Svínasúpan Viðmiðum samfélagsins er þar snúið á haus með grótesku raunsæi.
Svínasúpan Viðmiðum samfélagsins er þar snúið á haus með grótesku raunsæi. — Morgunblaðið/Jim Smart
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Greinarhöfundur fjallar hér um íslenska gamanþætti fyrir sjónvarp og hvaða breytingum þeir hafa tekið hvað efnistök og innihald varðar.

Greinarhöfundur fjallar hér um íslenska gamanþætti fyrir sjónvarp og hvaða breytingum þeir hafa tekið hvað efnistök og innihald varðar. Leiðir hann að því líkur að gróteskt sjónvarpsgrín, svo sem Fóstbræður, hafi í dag öðlast sess sem eins konar menningarfyrirbæri í íslensku sjónvarpi og reynir að greina hvaða ástæður liggja þar að baki.

Með tilkomu gamanþáttanna Limbó , sem sýndir voru í sjónvarpinu árið 1993 og radíus-bræðurnir Davíð Þór Jónsson og Steinn Ármann Magnússon stóðu að ásamt tvíhöfðanum og fóstbræðrunum Jóni Gnarr og Sigurjóni Kjartanssyni auk leikstjórans Óskars Jónassonar, var lagður grunnur að breytingum á íslensku sjónvarpsgríni sem enn sér ekki fyrir endann á. Í framhaldi af Limbó skaut upp kollinum grín sem var bæði groddalegra og líkamlegra en áður hafði þekkst og byggðist ekki á því að gera grín að þekktum fyrirmyndum, heldur var það hversdagslegt fólk sem grínið snerist um. Eftir að Limbó var tekið af dagskrá vegna mótmæla almennings tóku þættirnir Radíus og Hegðun atferli framkoma , sem síðar breytist í Tvíhöfða , við. Voru þeir þættir sýndir sem innslag í dægurmálaþáttum sjónvarpsins Dagsljós á árunum 1995-1997. Þegar þeir runnu sitt skeið var röðin komin að gamanþáttunum Fóstbræður á Stöð tvö (1997-2001). En ólíkt fyrirrennurum sínum nutu þeir umtalsverðra vinsælda og hafa í dag öðlast sess sem eins konar menningarfyrirbæri í íslensku sjónvarpi. Það má svo sjá áhrif af þessum hræringum í þáttunum 70 mínútur er sýndir voru daglega á sjónvarpsstöðinni Popptíví á árunum 2000-2004. Í framhaldi af þeim þáttum urðu til gamanþættirnir Svínasúpan þar sem sjá má fólk úr áðurnefndum 70 mínútum : Auðun Blöndal, Pétur Jóhann Sigfússon og Sverri Þór Sverrisson auk áðurnefndra Jóns Gnarr og Sigurjóns Kjartanssonar. Einnig skartar þátturinn leikkonunum Guðlaugu Elísabetu Ólafsdóttur og Eddu Björgu Eyjólfsdóttur. Leikstjóri þáttanna er Óskar Jónasson, sem auk þess að hafa leikstýrt Limbó , leikstýrði þrem af fimm seríum Fóstbræðraþáttanna . Hér á eftir verður litið nánar á Svínasúpuna og Fóstbræður og það uppbrot á grínhefðinni sem í þeim þáttum felst og hvernig viðmiðum samfélagsins er þar snúið á haus með grótesku raunsæi.

Hefðbundið grín myndi teljast til þess sem hefir almennan hljómgrunn meðal fólks og vekur sjaldan eða aldrei upp tilfinningar eins og reiði eða fyrirlitningu og forðast það sem hróflað gæti við þeim vinsældum er það nýtur. Aðaleinkenni þess gríns hérlendis er af tvennum toga: eftirhermugrín og grín sem byggist á sköpun lífseigra karaktera. Fyrra dæmið felur í sér að gert er grín að og hermt eftir ákveðnum, oftast þjóðþekktum, fyrirmyndum. Það seinna helgast af því að búin er til persóna sem nýtur hylli fólks og verður hún í framhaldi af því ávísun á "öruggt" grín og er því notuð óspart við öll möguleg tækifæri, er Ragnar Reykás ágætt dæmi um slíka persónu og Spaugstofan besta dæmið um hefðbundið grín almennt séð. En málið er þó ekki alveg svona einfalt þar sem þessi lýsing kallast um margt á við greinina "Skipan orðræðunnar" frá 1971 eftir franska heimspekinginn Michel Foucault (1926-1984). Í henni segir að í vestrænu þjóðfélagi megi finna útilokunarhætti sem segi til um hvað sé leyfilegt innan þess og að það sé orðræðan sem stjórni því. Í sem fæstum orðum vísar hugtakið "orðræða" til tungumáls sem er beitt á tilteknu sviði, en á hverju sviði gilda reglur um það hvernig má tala. Öll þjóðfélög samanstanda af mörgum ólíkum orðræðusamfélögum með mismunandi stöðu innan ríkjandi valdakerfis hverju sinni. Sú orðræða sem er ofan á hefir vald yfir öðrum orðræðum.

Foucault talar svo einnig um þrjár ytri aðferðir sem stjórna orðræðunni. Sú fyrsta er bannið , önnur markalínan og útskúfunin og sú þriðja sannleiksviljinn . En allar þessar aðferðir miða að því að segja fyrir um það hvað sé leyfilegt (satt) innan samfélagsins. Ef einhver gerir eitthvað óleyfilegt eða bannað fer sá hinn sami yfir strikið (markalínuna) og getur þ.a.l. verið útskúfað eða talinn afbrigðilegur. Á þann máta þvingar ríkjandi orðræða aðrar orðræður til þess að feta ráðandi og viðurkennda slóð (Foucault 1991:193-198). Í þessu ljósi er Spaugstofan og áþekkt grín innan viðurkennda rammans, enda gerir hún sjaldan eitthvað sem brýtur í bága við hið leyfilega. Svínasúpan og Fóstbræður eru aftur á móti ekki innan þess ramma.

Það eru engin ný sannindi að andanum (vitsmununum) sé hampað umfram efnið (líkamann) og má því segja að andinn sé partur af ríkjandi orðræðu. Það kann þó kannski að skjóta skökku við að tala um að andanum sé hampað umfram efnið á þessum líkamlegu tímum þegar líkaminn virðist allstaðar í fyrirrúmi. Hver kannast t.d. ekki við að sjá hálfbera og stælta líkama í auglýsingum. Gallinn er bara sá að þar er ekki um raunverulega líkamsbirtingu að ræða því oftar en ekki hafa "lýti" eins og fæðingarblettir og óæskileg hár verið fjarlægð. Það er meira að segja stundum gengið svo langt að taka burt það sem undirstrikar kynferði viðkomandi aðila t.d. geirvörtur og sköp. En ef kynferðisleg einkenni væru ekki þurrkuð út er líklegt að viðfangsefnið myndi lenda handan markalínunnar og falla í flokk hins ósæmilega. Einnig er merkilegt að líkamar sem ekki eru "nógu stæltir" eru oft sýndir sem óeðlilegir eða frávik. Ofangreind líkamsbirting felur í sér staðalmynd eða myndir sem leggja línurnar fyrir það hvernig líkamar eigi að birtast.

Uppbrot áðurnefndra grínþátta felst einmitt í því að þá má staðsetja handan markalínu Foucault. Enda eru þeir uppfullir af líkamsgríni sem brýtur gegn staðalmyndum og er oft bæði klámkennt og ofbeldisfullt. Þættirnir ganga jafnvel stundum svo langt að hafna aðgreiningunni milli líkama og anda með því að leggja áherslu á fyrrnefnda þáttinn. Slíkt líkamsgrín má kalla gróteskt raunsæi.

Gróteskt raunsæi

Sá sem einna best hefir fjallað um gróteskt raunsæi er rússneski bókmenntafræðingurinn Mikhail Bakhtin (1895-1975). Það gerði hann í bók sinni um franska rithöfundinn Rabelais, Rabelais and His World , ásamt því að setja fram samfélagslega skiptingu hins háa eða hins andlega og hins lága eða hins líkamlega. Kallast það á við orðræðu Foucault, þar sem hið háa væri ríkjandi orðræða en hið lága handan markalínunnar.

Í sögulegri úttekt á gróteskunni segir Bakhtin að upp frá miðöldum hafi lítið borið á grótesku og að reynt hafi verið að útiloka sem flest er lýtur að líkamanum og skapa, það sem hann kallar, nýja líkamlega kanónu (Bakthin 1984:320). Þessi nýja líkamlega kanóna kristallast vel í hinum svokölluðu Heilagra meyja sögum frá miðöldum þar sem hinar heilögu meyjar afneita líkama sínum til þess að koma í veg fyrir að vondur heiðingi fá svalað fýsnum sínum á sér. Eftir miklar píslir uppskera þær ríkulega og hljóta að launum sæluvist á himnum. Andstæða Heilagra meyja sagna var svo Fabliaux sem var eins konar ljóðafrásögn er naut hvað mestra vinsælda í Frakklandi á 13. öld. Í þeim frásögnum var m.a. að finna átveislur, limlestingar, vergjarnar eiginkonur, kokkálaða eiginmenn og kynferðislega virka presta eða allt það sem ríkjandi orðræða (kirkjan) vildi og reyndi að bæla.

Þrátt fyrir frjálsræði samtímans eimir enn eftir af svipaðri afneitun og í Heilagra meyja sögum . Sumum líkamsgerðum og líkamsathöfnum eru t.a.m. ekki gerð skil á skjánum eins og um eðlilegan hlut væri að ræða, þ.e.líkamsgerðir og athafnir sem falla ekki að áðurnefndum stöðlum. Þegar það er svo gert kemur það við kaunin á fólki. Og þótt líkamar hins hefðbundna gríns séu ekki endilega líkamlegar staðalmyndir vinna þeir engu að síður eftir þeim reglum og viðmiðum sem ríkja í þeim efnum. Óstaðlaðar persónur eru sýndar sem óeðlilegir eða góðlátlegir trúðslegir vitleysingar, eins og Spaugstofu -karakterinn Númi (Örn Árnason) ber vitni um og raunverulegar líkamsathafnir eru ætíð sýndar undir rós.

Svínasúpan og Fóstbræður?

Það hugtak sem Bakhtin notar mest er karnivalið en þar leikur líkaminn, starfsemi hans og svölun fýsna stórt hlutverk. Hið sama má segja um Svínasúpuna og Fóstbræður . Grín þeirra snýst að miklu leyti um líkamann og þarfir hans: kynlíf, át og drykkju, sem og það sem úr honum skagar: reður, brjóst, nef og vörtur, ásamt því er úr honum kemur: æla, saur og þvag, og loks það er á honum dynur: barsmíðar og farsóttir. Það er með öðrum orðum fjallað um það sem er í fullkominni andstæðu við það sem tilhlýðilegt er að birta. Jafnframt þessu er hugmyndum um hegðun kynjanna og aldraðs fólks ögrað. Þannig er ekki óalgengt að gamlar konur viðhafi gróft klámkennt orðfæri um kynlíf sitt og að konur hafi töglin og hagldirnar á kostnað karlpeningsins.

Einnig er algengt að "óstaðlaðir" líkamar valsi um naktir, orðfæri sem betur ætti heima klámmynd er viðhaft um gróðurhús, dauðinn er hæddur, kona í safnaðarnefnd gerist vændiskona til að fjármagna eiturlyfjaneyslu safnaðarins, brjóstamjólkurhristingur með raunverulegri brjóstamjólk er til sölu og hversdagslegir hlutir líkt og handklæði og skór taka upp á því að ráðast á fólk, og áfram mætti telja.

Grínefni þetta miðar allt að því að skapa togstreitu milli þess sem á að vera og þess sem er, á milli anda og efnis, hugmyndar og raunveruleika og það er í þessari togstreitu sem fyndnin eða andúðin á meintri fyndni liggur.

Nú er það ekki svo að aðferðin sem er beitt í Svínasúpunni og Fóstbræðrum sé algjörlega ný. Þættirnir sverja sig í ætt við margt sem áður hefir litið dagsins ljós bæði í sjónvarpi og á hvíta tjaldinu og má nefna sem dæmi kvikmyndir og þætti enska hópsins Monty Python sem og samlensku sjónvarpsþættina Bottom en hérlendis er sjónvarpsgrín af þessum toga nýtt og eins og raunin er ætíð með uppbrot á hefð þá á það til að kalla á hörð viðbrögð fólks eins og fylgjandi brot úr lesendabréfi um Fóstbræður ber vitni um: "Að mínu viti eiga svona grófir þættir ekkert erindi við almenning. Almenningur vill ekki hafa sitt grín á svona lágu plani [...]venjulegt fólk vill almennt ekki sjá þætti um sk. "öfuguggahátt", sóðaskap, fantaskap og nauðgun, illmennsku, ljótt orðbragð, "dóp", morð, geðveiki eða andlega vanheilsu í íslenskum grínþáttum" (Rafnhildur Björk Eiríksdóttir. Morgunblaðið, 11. mars 2000). Mætti segja að í þessum orðum sé að finna fulltrúa ríkjandi orðræðu en það athyglisverða er að orðin sem eru notuð til þess að lýsa þáttunum gætu allt eins verið komin úr atriði úr Fóstbræðrum eða Svínasúpunni . Svo e.t.v. erum við þær grótesku eða líkamlegu verur sem þessir þættir sýna okkur sem jafnvel þótt við höfnum því?

Heimildir :

Byggt á ritgerðinni Ég prumpa því er ég: um gróteskt uppbrot gamanþáttanna Fóstbræður eftir undirritaðan.

Bakhtin, Mikhail. 1984. Rabelais and his World. Indiana University Press, Bloomington og Indianapolis.

Foucault, Michel. 1991. "Skipan orðræðunnar." Spor í bókmenntafræði 20. aldar: Frá Shklovskíj til Foucault, bls. 191-226. Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands, Reykjavík.

Tilvitnanirnar úr Morgunblaðinu eru teknar fengnar úr gagnasafni Morgunblaðsins á www.mbl.is

Auk Jóns Gnarr og Sigurjóns Kjartanssonar stóðu leikararnir Benedikt Erlingsson, Helga Braga Jónsdóttir,

Hilmir Snær Guðnason, Gunnar Jónsson og Þorsteinn Guðmundsson að Fóstbræðrum. Leikstjóri fyrstu seríunnar var Styrmir Sigurðsson og leikstjóri þeirrar fimmtu Ragnar Bragason.