"Nú langar mig til að finna þetta hús við Hávallagötu." Rithöfundurinn Siri Hustvedt í haustsólinni á Bergstaðastræti, á leið vestur í bæ.
"Nú langar mig til að finna þetta hús við Hávallagötu." Rithöfundurinn Siri Hustvedt í haustsólinni á Bergstaðastræti, á leið vestur í bæ. — Morgunblaðið/Einar Falur
Þegar rithöfundurinn Siri Hustvedt var þrettán ára dvaldist hún sumarlangt á Íslandi. Hún sagði Einari Fal Ingólfssyni frá bóklestri við Hávallagötu, upplifunum á sögustöðum og skilningi sínum á listinni.
Bandaríski rithöfundurinn Siri Hustvedt, sem var einn gesta Bókmenntahátíðar, segir bernsku sína hafa endað á Íslandi, eitt sumar seint á sjöunda áratugnum. Hvernig skyldi standa á því?

Hustvedt sest fram í leðurstólinn í setustofunni á Hótel Holti, sýpur á kaffinu, brosir og segist fagna því að vera loksins komin aftur til Íslands. Segir það hafa staðið til í mörg ár að hún og eiginmaðurinn, rithöfundurinn Paul Auster, skoðuðu söguslóðir hennar í Vesturbænum. Svo hefst sagan:

"Þegar ég var þrettán ára vorum við fjölskyldan einn vetur í Bergen í Noregi en faðir minn var þar í rannsóknarleyfi." Þess ber að geta að foreldrar Hustvedt voru norskir og móðurmál hennar er norska, en hún fæddist og ólst upp í Minnesota-ríki, þar sem faðir hennar kenndi norsku við St. Olaf College, þar sem hún lagði síðar stund á nám í sögu. En áfram með frásögnina.

"Faðir minn var að rannsaka Íslendingasögurnar og um sumarið fékk hann styrk til að koma til Íslands. Við komum til Reykjavíkur um vorið og leigðum hús við Hávallagötu. Nú langar mig til að finna þetta hús. Áður en ég flaug hingað hringdi ég í móður mína og spurði hana um númerið á húsinu en hún mundi það ekki. Faðir minn, sem er látinn, hefði munað það. Hann gleymdi engu.

Þetta var eitt yndislegasta sumar sem ég hef lifað. Faðir minn fór með okkur í ferðir út í sveit, að skoða gamla sögustaði, staði sem koma fyrir í Íslendingasögunum. Stundum ók hann að einhverjum stað þar sem voru engin skilti, engar byggingar, en hann hafði lesið sér til og vissi nákvæmlega hvert hann átti að fara; hann lét okkur stíga út úr bílnum og sagði okkur frá atburðum sem höfðu átt sér stað þar sem við stóðum. Hann útskýrði sögurnar fyrir okkur, stundum voru þetta blóði drifnir og hræðilegir atburðir, og við vorum alveg dolfallin yfir atburðarásinni.

Ég man vel þegar pabbi sýndi okkur hvar Snorri lét lífið og sagði okkur söguna af þessari hrottalegu aftöku.

En það var líka þetta sumar sem ég gerði mér grein fyrir því að ég gæti lesið svo að segja hvað sem er. Nú er vitað að einskonar umbreyting á sér stað í heila unglinga, venjulega um 14 ára aldur, þegar skyndilega verður aukinn skilningur á abstrakt hugsun og vitrænum tengingum. Það gerðist hjá mér þetta ár og ég fór á bókasafnið hér og tók út bækur sem móðir mín hafði mælt með. Faðir minn var að rannsaka sögurnar og móðir mín að útbúa fyrir mig leslista, aðallega með enskum skáldsögum frá 19. öld. Ég las og las og las. Þetta sumar las ég David Copperfield, Jane Eyre, Greifann af Monte Christo, Hroka og hleypidóma, hverja frábæru bókina á fætur annarri.

Fannst sem ég gæti aldrei aftur skrifað skáldskap

Í janúar kemur út greinasafn eftir mig, þar segi ég söguna af því þegar ég var á Íslandi og las og las. Um tíma var svo bjart á næturnar og þá átti ég í fyrsta skipti bágt með svefn. Ég vakti því og las og man eftir áhyggjunum yfir því að geta ekki sofnað. Ég man eftir því að hafa farið út að glugganum, sem var á bakhlið þessa húss, og horft yfir þögla en samt uppljómaða borgina. Ég hef svo oft hugsað um þessa sýn, og velt fyrir mér hvers vegna hún birtist mér aftur og aftur, en núna skil ég að þetta kemur alltaf aftur til mín, því ég gerði mér grein fyrir því að þetta var endirinn á bernsku minni. Á vissan hátt endaði bernska mín því á Íslandi. Sem er afar persónuleg upplifun en mikilvægur viðburður tilfinningalífinu.

Ég minnist tiltekinna daga á Íslandi. Ég minnist þess að hafa farið út í sveit og litirnir voru grænir, svo undur grænir og svo ógurlega svartir" - hún lækkar róminn og lygnir aftur augunum - "og blár himinn. Svo einfaldar en berangurslegar litaandstæður. Það hafði ótrúlega mikil áhrif á mig."

Siri Hustvedt hefur skrifað þrjár skáldsögur sem allar hafa vakið umtalsverða athygli og verið þýddar á fjölda tungumála. Fyrsta skáldsagan, Blindfold, kom út árið 1992, The Enchantment of Lily Dahl, 1996, og What I Loved kom út árið 2003. Áður hafði Hustvedt sent frá sér ljóðabókina Reading to You árið 1982. Þá hefur hún gefið út tvö greinasöfn með umfjöllun um myndlist, Yonder, 1998, og Mysteries of the Rectangle sem kom út í síðustu viku. En ákvað Hustvedt þegar á unga aldri að verða rithöfundur?

"Það gerðist hérna, eftir að ég las David Copperfield! Ég man ég hugsaði, þetta vil ég gera. Héðan fórum við aftur heim til Minnesota og þar var þetta litla staðarfréttablað og í hverri viku var viðtal við einhvern ungling, ljósmynd af honum og spurt um áhugamálin. Ég upplýsti lesendur þessa blaðs um það að ég hygðist verða rithöfundur. Einhverjir brostu en sá hlær best sem síðast hlær," segir hún og leggur höndina á bækur eftir sig sem eru á borðinu.

"Þar á undan hafði ég lengi ætlað mér að verða myndlistarmaður."

- En þú hefur líka komið að myndlistinni í skrifum.

"Það er rétt, ég sinni myndlist í dag en á annan hátt en ég ætlaði upphaflega. Nú skrifa ég um málverk. Þegar ég skoða málverk þá skissa ég þau oft á tíðum, ég finn fyrir þeim með höndunum. Það er ekki eins og ég geri fallegar teikningar en ég móta formin, tilfinninguna að baki, þannig að glósurnar mínar eru oft þaktar þessum litlu skissum. Á þennan hátt skil ég verkin betur."

Myndrænt ímyndunarafl

Við Hustvedt hittumst fyrst á norrænni ljóðahátíð í New York fyrir þrettán árum og ég minnist þess að heyra hana lesa ljóð og hluta af fyrstu skáldsögu sinni og þar gerði hún mikið af því að draga upp myndir með orðum.

"Ég hef mjög myndrænt ímyndunarafl. Þegar ég er að skrifa sé ég alltaf aðstæðurnar og fólkið fyrir mér. Það er ákveðin skörun milli þessara heima. Og ég man eftir bókum í myndum."

Hún fer að segja frá því hvernig hún skrifar, að hún hafi tilhneigingu til að treysta því fyrsta sem hún setji á blað og hafi alltaf unnið með flæði sem hún viti varla fyrr en í lokin hvert muni leiða sig. Hún vinni nú að nýrri skáldsögu og þar vinni hún í fyrsta skipti með framvindu sem hún hafi sett niður á blað fyrirfram.

"Eftir að ég lauk við síðustu skáldsögu, What I Loved, var ég örmagna og fannst sem ég gæti aldrei aftur skrifað skáldskap. Ég gæti ekki aftur leitt tilbúnar persónur fram fyrir annað fólk, þá fór ég að skrifa greinar og ritgerðir. Ég hef afskaplega gaman af slíkum skrifum og ég hélt mér alfarið við það um tíma, þar til ég var farin að hugsa svo mikið um söguna og fólkið sem verður í nýju bókinni að ég varð að byrja að skrifa. Mig dreymir persónurnar og hvað kemur fyrir þær, ég heyri þær tala, en ég þarfnast alltaf svona aðlögunartíma. Það tók mig sex ár að skrifa síðustu bók - ég trúi því varla sjálf hvað langur tími fór í verkið. Ég skrifaði hana fjórum sinnum upp frá byrjun. Það var svo sannarlega kvalafull reynsla," segir hún, hlær og hristir höfuðið. Sýpur svo aftur á kaffinu.

Listir afhjúpa sannleikann

"Ég upplifi karaktera í sögum bara svo sterkt, hvort sem ég skrifa þá eða les. Þegar ég var í framhaldsnámi í Columbia-háskóla man ég eftir að hafa grátið við að skrifa um Djöflana eftir Dostojevskí; það er auðvitað fáránlegt að vera að gráta yfir slíku í skóla, en ég sökkvi mér bara svona niður í söguheiminn. Ég fyllist ástríðu fyrir sögunni, fyrir fólkinu í henni..."

-...er þetta ekki galdurinn við góðan skáldskap?

"Jú! Þegar ég las David Copperfield heima á Hávallagötu var ég alveg í tætlum tilfinningalega. Ég þjáðist svo með David að ég snökti. En það var yndislegt. Slík listræn upplifun er bæði persónuleg og sammannleg, þetta er mjög áhugaverð upplifun. Listin afhjúpar sannleikann, flytur hugsanir milli manna og er birtingarmynd fyrir þá þrá sem býr í brjóstum okkar. Þess vegna er list ekki það sem fólk hugsar oft að hún sé, eintóm afþreyingariðja, hún er hluti af mannlegri löngun og á sér rætur í sálum okkar.

Þetta er ákveðin rómantík en ég trúi því að svona sé þetta.

Listir eru mannleg þörf. Við höfum heyrt svo margar sögur sem staðfesta þetta; eins og úr útrýmingarbúðum nasista, þar sem fólk fór með ljóð og söngva fyrir hvað annað. Ekki sem einhvern munað heldur sem minningu um sammannlega upplifun, vegna mennskunnar sem birtist í listinni. Listin tengir okkur saman."

efi@mbl.is