UM DEKKIÐ valsar kappklæddur maður og reynir að halda á sér hita. Með hettu niður fyrir augu og vopnaður Kalashnikov-riffli gætir hermaðurinn fleysins. Af þessu má ekki skilja sem svo að neinum með fullu viti hugnist að ræna skipinu eða varningi þess. Skipið heitir Lepse og varningurinn um borð eru 642 mislöskuð hylki er geyma m.a. úraníum kjarnorkueldsneyti úr Lenín-ísbrjótnum.
Mannvirki í hafnarborginni Múrmansk

Hvílustaður, endurvinnsla og ísbrjótar

Í Múrmanskhöfn liggur ryðkláfurinn Lepse við bryggju, hlaðinn kjarnorkuúrgangi. Andri Lúthersson kynnti sér þetta "hryllilegasta farartæki veraldar".

UM DEKKIÐ valsar kappklæddur maður og reynir að halda á sér hita. Með hettu niður fyrir augu og vopnaður Kalashnikov-riffli gætir hermaðurinn fleysins. Af þessu má ekki skilja sem svo að neinum með fullu viti hugnist að ræna skipinu eða varningi þess. Skipið heitir Lepse og varningurinn um borð eru 642 mislöskuð hylki er geyma m.a. úraníum kjarnorkueldsneyti úr Lenín-ísbrjótnum. Í kjölfar ofhitnunar kjarnakljúfsins í Lenín árið 1966 var kjarnorkueldsneyti ísbrjótsins fjarlægt í skyndi og komið fyrir í Lepse. Vegna hins gríðarlega hita sem myndaðist tútnuðu hylkin út og aflöguðust. Í geymsluskipinu hafði verið komið fyrir hólfum sem rúma áttu hylkin. Er á staðinn var komið gátu verkamenn með engu móti komið öllum hylkjunum fyrir. Í ljósi aðstæðna var gripið til skyndilausnar. Sleggjur voru nálægar og hylkjunum var barin leið á "réttan" stað ­ að því er flestir fullyrða. Úrganginn er nú ekki hægt að fjarlægja með hefðbundnum leiðum.

Lepse, sem var smíðað fyrir heimsstyrjöldina síðari og var ætlað að flytja vörur með norðurströnd Rússlands, er talið geyma jafnmikið magn geislavirkra efna og sá kjarnaofn Tsjérnóbýl-kjarnorkuversins sem bilaði árið 1986, er staðsett yst í Múrmansk-höfn. Um hálf milljón manna býr í 20 km radíus umhverfis skipið og landamæri Finnlands og Noregs eru í um 200 km fjarlægð. Öryggisgæsla er ströng og ljósmyndun bönnuð.

"Hryllilegasta farartæki veraldar"

Opinberlega hefur skipið verið, síðan 1981, tímabundinn geymslustaður fyrir kjarnorkueldsneyti Atomflot, kjarnorkuísbrjótaflota Múrmansk skipafélagsins. Manna á milli er Lepse hins vegar kallað "hryllilegasta farartæki veraldar". Það er ekki að ósekju því um 60­70% af hylkjunum um borð eru skemmd og á þeim tíma sem liðinn er síðan þeim var komið þar fyrir hefur geislavirknin magnast margfalt. Úrræði eru fá og dýr. Og ekki er hægt að líta á Lepse sem einangrað fyrirbrigði kjarnorkubúskapar Rússa. Á Kóla-skaga eru önnur geymslusvæði yfirfull og oftar en ekki í allhrikalegu ástandi.

Fjölþjóðlegt verkefni undir stjórn Norðmanna þar sem að koma t.d. Bandaríkjamenn og Frakkar auk alþjóðlegra stofnana, beinist nú að því að koma varningi Lepse úr skipinu og í öruggari geymslur og e.t.v. endurvinnslu á Majak-svæðinu austur í Úralfjöllum. Ráðgert er að færa efnið seint á þessu ári eða í upphafi næsta árs, með sérstökum lestarvögnum sem smíðaðir hafa verið og verða hylkin fjarlægð úr skipinu með fjarstýrðum vélmennum sem enn eru á tilraunastigi. Kostnaðurinn er talinn nema um einum milljarði íslenskra króna. Áður höfðu hugmyndir Rússa einkum beinst að því að draga Lepse frá höfninni í Múrmansk til Novaja Zemlya þar sem skipinu og varningi þess yrði fundinn varanlegur hvílustaður í sífreranum. Ekki þótti þó ráðlegt að taka þá áhættu þar eð förin sjálf hefði getað stofnað skipsskrokknum í hættu.

Hlutar skipsins sjálfs eru einnig taldir vera geislavirkur úrgangur sem koma verði í örugga geymslu eftir að eldsneytishylkin hafa verið fjarlægð úr skipinu. Í ferð blaðamanns að skipinu vakti athygli að mannaferðir í og við skipið eru tíðar og var upplýsingafulltrúi Múrmansk skipafélagsins því spurður um öryggi þeirra sem skipsins gæta. "Öryggið er tryggt," sagði fulltrúinn og bætti því við að í sérsveitum þeim sem skipsins gæti hefðu menn starfað í allt að 25 ár, án þess að kenna sér meins. Það kjarnorkueldsneyti sem mest hætta stafar af hafi verið steypt fast um borð í skipinu til að minnka hugsanleg geislavirk áhrif og auk þess verndi skipskrokkurinn menn fyrir geislun.

Innan um fljótandi kjarnorku- úrgang íklæddur baðslopp

Skammt frá hvílustað kjarnorkueldsneytis Leníns sáluga við höfnina í Múrmansk er bygging Múrmansk skipafélagsins sem hefur að geyma geislavirkan úrgang ísbrjótaflota Rússa. Til skamms tíma var þar hægt að endurvinna um 1.200 rúmmetra af geislavirkum úrgangi í fljótandi formi en með aðstoð Norðmanna og Bandaríkjamanna hafa afköst endurvinnslunnar verið aukin í um 5.000 rúmmetra. Ekki er vanþörf á þar sem byggingin hefur alls ekki annað öllu því efni sem til fellur frá hinum sjö kjarnorkuknúnu ísbrjótum fyrirtækisins. Hugmyndir eru nú uppi um það að nota mannvirkið til að endurvinna hluta þess úrgangs sem fyrir er við kafbátahafnir Norðurflotans ­ jafnvel þótt afkastageta vinnslunnar sé aðeins dropi í hafið ef tekið er mið af öllum þeim úrgangi sem nauðsynlegt væri að geyma á öruggum stað.

Höfuðmarkmiðið með endurbótum byggingarinnar er sá að með fullbúinni endurvinnslu geta Rússar gengist formlega undir skilmála Lundúna-sáttmálans sem kveður á um bann við losun geislavirkra efna í sjó. Svipað verkefni hefur verið í undirbúningi í Vladivostok-héraði í austurhluta Rússlands og þar með dyggri aðstoð japanskra stjórnvalda. Kostnaður endurbótanna í Múrmansk er talinn nema um hálfum milljarði ísl. króna og hefur norska ríkisstjórnin veitt u.þ.b. einum þriðja hluta fjármagnsins í verkið.

Eftir örstuttan blaðamannafund með upplýsingafulltrúa og framkvæmdastjóra Múrmansk skipafélagsins var blaðamanni Morgunblaðsins gefinn kostur á að skoða króka og kima byggingarinnar. Með rússneska geislunarmæla að vopni, íklæddur næfurþunnum slopp úr baðmull, var ráðist til inngöngu í dimma bygginguna. Samferðamaður hafði á orði að þótt erfitt kynni að reynast að finna lyktina af úrganginum, þá mætti e.t.v. heyra í honum brakið. Þau orð rættust sem betur fer ekki.

76.000 hestafla ísbrjótar þjóna japönskum ferðamönnum

Í ísbrjótaflota Múrmansk skipafélagsins eru alls sjö kjarnorkuknúnir ísbrjótar auk eins kjarnorkuknúins vöruflutningaskips, hins eina sinnar tegundar í veröldinni. Rússneska ríkið á skipin en skipafélagið sér um rekstur þeirra og viðhald. Fimm skip ísbrjótaflotans eru ætluð til siglinga um Norður-Íshafið og hin tvö til ísbrots á minna dýpi. Lenín, fyrsti kjarnorknúni ísbrjótur Rússa, var smíðaður fyrir 42 árum og er því rík hefð í Múrmansk fyrir öflugum ísbrjótum. Líta heimamenn stoltir til flotans.

Jamal, nýjasti ísbrjótur flotans búinn tveimur kjarnaofnum sem framleiða 32.000 hestöfl hvor, var tekinn í notkun árið 1993 og hefur Andrei Smirnov, skipstjóri Jamals, alls siglt ellefu sinnum á Norðurpólinn, þar af sjö sinnum á Jamal. Að sögn Smirnovs er megintilgangur ísbrjótanna að halda skipaleiðum opnum meðfram norðurströnd Rússlands og um heimskautasvæðið. Stærri skipin geti brotið ís sem sé allt að 2,5 metrar á þykkt, án þess að nema staðar. Minni skipin sem rista grynnra séu síðan notuð til þess að halda skipaleiðum á ám opnum.

Síðan árið 1990 hefur Múrmansk skipafélagið haldið uppi ferðum til Norðurpólsins fyrir útlendinga með ævintýraþrá. En ævintýraþrá er ekki það eina sem menn þurfa að hafa í farteskinu, nóttin á ódýrasta farrými kostar um 70.000 ísl. krónur og ferðin í heild sinni getur tekið allt upp í mánuð. Að sögn Smirnovs hafa Rússar ekki efni á ferðinni. Flestir hafi ferðalangarnir verið Japanar. Fyrsti heimamaðurinn sem farið hefur sem ferðamaður til Norðurpólsins á vegum Múrmansk skipafélagsins fór ekki fyrr en sl. ár. Nýrússi að sögn túlksins.

Hvort sem Norðurpólsferðirnar eru tímanna tákn eða örþrifaráð skipafélags sem berst í bökkum, er ekki hægt að verjast þeirri hugsun að ísbrjótar Atomflot ­ stolt Norðurhafanna ­ megi muna sinn fífil fegri.

Morgunblaðið/Andri

HÖFNIN í Múrmansk. Horft úr brúnni á Jamal, yngsta kjarnorkuknúna ísbrjót Rússa, á kjarnorkuísbrjótana Lenín og Arktika, þann elsta og næstelsta. Morgunblaðið/Andri

UM BORÐ í Lepse er geymt kjarnorkueldsneyti sem til féll er kjarnakljúfur ísbrjótsins Leníns bilaði árið 1966. Ef grannt er skoðað sjást tvær rauðar merkingar á byrðingi skipsins. Milli þeirra eru geymslurýmin. Morgunblaðið/Andri

STARFSMENN geymslubyggingar Múrmansk-skipafélagsins sem hýsir geislavirkan úrgang á fljótandi formi eru orðnir vanir gestakomum. Hér beinir einn elsti starfsmaðurinn gestum leiðina að sal þeim er geymir áhöld sem notuð hafa verið við að fjarlægja kjarnakljúfa úr ísbrjótum.