einnig í sér siðferðislega hættu af því það býður upp á öryggi annars vegar en ýtir um leið undir að fólk nýti sér kerfið og öryggi þess.

Kerfið átti í upphafi að hjálpa hinum fátæku að komast af, en þar með einangruðust þeir í kerfinu. Við eigum heldur ekki að láta kerfi með föstum eftirlaunaaldri hindra gamalt fólk í að vinna.

En það er feikilega erfitt að breyta velferðarkerfinu, því það hefur skapað hagsmunahópa, sem vinna ötullega gegn öllum breytingum."

Bæði þú og margir breskir stjórnmálamenn á vinstrivængnum notið óspart ýmis tískuorð. Þú notar óspart orð eins og nýr, nútímalegur, hnattrænn og "win win"-pólitík, pólitík, sem allir hljóti að græða á. Ertu ekkert smeykur um að málflutningur þinn verði með þessu móti yfirborðskenndur?

"Nei, mér finnst skipta miklu máli að nota orð, sem ná til fólks, sem höfða til þess, líka þegar verið er að ræða saman á fræðilegum grundvelli. Við erum að tala um nýja hætti fyrir nýtt samfélag. Mér finnst það eiga rétt á sér að tala um pólitík, sem allir hagnist af því við erum öll á sama báti."

Áhugi á stjórnmálum, ekki á flokksmálum

Það tala margir um að fólk hafi ekki lengur áhuga á stjórnmálum. Finnst þér það mat rétt?

"Það felst í þessu ákveðin þversögn. Lýðræði breyðist út um heiminn, en samt ber á þreytu fólks á hefðbundnum stjórnmálum. Allar rannsóknir sýna minnkandi traust almennings á stjórnmálamönnum og yfirvöldum.

En þrátt fyrir þetta hefur fólk meiri áhuga á stjórnmálum en nokkru sinni áður. En fólki finnst bara að mál, sem skiptir það máli, fjölskyldumál, áhrif vísinda og umhverfismál, nái ekki til þingmanna.

Málið er því að gera stjórnmál áhugaverðari og í því sambandi hef ég talað um mikilvægi þess, sem ég kalla önnur lýðræðisvakningin, ekki bara heima fyrir, heldur á vettvangi Evrópusambandsins, sem allir vita að þarf sárlega á meira af því að halda og svo á alþjóðavettvangi."

Þú talar um að hin gamla tvískipting sé horfin, hægrivængurinn hruninn og stefnan er á eina hugmyndafræði, sem allir geti haft hag af. Er þetta stefnan á eina pólitík fyrir alla, nánast eins og trúarbrögð?

"Nei, það er ekki það sem felst í orðum mínum. Það verða eftir sem áður margir flokkar og munur á þeim. En flokkarnir gætu verið meira merktir ákveðinni viðmiðun eins og til dæmis umhverfismálum eða viðskiptum.

Við getum ekki rýnt í framtíðina, en það kæmi mér ekkert á óvart að við ættum eftir að annan kost en kapítalismann. Sagan er ekki á enda."

Morgunblaðið/Ásdís "ÞAÐ er feikilega erfitt að breyta velferðarkerfinu," segir Anthony Giddens, "því það hefur skapað hagsmunahópa, sem vinna ötullega gegn öllum breytingum."

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.