Sigríður Th. Erlendsdóttir.
Sigríður Th. Erlendsdóttir.
Afmælisrit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi, sem í skrifa fjörutíu konur sem starfa á vettvangi sagnfræði bæði hér heima og erlendis, kom út á kvenréttindadaginn 19. júní. Sigríður hóf nám í sagnfræði á miðjum aldri og er brautryðjandi í rannsóknum á sögu kvenna. Jóhanna Ingvarsdóttir fór í morgunkaffi til Sigríðar á sólbjörtum sumardegi.
Á kvenréttindadaginn, hinn 19. júní síðastliðinn, kom út bókin Kvennaslóðir, greinasafn til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi í tilefni af 70 ára afmæli hennar í mars á síðasta ári. Í afmælisritið, sem gefið er út í samvinnu við Kvennasögusafn Íslands, skrifa 40 konur, sem starfa á vettvangi sagnfræði bæði hér heima og erlendis og er um helmingur þeirra fyrrverandi nemendur Sigríðar. Víða er leitað fanga í rannsóknarefnum, allt frá miðöldum til okkar daga og er efni greinanna afar fjölbreytt. Aðfaraorð skrifar frú Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands. Ritstjórn skipa: Anna Agnarsdóttir, dósent í sagnfræði við Háskóla Íslands, Erla Hulda Halldórsdóttir, forstöðumaður Kvennasögusafns Íslands, Hallgerður Gísladóttir, forstöðumaður þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns Íslands, Inga Huld Hákonardóttir sagnfræðingur, Sigríður Matthíasdóttir, doktorsnemi í sagnfræði, og Sigríður K. Þorgrímsdóttir sagnfræðingur.

"Mér finnst auðvitað afskaplega gaman að þetta rit sé að koma út, en mér finnst þetta vera mjög óverðskuldaður heiður sem mér er sýndur með þessu framtaki," segir Sigríður í samtali við blaðamann Morgunblaðsins þegar við komum okkur fyrir í hlýlegri stofunni hennar.

Sigríður Th. Erlendsdóttir er fædd hinn 16. mars árið 1930. Hún lauk stúdentsprófi frá MR árið 1949. Hún hóf rannsóknir í kvennasögu upp úr 1970, þá rúmlega fertug, og lauk BA-prófi í sagnfræði árið 1976. Hún lauk kandídatsnámi í sagnfræði við Háskóla Íslands árið 1981 með ítarlegri frumrannsókn á atvinnuþátttöku reykvískra kvenna á árunum 1890-1914. Árið 1982 varð hún fyrst til að bjóða upp á sérstök námskeið í kvennasögu í sagnfræði við HÍ þar sem hún var stundakennari þar til fyrir tveimur árum að hún lét af störfum fyrir aldurs sakir. Sigríður er brautryðjandi í rannsóknum á sögu kvenna og hefur með kennslu sinni og rannsóknum lagt grunn að kvennasögu sem fræðigrein hér á landi. Má með sanni segja að hún hafi kveikt áhuga nemenda sinna á sögu íslenskra kvenna og hvatt þá til rannsókna á því sviði.

Hvatning frá fjölskyldunni

Sigríður er fædd og uppalin í Reykjavík og hefur aldrei búið annars staðar en á svæði 101, eins og hún orðar það. Hún ólst upp á Barónsstíg 21 ásamt systrum sínum, þeim Guðríði Ólafíu ritara og Guðrúnu hæstaréttardómara, en Ólafur, tvíburabróðir Guðrúnar, lést á fimmta ári. Foreldrar þeirra voru Jóhanna Vigdís Sæmundsdóttir húsmóðir og Erlendur Ólafsson sjómaður. Hún og eiginmaður hennar, Hjalti Geir Kristjánsson, húsgagnaarkitekt og framkvæmdastjóri, sem lengi rak húsgagnaverslunina Kristján Siggeirsson hf., byggðu heimili sitt árið 1959 á Bergstaðastræti 70 þar sem þau búa enn í dag og eiga nú fjögur uppkomin börn og átta barnabörn. Elst er Ragnhildur, lögfræðingur og skrifstofustjóri í samgönguráðuneytinu, þá Kristján, viðskiptafræðingur og framkvæmdastjóri hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Erlendur, rekstrarhagfræðingur og framkvæmdastjóri hjá Eimskipafélaginu, og yngst er Jóhanna Vigdís, fjölmiðlafræðingur og fréttamaður hjá Sjónvarpinu.

"Ég hafði alltaf haft mikinn áhuga á sagnfræði og fannst það fag vera mjög heillandi, sérstaklega kvennasagan svo ég ákvað að sérhæfa mig í henni. Ég hafði gift mig ung og farið að eiga börn, eins og gengur, og var svo lánsöm að geta verið heima og sinnt uppeldi barna minna og fjölskyldunni. Mér fannst ég svo ómissandi inni á heimilinu. Ég fór því ekki að huga að háskólanámi fyrr en ég var komin yfir fertugt, þá með þrjú börn á menntaskólaaldri og eitt í barnaskóla. Þetta gekk allt saman upp með góðum vilja og hvatningu frá fjölskyldunni. Ég útskrifaðist sem kandídat 51 árs að aldri og gerðist svo stundakennari í kvennasögu við HÍ ári síðar. Það voru nokkrar framsýnar stelpur í sagnfræði sem skrifuðu yfirmönnum Sagnfræðistofnunar Háskólans bréf og báðu um að farið yrði að kenna kvennasögu við stofnunina. Það var síðan leitað til mín varðandi kennsluna þar sem ég var sú eina hér á landi sem lokið hafði kandídatsprófi í þessum fræðum. Ég var bara heppin, ef svo má að orði komast."

Kvenfélögin stórmerkileg

Sigríður hafði sérhæft sig í sögu kvenna á 19. öld og á fyrrihluta 20. Aldar. "Ég fjallaði auðvitað um þetta tímabil í kennslunni, alla réttindabaráttuna auðvitað, atvinnusöguna, menntunina og síðast en ekki síst kvenfélögin, sem eru stórmerkileg fyrirbæri að því leyti til að þau eru stór þáttur í allri okkar sögu og blönduðu sér í öll mál. Hagsmunamál kvenna á þessum árum voru t.d. að bæta búskaparhætti og hagsmunamál kvenna var líka að bindindi væri viðhaft á heimilunum svo að hafa mætti reglu á hlutunum því áður en giftar konur fengu nokkur réttindi, gátu karlarnir í reynd eytt öllum þeirra eigum að vild ef þeim sýndist svo.

Það má segja að árið 1911 hafi verið eitt merkilegasta árið í allri réttindabaráttu kvenna því þá fengu íslenskar konur sama rétt og karlar til að stunda nám við alla skóla og sömuleiðis sama rétt til embætta. Konur gátu því strax árið 1911 orðið prestar, svo dæmi sé tekið, þó liðið hafi heil 63 ár þar til fyrsti íslenski kvenpresturinn var vígður til embættis, en það var árið 1974 þegar Auður Eir Vilhjálmsdóttir tók vígslu. Svo fengu íslenskar konur kosningaréttinn árið 1915 sem var vitaskuld önnur merkileg réttarbót til handa konum. Bríet Bjarnhéðinsdóttir, sem var mikill áhrifavaldur í allri réttindabaráttu íslenskra kvenna, ruddi þessa braut og fékk Hannes Hafstein beinlínis til að flytja frumvarp árið 1911 sem kæmi konum inn í menntastofnanir."

Gífurleg vakning

Í kvennasögu er blómatímum kvennabaráttunnar gjarnan skipt upp í tvö tímabil, gömlu og nýju kvennahreyfinguna, sem báðar mörkuðu upphaf sitt í Bandaríkjunum. Tími gömlu kvenréttindahreyfingarinnar náði allt til ársins 1920 og kom lægð í kvenréttindamálin eftir að kosningaréttur og réttur til náms var fenginn allt til ársins 1960 þegar nýja kvennahreyfingin svokallaða fór að láta á sér kræla, en upphaf hennar er rakið til útkomu bókar eftir bandarísku kvenréttindakonuna Betty Friedan árið 1963 sem ber yfirskriftina "The Feminine Mystique" eða "Goðsögnin um konuna".

Íslenskar konur fylgdust alltaf grannt með og voru mjög móttækilegar fyrir þeim bylgjum, sem bárust utan úr heimi, segir Sigríður. "Innan Kvenréttindafélagsins starfaði hópur í kringum 1968 sem nefndi sig Úur, sem var stofnað til að frumkvæði Önnu Sigurðardóttur, stofnanda og forstöðumanns Kvennasögusafns Íslands.

Þær voru að heita má upphafið af nýju kvennahreyfingunni hérlendis. Þær voru mjög skeleggar, fóru m.a. að rannsaka laun kvenna og karla í bönkum og komust að raun um að þar væri mikill munur á. Jafnframt rannsökuðu þær hvaða ímynd skólabörn fengju af konum og körlum í gegnum skólabækurnar. Í ljós kom að jafnrétti var ekki virt í skólabókunum fremur en í rauveruleikanum. Það varð gríðarleg vakning á þessum árum. Rauðsokkurnar komu fram um 1970. Sameinuðu þjóðirnar ákváðu síðan að árið 1975 skyldi marka upphaf kvennaáratugar og íslenskar konur urðu frægar út um allan heim þegar þær lögðu niður störf í einn dag og skunduðu til fundar á Lækjartorgi með miklum hamagangi til að sýna fram á að vinnuframlag kvenna bæði heima og að heiman skipti þjóðfélagið verulegu máli. Við lok kvennaáratugar, árið 1985, var svo efnt til annars fundar þar sem áhersla var lögð á jöfn laun fyrir sömu vinnu, en fullyrða má að það sé eitt helsta viðfangsefni kvennabaráttunnar enn í dag."

Veröld sem ég vil

Sigríður hefur setið í fjölmörgum stjórnum og hefur flutt fjölda fyrirlestra er varðað hafa sérsvið hennar. Hún er jafnframt höfundur bókarinnar "Veröld sem ég vil", sem kom út árið 1993 og er saga Kvenréttindafélags Íslands frá stofnun 1907 til 1992 og í leiðinni er hér um að ræða sögu jafnréttisbaráttunnar á 20. Öld. "Kvenréttindafélag Íslands var stofnað á miklum umbrotatímum í sögu þjóðarinnar þegar frelsisvindar blésu og sjálfstæðisbaráttan stóð sem hæst. Barátta fyrir réttindum kvenna var samofin sjálfstæðisbaráttunni og framsýnir menn, konur og karlar, sáu til þess að Íslendingar voru meðal fyrstu þjóða til að samþykkja almennan kosningarétt kvenna," segir m.a. á bókarkápu. Sigríður gerir í bók sinni grein fyrir aðdraganda að stofnun félagsins og fjallar um kvenfélögin, sem störfuðu fyrir daga þess, uppruna Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, stofnanda og fyrsta formanns félagsins, kvennaframboðin og baráttuna fyrir kosningarétti kvenna. Hún fjallar ítarlega um starfsemi félagsins allt fram til ársins 1992, um þátt kvenna í mótun velferðarþjóðfélagsins, í verkalýðsbaráttu, málefnum mæðra og barna og skattamálum svo fátt eitt sé nefnt. Einnig er lýst þátttöku félagsins í alþjóðlegu samstarfi.

Ofurkonan ekki til

"Það hafa bæði hæðir og lægðir einkennt jafnréttisbaráttuna, eins og gengur, og þrátt fyrir að jafnrétti karla og kvenna sé fengið að lögum, vantar enn á að fullu jafnrétti sé náð, í orði og á borði," segir Sigríður. "Ég hef engar skýringar á reiðum höndum, en mér finnst baráttuandinn hafa verið í hálfgerðri lægð að undanförnu þrátt fyrir að aldrei hafi fleiri konur verið í áhrifastöðum og nú og í öllum deildum HÍ eru fleiri konur en karlar ef undan er skilin verkfræði- og raunvísindadeild. Hámenntaðar konur eru í sívaxandi mæli að koma inn á vinnumarkaðinn sem ég tel að sé mjög af hinu góða fyrir fyrirtæki, stofnanir og stjórnvöld. Ég held að það sé körlunum nauðsynlegt að hafa konur sér við hlið þar sem þær hafa annan stíl en karlar. Jafnréttisbaráttan gengur ekki út á það að ýta körlunum í burtu. Hún gengur út á það að bæði kynin vinni saman. Við breytum þó ekki líffræðinni. Það eru og verða konur sem munu eftir sem áður ganga með börnin og verða tengdari þeim á þann hátt en karlarnir og ég er í sjálfu sér á móti því að ýta konum út á vinnumarkaðinn ef þær geta og vilja vera heima hjá ungum börnum sínum. Flest heimili þurfa hins vegar í dag orðið tvær fyrirvinnur auk þess sem konur, sem hafa haft fyrir því að mennta sig, vilja vinna við sitt fag. Á hinn bóginn held ég því fram, statt og stöðugt, að ofurkonan sé ekki til."

Hugsun og heilsa

Þegar Sigríður er spurð hvað nám á miðjum aldri, kennsla og fræðistörf hafi gefið henni í gegnum tíðina, kemur eilítið hik og dálítil umhugsun áður en hún svarar: "Kannski sjálfstraust. Konur skortir gjarnan sjálfstraust, að minnsta kosti konur af minni kynslóð. Ég held að við getum ekkert gefið dætrum okkar betra en að reyna að efla sjálfstraust þeirra. Sjálfstraustið er mjög mikilvægt í allri kvennabaráttu. Ég hafði líka alltaf haft mikinn áhuga á hversdagsleikanum í sögunni. Allt fram til 1970 var sagan aðeins saga styrjalda, kónga og keisara, en eftir það fer söguritunin að breytast í sögu hvunndagsins líka. Konur fóru að velta fyrir sér hlutverki formæðra sinna í Íslandssögunni þar sem varla er á þær minnst. Ég vildi líka vita meira um sögu kvenna þar sem mér finnst ég eiga konum skuld að gjalda og er ég þar að vísa til formæðra minna.

Sigríður segist síður en svo vera sest í helgan stein þrátt að vera orðin sjötug enda segir hún að aldur sé ekkert annað en heilsa og hugsunarháttur. Nýlega skrifaði hún 60 síðna grein um Önnu Sigurðardóttur í Andvara, tímarit Þjóðræknifélagsins, og segir hún ýmis verkefni reka á fjörurnar við og við auk þess sem hún sitji í stjórnum Kvennasögusafnsins og Minja og sögu. "Svo hefur maður alltaf nóg að gera við að sinna skylduliði enda er ég mikil fjölskyldumanneskja."