2. ágúst 2003 | Aðsent efni | 1323 orð | 2 myndir

Glaðst á góðum degi

Skemmtiferð starfsfólks Thomsens Magasíns. Myndin er líklega tekin á árunum 1908-10. Karl Nikulásson verslunarstjóri og konsúll situr fyrir miðju. Hann leikur á harmonikku. Við hlið hans er Guðrún Þorkelsdóttir múrara. Hún mun einnig hafa starfað hjá versl
Skemmtiferð starfsfólks Thomsens Magasíns. Myndin er líklega tekin á árunum 1908-10. Karl Nikulásson verslunarstjóri og konsúll situr fyrir miðju. Hann leikur á harmonikku. Við hlið hans er Guðrún Þorkelsdóttir múrara. Hún mun einnig hafa starfað hjá versl
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Íslenskir verslunarmenn gerðu sér stundum glaðan dag áður en frídagur þeirra varð til. Pétur Pétursson rýndi í gamlar myndir af starfsfólki Thomsens Magasíns í Reykjavík.
Allmörg ár eru liðin síðan öldruð heiðurskona hringdi til mín og bað mig að finna sig. Hún kvaðst heita Ósk Guðjónsdóttir og eiga heima á Vesturgötu 56. Þegar ég heimsótti Ósk kvað hún erindi sitt vera að gefa mér ljósmyndir er hún ætti í fórum sínum. Þær kynnu að vekja áhuga einhverra ef fjallað væri um þá sem sátu fyrir er ljósmyndarinn beindi myndavél sinni að þeim. Það kom í ljós er við Ósk skoðuðum ljósmyndirnar að þær vöktu áhuga minn, enda kannaðist ég við marga sem á þeim voru, þótt þar væru borgarar sem voru fæddir áratugum fyrr en ég, sem ég nú reyndi að koma fyrir mig hver væri hvað og tengdist hverjum.

Það sem varð til þess að ég tók myndirnar fram nýverið var saga gamals góðvinar míns, Ketils Larsen leikara, jólasveins og Tóta trúðs. Áratugir, hálf öld, er liðin síðan leiðir okkar Ketils lágu saman. Ketill er einn þeirra, sem sannarlega fer sínar eigin leiðir. Allt frá fyrstu dögum er kynni okkar tókust hefir Ketill sent mér póstkort úr fjarlægustu stöðum. Í dag er hann kannske í óbyggðum, síðan er hann kominn til Ítalíu, Grænlands, Austurlanda fjær eða nær eða Kína. Okkur Katli hefur alltaf samið vel - og þó? Einhvern daginn kom hann til mín og kvaðst vera kominn af Grími Thomsen skáldi og Bessastaðabónda. Ég bað Ketil vin minn að minnast aldrei á slíka fásinnu framar. Hann varðist andmælum mínum og vitnaði til móður sinnar. Ég vissi að Helga á Engi var sómakona, en einhvern veginn hafði ættfræðin brenglast. Þurfti ei annað en hyggja að ártölum til þess að fá staðfestingu á því. Ég benti Katli á að hann ætti að kanna ætt sína og bauðst til þess að hyggja að sannfræði og manntölum.

Þegar manntal var tekið á Elliðavatni árið 1845 þá búa þar hjónin Jón Jónsson sjálfseignarbóndi, 56 ára, og kona hans Guðrún Jónsdóttir, 29 ára. Þau eiga tvo syni, Jón 3 ára og Guðmund 2 ára. Yngri bróðirinn, Guðmundur, mun vera faðir Stefaníu Guðmundsdóttur leikkonu, sem giftist Borgþór Jósefssyni bæjargjaldkera. Saman eignuðust þau hjónin þjóðkunn börn, sem tóku upp ættarnafnið Borg.

Hjá húsbændunum á Vatni, eins og Elliðavatn var kallað fyrr á árum, var fósturbarn. Það var María Amalía Thomsen, 19 ára gömul þegar manntalið var tekið. Þá erum við farin að nálgast Ketil Larsen og Thomsen. María Amalía var dóttir Ditlevs Thomsens kaupmanns, stofnanda stórverslunar þeirrar er reis við Hafnarstræti og Lækjartorg.

Í bæjar- og borgarfulltrúatali Reykjavíkur, sem þeir Páll Líndal og Torfi Jónsson skráðu, birtast upplýsingar um þá sem setið hafa í bæjarstjórn allt frá árinu 1836. Þar er Ditlev Thomsen nefndur. Þau mistök hafa orðið að ljósmynd sú sem birt er reynist ekki vera af bæjarfulltrúanum sem kjörinn var heldur af afkomanda hans og nafna, Ditlev Thomsen konsúl og forstjóra Thomsens Magasíns.

Ditlev Thomsen, sá sem kjörinn var bæjarfulltrúi 1852, var ættaður frá Bau í Slésvík. Hann fluttist ungur hingað til lands. Var verslunarstjóri á vegum Siemsens í Keflavík. Dvaldist um skeið í Hafnarfirði en hlaut borgararéttindi í Reykjavík sem verslunarstjóri 15. október 1829 en borgarabréf sem kaupmaður 29. júlí 1837. Ditlev Thomsen hóf verslunarrekstur í svokölluðu Sívertsenshúsi við Hafnarstræti 22, en árið 1844 reisti hann hús við Lækjartorg sem síðar var stækkað og flestir Reykvíkingar muna sem Hótel Heklu er lengi bar af öðrum húsum hvað stærð og athafnalíf snerti um langt skeið.

Ditlev Thomsen var sérlundaður maður og lét ekki hlut sinn. Hann átti lengi í harðvítugum deilum um veiðirétt í Elliðaánum, en konungur hafði selt honum þau hlunnindi árið 1853. Ditlev Thomsen neitaði að taka sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur. Bar hann við kunáttuleysi í íslensku, en Trampe stiftamtmaður tók það ekki til greina og úrskurðaði að hann skyldi sitja í bæjarstjórn.

Ditlev Thomsen var erfiður embættismönnum og fór sínu fram í flestu. Fræg var deila hans við bæjarfógeta um mykjuhaug við hús hans í Hafnarstræti. Varð úr mál og var Thomsen vikið úr bæjarstjórn um skeið. Þó tók hann sæti þar síðar.

Ditlev Thomsen fórst með póstskipinu "Søløven" undir Svörtuloftum 27. nóvember 1857.

Kona hans var Gytte Jacobine, dóttir Anders Levers verslunarmanns og konu hans Friðrikku, dóttur Rasmus Lynges kaupmanns á Akureyri. Lynge var skyldur fjölda þjóðkunnra manna. Má nefna Jakob Smára menntaskólakennara, Ólaf Friðriksson ritstjóra o.fl.

Áður en Ditlev Thomsen gekk í hjónaband hafði hann eignast dóttur þá, Maríu Amalíu, sem skráð er á manntal á Elliðavatni árið 1845. Ditlev var þá ungur maður í Hafnarfirði.

Guðrún Geirsdóttir Zoëga vann um skeið í Thomsens Magasíni áður en hún giftist manni sínum, Þorsteini Þorsteinssyni. Stallsystir hennar og vinkona, Lovísa Ágústsdóttir Fjeldsted, var þar einnig um svipað leyti. Geir Þorsteinsson, verkfræðingur, sonur Guðrúnar og Þorsteins, minnist þess að móðir hans og Lovísa gátu talað saman í síma um það bil tvær klukkustundir daglega. Þær höfðu um margt að ræða frá fyrri árum þegar Thomsens Magasín var miðstöð bæjarlífsins og hafði á sér stórborgarsnið. Lovísa og eiginmaður hennar, Lárus Fjeldsted lögfræðingur, einn virtasti maður í stétt málaflutningsmanna, bjuggu alllengi í húsakynnum Thomsens þar sem síðar var Hótel Hekla.

Sigurður Guðmundsson frá Ofanleiti mun hafa ráðist til starfa í Thomsens Magasíni áður en hann gekk í þjónustu Thorefélagsins árið 1907 en síðar til Eimskipafélags Íslands. Hann var rómað prúðmenni. Valdimar Erlendsson læknir nefnir Ditlev Thomsen sem einn helsta ballstjórann á dansleikjum Reykjavíkurklúbbsins, en þeir voru haldnir á Hótel Íslandi í byrjun 20. aldar. Ditlev kom víða við sögu. Hann fór ríðandi vestur á Snæfellsnes í prestskapartíð séra Árna Þórarinssonar. Þá fékk hann Tvede apótekara með sér til þess að skoða ölkelduna sem kennd er við Rauðamel. Lækningamáttur ölkelduvatnsins var rómaður og hafði alþýða tröllatrú á drykknum.

Karl Nikulásson konsúll var uppeldissonur Mortens Hansens, skólastjóra Barnaskóla Reykjavíkur. Karl var frændi Jóns Sigurðssonar forseta í föðurætt, en móðurætt hans nafnkunnir Vesturbæingar. Naut hann þeirrrar frændsemi á námsárum sínum í Kaupmannahöfn. Þóra Pálsdóttir, frá Pálshúsum á Bráðræðisholti, var ráðskona hjá Valdemar prins, yngsta syni Kristjáns 9. konungs þess er hingað kom á þjóðhátíð 1874. Fengu þeir feðgar við brottför sína einn frægasta gæðing Íslandssögunnar er hneggjaði feginsamlega er hann leit gamlan húsbónda sinn í konungsgarði árið 1876 þegar Eiríkur frá Brúnum kvaddi dyra og skiptist á ljósmyndum við konungsfjölskylduna. Þóra sauð og steikti kræsingar og konunglega rétti í eldhúsi því sem hún hafði til umráða í Det Gule Palads, höll Valdemars prins í hjarta Kaupmannahafnar. Eldhúsið var í kjallara hallarinnar. Þóra frá Pálshúsum og aðstoðarstúlkur hennar, sem hún fékk leyfi húsráðenda til að ráða til sín til hjálpar við matreiðslu og þjónustu, minntust þess oft að þær sáu þá feðga, Kristján konung og yngsta son hans, Valdemar prins, daglega er þeir gengu saman daglegan "göngutúr" sinn, en þær sáu ekki nema lítinn hluta þeirra feðga er þeir gengu fyrir eldhúsgluggann. Útsýnið sem við blasti voru feðgarnir, en af þeim sást aðeins takmarkað. Stúlkurnar sáu bara fætur þeirra upp að hné. Vakti það kátínu í eldhúsinu.

Karl Nikulásson mun hafa þegið margan bitann og sopann hjá Þóru frænku sinni. Hann lauk ekki námi í fræðum sínum, en stundaði þó ýmis störf í þágu bænda, rannsóknir og erindrekstur. Að loknum bókhalds- og verslunarstörfum hjá ýmsum fyrirtækjum réðst hann í þjónustu H. Th. A. Thomsen sem skrifstofustjóri og síðar verslunarstjóri. Þar starfaði hann frá 1905-1910. Hann varð heiðursfélagi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og sat lengi í stjórn þess. Eiginkona hans var Valgerður Ólafsdóttir, Jónssonar kaupmanns í Hafnarfirði. Þeim varð ekki barna auðið. Karl Kvaran listmálari hét nafni hans.

Ef staðhæfing Helgu á Engi ætti við rök að styðjast þá hefir Grímur Thomsen verið ótrúlega bráðþroska og niðurvaxinn að sama skapi. María Amalía Thomsen, fósturdóttir Jóns á Vatni og uppeldissystir Guðmundar, föður Stefaníu leikkonu, var fædd árið 1826. Grímur Thomsen var fæddur 15. maí 1820. Hraustlega gert af 6 ára snáða, eða hvað?

Ketill vinur minn er miklu betur settur með Ditlev Thomsen sem forföður. Nú virðist mér að Ketill ætti að gera sér ferð til Bau í Slésvík og kynna sér ættarslóðir forfeðranna. Ættartengsl við hertogadæmi og hjálendur Dana eru verðugt rannsóknarefni Íslendinga og Dana.

Höfundur er þulur.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.