Þjóðlagahátíðin var sett í Siglufjarðarkirkju og fyrirlestrar haldnir á kirkjuloftinu. Klukkuspil kirkjunnar sendir Kirkjuhvolsstef Bjarna Þorsteinssonar út yfir bæinn sérhvern miðaftan.
Þjóðlagahátíðin var sett í Siglufjarðarkirkju og fyrirlestrar haldnir á kirkjuloftinu. Klukkuspil kirkjunnar sendir Kirkjuhvolsstef Bjarna Þorsteinssonar út yfir bæinn sérhvern miðaftan.
Þjóðlagahátíð var haldin á Siglufirði í síðustu viku. Hún hófst á þriðjudagskvöld og stóð með fyrirlestrum, tónleikum og námskeiðum alla vikuna og fram á helgi. Ríkarður Örn Pálsson brá sér á þjóðlagahátíð til Siglufjarðar.

Sól skein í heiði þegar Gunnsteinn Ólafsson framkvæmdastjóri setti Þjóðlagahátíðina á Siglufirði í Siglufjarðarkirkju kl. 20:30 að kvöldi hins 18. júlí. Hátíðin var hluti af menningarborgardagskrá Reykjavíkur 2000 og haldin í samvinnu við Þjóðlagafélagið í Reykjavík.

Meðan manni eru ekki tiltæk gögn um annað, væri freistandi að slá því fram, að þar með hæfist fyrsta hátíð á Íslandi sem fyrst og fremst væri helguð íslenzkum alþýðutónlistararfi. En þó að upplýsingar liggi ekki á lausu um það, má leiða að líkum, að sjaldan ef nokkru sinni hafi áður verið sett upp jafnviðamikil þjóðlagahátíð hér á landi, enda stóð hún í fulla fimm daga, með fyrirlestrum árdegis, námskeiðahaldi síðdegis og tónleikahaldi á kvöldin.

Undirritaður sótti fyrstu ferna tónleika hátíðarinnar auk fyrirlestra miðviku-, fimmtu- og föstudagsmorgnana. Hann kom þess utan við á nokkrum námskeiðum, þó að féllu kannski sízt undir meginfókus sendifararinnar norður, sem var eðlilega tónleikahaldið. Hefðu þau annars verið umfjöllunarefni út af fyrir sig, enda margvísleg: Trommudans Ínúíta á vegum Davids Serkoak frá Kanada, Flutningur rímnakveðskapar (Steindór Andersen og Njáll Sigurðsson), Barnagælur og þulur (Sigríður Pálmadóttir, Ása Ketilsdóttir og Rósa Þorsteinsdóttir), Þjóðdansar og vikivakar (Kolfinna Sigurvinsdóttir), Kirkjutónlist (Smári Ólason) og Hljóðfærasmíði langspils (Hans Jóhannsson). Síðastnefnda námskeiðið var raunar á tímamörkum hins mögulega, jafnvel þótt smíðaefnið væri fortilskorið af stjórnandanum, enda náðist hámarksfjöldi þátttakenda, 10, þegar í stað. Einnig virtist aðsókn að öðrum námskeiðum vonum fremri.

Fyrirlestrarnir fyrir hádegi voru afburðavel sóttir, og væri hver þeirra efni í sérstaka grein, þótt hér verði að stikla á stóru. Bót í máli er, að undirritaður frétti að rætt hefði verið um að setja fyrirlestrana á Netið, og verður það vonandi úr.

Erindi miðvikudagsmorguns tengdust öll fyrri tónleikum sama kvölds og fjölluðu um rímur og kvæðalög frá ýmsu sjónarhorni. Fyrirlestrahaldið fór fram á rúmgóðu lofti Siglufjarðarkirkju, þar sem til skamms tíma var grunnskóli bæjarins. Ýmis nýsitæki nútímans voru notuð eftir föngum, segulband, myndvarpa, myndsegulband og jafnvel tölvuvarpa tveim dögum síðar.

Poppafþreying pappírsvíkinga

Fyrst fjallaði Guðmundur Andri Thorsson um rímur sem bókmenntagrein, uppruna þeirra og sögu, ljóðagerð síðari tíma undir rímnaháttum og sterka stöðu lausavísunnar enn í dag. Í skemmtilega skorinortu máli Guðmundar var m.a. lögð áherzla á hlutverk kvæðamanna sem "bíó" fyrri tíma, afþreyingu handa mestmegnis ólæsu fólki. Hefði vandlæturum eins og Jónasi Hallgrímsyni orðið á þau mistök að skilgreina rímur þröngt sem bókmenntagrein í stað þess félagslega margmiðlunarhlutverks sem þær gegndu. Íslendingar hefðu, með orðalagi Hermanns Pálssonar, alltaf verið "pappírsvíkingar", viðfangsefnin iðulega erlendir kappar og kóngar, popparar fyrri tíma, og bardagalýsingar rímna sambærilegar við blóðskvettumyndir kvikmyndahúsanna, sem borið hefðu endanlegt sigurorð af rímum á 20. öld. Í dag stæði því gjarnan upp úr ljóðrænasta efnið, mansöngskaflarnir - þrátt fyrir "blómað" málfar sumra sem komið hefði ákveðnu óorði á greinina.

Hallfreður Örn Eiríksson fjallaði síðan lítillega um söfnun rímnalaga vítt og breitt um Ísland í fremur hæggengri framsetningu, sem olli því að Njáll Sigurðsson næst á eftir varð að stytta verulega erindi sitt um "þann flutning bundins máls sem kallast að kveða", enda tímaáætlun þá komin úr skorðum. Reifun rímnahátta, sérkenni þeirra og "dýrleika" kveikti í hlustandanum hugmynd um stigagjöf á hagyrðingamótum eftir erfiðleikagráðu, líkt og gert er t.d. í ólympýskum dýfingum eða listskautahlaupi, og er henni hér með komið á framfæri. Ennfremur rann upp fyrir manni af skeleggu máli Njáls og fjölda tóndæma af hljómdiskum því til stuðnings, að ein ástæðan fyrir litlu tónsviði rímnalaga - allt niður í 3-4 tóna - væri einfaldlega sú, að kvæðamönnum væri líkamleg ofraun að kveða heilt kvöld á víðfeðmu söngsviði.

Svend Nielsen, magíster og alþýðuminjafræðingur frá Danmörku, var því miður, og án sýnilegrar ástæðu, beðinn að flytja mál sitt á ensku, og dró það óhjákvæmilega úr persónuleika og upplýsingagildi framsetningar hans um þjóðlög og þjóðlagasöfnun í norrænu samhengi. Nielsen, sem komið hefur hingað allnokkrum sinnum síðan 1962 og safnað upptökum af kvæðamönnum, síðari skiptin á myndbandi, lék og sýndi nokkur áhugaverð dæmi um epískan kvæðaflutning frá Finnlandi og Serbíu. Að hyggju Nielsens væru íslenzku kvæðalögin sérstæð fyrir að fylgja bragarhætti fremur en texta eins og víðast annars staðar, auk þess sem sérkennandi væri fyrir Ísland hvað epísk grein rímnakveðskapar væri mikil að vöxtum miðað við "ballöður" eða sagnadansa. Í öðrum N-Evrópulöndum væri þessu öfugt farið. Þá minntist hann á stöðugleika ýmist miðtóns eða lokaseims kvæðamanna í tónhæð, og væri nánar um það fjallað í bók hans "Stability in Musical Improviation" frá 1982.

Í heild var góður rómur gerður að þessum fróðlegu erindum, og gengu menn margs vísari á vit kvæðamanna í Nýja bíói 1924 kl. 20 sama kvöld.

Nokkrir vonarneistar hafa kviknað

Þjóðlög munu samkvæmt stytztu fáanlegu skilgreiningu vera "þau lög sem engin veit hver hefur samið". Má enn notast við hana, þó oft sé þeim málum blandið og eftir á komist stundum upp um gjörva hönd útsetjara og jafnvel frumsmiða. Sbr. t.d. látalæti Brahms gagnvart ungverskum rapsódíum sem hann þóttist aðeins hafa útsett, eða lög Fritz Kreislers sem í fyrstu áttu að heita kaffihúsgangar eða álíka. Hvort tveggja myndi falla undir það sem Engilsaxar nefna í gamni "fakelore" - til aðgreiningar frá "folklore", ósviknum þjóðminjum.

Hefðu skipulegar þjóðlagarannsóknir hafizt jafnsnemma hér og í öðrum Evrópulöndum þegar áhugi tónvísindamanna vaknaði á 19. öld, væri sjálfsagt meira vitað um aldur og tilurð íslenzkra þjóðlaga en nú er. Einnig um rímnalögin, sem sum gætu hugsanlega verið jafngömul og elztu rímnatextarnir frá 14. öld og þar með talizt meðal elztu varðveittu alþýðulaga á Norðurlöndum. Það er dapurt tilhugsunarefni, að allt frá því er siglfirzki presturinn Bjarni Þorsteinsson gaf út hið mikla safn Íslenzkra þjóðlaga 1909 hefur lítið sem ekkert verið gert til að stilla saman rannsóknum einstakra tónvísindamanna á íslenzkum tónlistararfi, hvað þá að þjóðlagasafnið hafi verið gefið út aftur endurskoðað í samræmi við nútímakröfur. Það er ekki fyrr en á síðustu misserum sem nokkrir vonarneistar hafa kviknað: handritalagaskráning Collegium Musicum í Skálholti, stofnun Þjóðlagafélagsins í Reykjavík í fyrra, fyrsta Þjóðlagahátíðin á Siglufirði sem hér um ræðir, og loks væntanleg stofnun Þjóðlagaseturs í húsi séra Bjarna á sama stað. Þó má minna á, að skipulegri rannsóknastarfsemi á háskólastigi hefur enn ekki verið fundinn tilverustaður í íslenzku menntakerfi.

Rímnakveðskapur lifir í hæfilegum skömmtum

Rímnaflutningur fjögurra kvæðamanna; Ásu Ketilsdóttur, Báru Grímsdóttur, Steindórs Andersen og Njáls Sigurðssonar fór fram að kveldi dags í veitingasal Nýja bíós, sem með svölum sínum minnti eilítið á gamla Glaumbæ í Reykjavík. Dagskráin var einungis kynnt munnlega, og kann því eitthvað að hafa skolazt til. Aðsókn var mjög góð og andrúmsloft ekki síðra; raunar svo eftir undirtektum að dæma, að svartsýnar fullyrðingar um andvana stöðu rímnakveðskapar nú á dögum virtust tilefnisminni en raun bar vitni - a.m.k. þegar framreiddur er í hæfilegum skömmtum, eins og hér var um að ræða.

Njáll Sigurðsson flutti fyrst nokkur erindi úr Ólafsrímum frá 14. öld, sem mun elzta varðveitta dæmi um þá bókmenntagrein. Steindór Andersen kvað þá úr Atlarímum í töluvert flúraðri stíl sem auðveldlega mætti skrökva að ósérfróðum að væri upphaflegri, enda virðist manni tilhneiging á seinni áratugum að kveða æ söngrænna, þ.e. með færri eða engum örtónbilum, þó alltaf hljóti það að vera einstaklingsbundið. Njáll kvað næst hressilega úr kerskinni Göngu-Hrólfs rímu Bólu-Hjálmars um hvernig söguhetjunni var fagnað hjá Kölska, og því svaraði Steindór með allsvakalegri bardagalýsingu úr Rímu af Gunnari á hlíðarenda við svonefnt "Siglufjarðarlag" undir stikluvikahætti. Steindór sagði einnig frá napurri dvöl Sigurðar Breiðfjörð á Grænlandi og kvað mansöng úr langhendri 3. rímu Númarímna.

Svá fagrt ok vel

Njáll tók upp þráðinn með braghendum mansöng við 9. rímu sama rímnaflokks og kynnti síðan kvæðakonur kvöldsins. Fyrri til að stíga á stokk varð Bára Grímsdóttir tónskáld af kunnri kvæðamannaætt úr Vatnsdal. Bára kvað fyrst úr mansöng að 1. rímu ef ekki yngsta þá örugglega kunnasta rímnaflokks 20. aldar, Disneyrímna Þórarins Eldjárn frá 1978 um hið heimsfræga fiðurfé Andabæjar, er Þórarinn kenndi réttilega við raunsköpuð þess, Carl Barks. Bára kvað einnig stökur eftir Grím Lárusson, föður sinn, fyrst við afburðafallegt kvæðalag sem því miður týndist í kynningu en gæti sem bezt verið eftir hana sjálfa. Kveðandin virtist hér sem fyrr hjá Njáli með nútímalegu söngrænu sniði, þótt ógjörningur sé nú að slá neinu föstu um flutningsmáta fornmanna. Engu síður leiddi smágerð en lagviss sópranrödd Báru ósjálfrátt hug manns aftur til atviksins í Eiríks sögu rauða, þegar Guðríður Þorbjarnardóttir kvað Varðlokur "svá fagrt ok vel, at engi þóttisk heyrt hafa með fegri rödd kvæði kveðit".

Ása Ketilsdóttir kvað barnaþulur og stökur úr Ísafjarðardjúpi af miklum innileik, þar á meðal gamansama vísu um sneypuför glímumanna. Steindór fór þá með ljóð eftir Þorstein Erlingsson og Njáll með hringhendan Óð Ólínu Andrésdóttur til ferskeytlunnar. Kynntu þeir kvæðalögin Húnvetningalag og Ásamannalag og kváðu síðan Vatnsdælingastemmu og Stemmu Páls og Gísla við raust. Eftir eldheita uppklöppun fóru öll fjögur loks með Ekkilinn á Álfhamri eftir Davíð Stefánsson við rífandi undirtektir, enda efnisval hið skemmtilegasta og flutningur með miklum ágætum.