Varasamt "Ég tel það varasamt að tiltölulega fámennur og einsleitur hópur manna fái að ráða svo miklu um þýðingu íslensku Biblíunnar. Mér finnst tími kominn til að breyta til."
Varasamt "Ég tel það varasamt að tiltölulega fámennur og einsleitur hópur manna fái að ráða svo miklu um þýðingu íslensku Biblíunnar. Mér finnst tími kominn til að breyta til."
Eftir Jón Sveinbjörnsson jsveinb@simnet.is Margir spyrja hvers vegna verið sé að þýða Biblíuna sem hefur verið til á íslensku um fimm aldir. Spurningin á vissulega rétt á sér og tengist annarri spurningu: Hvers vegna er verið að stunda guðfræði?

Eftir Jón Sveinbjörnsson

jsveinb@simnet.is

Margir spyrja hvers vegna verið sé að þýða Biblíuna sem hefur verið til á íslensku um fimm aldir. Spurningin á vissulega rétt á sér og tengist annarri spurningu: Hvers vegna er verið að stunda guðfræði? Texti Biblíunnar er tjáning löngu liðinna manna um lífsgildi. Guðfræðin felst í að menn setji sig inn í hebreska og gríska texta og færi innihald þeirra yfir á málfar hverrar samtíðar þannig að menn geti glímt við og tileinkað sér merkingu eða boðskap textans. Sá sem stundar guðfræði þarf að reyna að greina merkingu frumtextans í upphaflegu samhengi og flytja innihaldið yfir á íslensku þannig að merkingin sé sem líkust. Þýddi textinn þarf að koma í stað frumtextans og vekja sömu viðbrögð lesenda á hverjum tíma og ætla má að upphaflegi textinn hafi gert í samhengi sínu. Það var einkennandi fyrir kristindóminn að menn færðu boðskapinn yfir á þær þjóðtungur sem tóku við boðskapnum, merkingin eða innihaldið skipti alltaf mestu máli. Hins vegar virðist oft hafa verið hætta á að ytra form textans tæki völdin og yrði að eins konar skurðgoði. Boðskapurinn virtist þó ætíð brjótast út í nýjum þýðingum og má í því tilefni nefna þýðingu Lúthers.

Þýðing á vísindalegum grunni

Á undanförnum áratugum hafa áhugaverðar rannsóknir í félagsmálvísindum og merkingarfræði veitt nýju lífi í biblíuþýðingar. Ég hef áður kynnt ýmsar rannsóknir á þessu sviði og ritað m.a. um það greinar í 4. og 12. hefti Ritraðar Guðfræðistofnunar og í hausthefti tímaritsins Skírnis 2004. Þýðingaraðferðirnar felast m.a. í að merkingargreina orð í gríska Nýja testamentinu og flokka þau eftir merkingarsviðum sem eru sameiginleg fyrir grískuna og nútíma íslensku. Þannig getur lesandinn borið saman, metið og komið orðum að merkingu gríska textans eins og hann birtist í íslenskri þýðingu. Slík þýðing er aldrei endanleg heldur alltaf í lifandi tengslum við hverja samtíð. Þar er um biblíuþýðingu að ræða sem byggist á vísindalegri merkingargreiningu orða og flokkun þeirra í merkingarsvið en ekki um frosið guðfræðimál eða yfirborðskennda umorðun (parafras).

Ný þýðing biblíunnar

Íslenska biblíuþýðingin frá 1981 átti aldrei að vera annað en bráðabirgðaútgáfa enda var þar aðeins um að ræða nýja þýðingu á guðspjöllunum og Postulasögunni. Önnur rit Nýja testamentisins frá 1912 voru endurskoðuð og nokkrar umbætur voru gerðar á sömu þýðingu Gamla testamentisins. Í grein sem ég ritaði í tímaritið Orðið árið 1982 og fjallaði um biblíuþýðinguna segi ég: "Ýmis grundvallar hugtök og myndir í Nýja testamentinu, sem fyrstu lesendur þess skildu af eigin raun, t.d. í sambandi við fórnarþjónustuna og réttarfarið, eru sum hver framandi og nokkuð merkingarsnauð nútíma lesanda. Orð eins og friðþæging, sáttargjörð, lausnargjald, réttlæting o.fl. sem höfundar Nýja testamentisins hafa notað til að tjá með skilning sinn á þýðingu Krists, og lesendur þeirra áttuðu sig á út frá því samhengi sem þeir lifðu í, eru orðin að eins konar guðfræðingamáli sem þarfnast fræðilegra skilgreininga. Flest þessara hugtaka eru óbreytt í útgáfunni 1981 og bíða nánari umfjöllunar nýrrar þýðingar."

Haustið 1986 fól Hermann Þorsteinsson, þáverandi framkvæmdastjóri Hins íslenska Biblíufélags, þeim dr. Sigurði Erni Steingrímssyni og dr. Þóri Kr. Þórðarsyni að gera tilraunaþýðingu á Jónasarbók og Rutarbók. Vann dr. Guðrún Kvaran sem málfarsráðunautur að þessu verki með þeim og var því lokið með bréfi til stjórnar Hins íslenska Biblíufélags dagsettu 18. maí 1988. Dr. Sigurður Örn Steingrímsson var síðan ráðinn hinn 1. nóvember 1988 um eins árs skeið og var sú ráðning endurnýjuð ári síðar. Á deildarfundi í guðfræðideild 12. september 1990 samþykkti deildin fyrir sitt leyti samstarfssamning á milli Guðfræðistofnunar og Hins íslenska Biblíufélags og var hann síðan undirritaður af herra Ólafi Skúlasyni biskupi f.h. Hins íslenska Biblíufélags og undirrituðum sem þá var formaður stjórnar Guðfræðistofnunar. Samstarfssamningur þessi og erindisbréf þýðingarnefndar birtust í 4. hefti Ritraðar Guðfræðistofnunar 1990. Þýðingarnefnd Gamla testamentisins hefur nú starfað í 17 ár og hefur sent frá sér 9 kynningarhefti með þýðingu á öllum ritum Gamla testamentisins.

Þýðingarnefnd Nýja testamentisins

Eins og áður hefur komið fram voru í biblíuútgáfunni 1981 guðspjöllin og Postulasagan þýdd að nýju en þýðing bréfanna og Opinberunarbókar Jóhannesar var endurskoðuð. Rætt var um að endurþýða Nýja testamentið eða þann hluta þess sem ekki kom út í nýrri þýðingu 1981. Tvennt kom til greina, að þýða bréfin og Opinberunarbókina að nýju þannig að öll Biblían gæti komið út í nýrri þýðingu eða að endurskoða textann frá 1981 og reyna að halda þeim texta eins og hægt væri og taka tillit til íslenskrar hefðar varðandi málfar og framsetningu en jafnframt reyna að gera hann aðgengilegri fyrir lesendur. Síðari kosturinn var valinn og ákvað stjórn Hins íslenska Biblíufélags á fundi sínum hinn 9. október 2001 að ráðast í að endurskoða þýðinguna á bréfunum frá 1981 og tilnefndi okkur séra Árna Berg Sigurbjörnsson, sóknarprest og kennara við guðfræðideild Háskóla Íslands og dr. Guðrúnu Kvaran, forstöðumann Orðabókar Háskólans í þýðingarnefnd. Séra Árni hafði stundað framhaldsnám í grísku og hafði mjög gott vald á íslenskri tungu. Jafnframt réð stjórn Biblíufélagsins mig sem formann þýðingarnefndar Nýja testamentisins. Ég átti að semja tillögur að ítarlega endurskoðuðum texta bréfa og Opinberunarbókar Nýja testamentisins og semja hliðsjónarefni og skýringar vegna endurskoðunar sömu rita. Ég átti einnig að fara yfir guðspjöllin og Postulasöguna í Biblíuútgáfunni 1981 til samræmis við endurskoðun bréfanna og leggja fram rökstuddar tillögur að breytingum á textanum og ganga frá endurskoðuðum texta allra þessara rita ásamt þýðingarnefnd. Nefndin skyldi senda endurskoðaða texta Nýja testamentisins ásamt skýringum og hliðsjónarefni til umsagnaraðila og taka afstöðu til innsendra athugasemda og ganga frá lokatexta Nýja testamentisins. Hlutverk stjórnar Biblíufélagsins fólst í að taka afstöðu til þess hvort textinn skyldi gefinn út.

Umsagnaraðilar beðnir um athugasemdir

Í aprílmánuði 2002 sendi nefndin tillögu að endurskoðuðum texta Kólossubréfsins ásamt skýringum til ýmissa stofnana og einstaklinga til kynningar og bað um athugasemdir. Svör bárust frá 5 aðilum og tók nefndin afstöðu til athugasemda þeirra. Hinn 28. febrúar 2003 sendi nefndin tillögu að endurskoðaðri þýðingu á bréfunum til Efesus-, Filippí- og Kólossumanna, báðum bréfunum til Þessaloníkumanna, báðum bréfunum til Tímóteusar, bréfunum til Títusar og Fílemons og hinn 28. nóvember sama ár sendi nefndin svo tillögu að endurskoðun á þýðingu Hebreabréfs, Jakobsbréfs, Pétursbréfa, Jóhannesarbréfa og Júdasarbréfs ásamt fyrstu 6 köflum Rómverjabréfsins. Með tillögunni fylgdi greinargerð eftir mig sem formann þýðingarnefndar þar sem kynntar voru áherslur við þýðingu og var ætluð til umræðna um markmið þýðingarstarfsins. Þýðingarnefndin taldi sig fara eftir samþykktri verklýsingu þar sem talað var um "að gera textann læsilegri með því t.d. að leysa upp stirðnað þýðingarmál". Texti fyrstu 6 kafla Rómverjabréfsins var settur fram sem umræðugrundvöllur fyrir þýðinguna. Öll þýðingarnefndin var ásátt um þetta vinnulag. Nokkur svör bárust.

Stjórn Biblíufélagsins tekur til sinna ráða

Stjórn Biblíufélagsins var ósátt við þýðinguna á fyrstu 6 köflum Rómverjabréfsins og ályktaði á fundi sínum 2. júní 2004 "að kjarnatextar um réttlætingu af trú verði almennt ekki umorðaðir".

Þýðingarnefndin frestaði að fara yfir Rómverjabréfið og sneri sér að endurskoðun á guðspjöllunum og Postulasögunni og mannaskipti urðu í þýðingarnefndinni. Vegna veikinda séra Árna Bergs Sigurbjörnssonar kom bróðir hans, dr. Einar Sigurbjörnsson prófessor, í stað hans í nefndina. Hinn 27. okt. 2004 sendi þýðingarnefndin samstofnaguðspjöllin frá sér. Með þessum þýðingartillögum fylgdi skrá yfir nokkrar breytingar sem gerðar höfðu verið á textanum. Stjórn Biblíufélagsins sinnti ekki ákvæðum sem nefnd eru í verklýsingu og sendi samstofnaguðspjöllin ekki til umsagnaraðila heldur fór hún sjálf yfir textann og gaf þýðingarnefnd fyrirmæli um hvernig þýða ætti textann og braut þar aftur samþykkta verklýsingu. Á fundi á skrifstofu biskups hinn 26. október 2004 með fulltrúa stjórnar Biblíufélagsins og þýðingarnefnd Nýja testamentisins greindi dr. Karl Sigurbjörnsson biskup og forseti Biblíufélagsins frá því að samningur hefði verið gerður við JPV útgáfuna um að afhenda fullunnið handrit að Nýja testamentinu hinn 1. júlí 2005 og nauðsynlegt væri að tillaga þýðingarnefndar að Nýja testamentinu lægi fyrir um miðjan janúar svo að hægt væri að senda hana til umsagnaraðila.

Ég gagnrýndi það að stjórn Biblíufélagsins hefði ákveðið tímatakmörk án þess að leita álits þýðingarnefndar og taldi ógerlegt að þýðingarnefndin gæti lokið við þýðingartillögu að öllu Nýja testamentinu um miðjan janúar 2005. Með bréfi til þýðingarnefndar dags. 24. nóv. 2004 bauð dr. Karl Sigurbjörnsson biskup og forseti Biblíufélagsins að þýðingarnefndin skyldi hafa lokið kynningarþýðingu á öllu Nýja testamentinu fyrir 15. janúar 2005 og skírskotaði til samningsins við JPV útgáfuna.

Viðbrögð mín

Fyrstu viðbrögð mín sem formanns þýðingarnefndar voru að segja upp starfinu. Þýðingarnefndin átti eftir að fara yfir erfiðustu bréf Nýja testamentisins sem þurfti nægan tíma til að fjalla um. Samnefndarmenn mínir voru erlendis þegar bréf biskupsins barst mér í hendur og svaraði ég því til bráðabirgða hinn 2. des. Þegar hægt var að halda fund í þýðingarnefndinni kom í ljós mér til nokkurrar furðu að samnefndarmenn mínir, doktorarnir Einar og Guðrún, töldu gerlegt að fara að ósk biskups og eins virtust þau tilbúin að verða við þeim fyrirmælum sem stjórn Biblíufélagsins hafði samþykkt.

Eftir nokkra umhugsun ákvað ég engu að síður að halda áfram starfinu. Ég hafði lagt mikla vinnu í að semja skýringar og tillöguþýðingu að bréfunum sem eftir var að fara yfir og var mér annt um að sjónarmið mín kæmu fram í kynningarhefti. Samkomulag varð með nefndarmönnum um að hafa tvær tillögur að þýðingu þeirra kafla í bréfunum sem nefndarmenn væru ekki sammála um.

Þýðingarnefndin samþykkti tillögu mína að formála þar sem ég gerði í stuttu máli grein fyrir forsendum og gangi þýðingarinnar.

Biskup ritar inngang

Biskup neitaði að láta prenta formála minn í kynningarheftinu og ráðgjafar hans, samnefndarmenn mínir og stjórn Biblíufélagsins féllust á að hafa hann ekki með, enda þótt fyrir lægi að ég tæki ekki þátt í frekari vinnu með þýðingarnefnd nema formáli minn kæmi með. Sennilega er það einsdæmi að þýðandi og formaður þýðingarnefndar fái ekki að rita formála að þeirri þýðingu sem hann hefur unnið að.

Kynningarheftið birti að mestu leyti þann þýðingartexta sem nefndin hafði samþykkt og þar komu fram bæði tillögur meirihluta og minnihluta nefndarinnar, einkum í Rómverjabréfinu. Í inngangsorðum biskups í kynningarheftinu talar hann m.a. um "umorðun hugtaksins réttlæting" og samnefndarmenn mínir segja í kynningu á þýðingunni í Biblíutíðindum: "Menn voru einnig samhljóða um að óska ekki eftir umorðun hugtaksins réttlæting og annarra guðfræðilegra hugtaka".

Það vakti furðu mína að jafnvel samnefndarmenn mínir í þýðingarnefnd og einkum sá sem hafði verið í nefndinni frá upphafi virtust ekki gera greinarmun á umorðaðri þýðingu (parafras) og þýðingu sem byggðist á málvísindalegum aðferðum. Álíta þau kannske að þýsku þýðendur Nýja testamentisins hafi beitt "umorðun" í Die gute Nachricht?

Fékk aldrei að sjá athugasemdir lesenda við kynningarhefti

Óneitanlega þótti mér súrt í broti að geta ekki svarað og tekið tillit til athugasemda sem kynnu að koma við kynningarheftinu en til þess hefði þurft meiri tíma, en það virtist útilokað. Annar nefndarmanna taldi t.d. öll tormerki á því þar sem viðkomandi hefði gert ráð fyrir að ljúka verkinu 1. júlí 2005! Biskup kom með þá tillögu á fundi með mér hinn 6. maí 2005 að Einar bróðir hans og Guðrún Kvaran færu yfir framkomnar athugasemdir og gerðu tillögu að nýjum texta. Athugasemdir lesenda og tillögur þeirra myndu þau síðan senda mér, en endanlegar tillögur þeirra myndu þau ræða síðan á fundi með mér. Mér var ljóst að meirihluti þýðingarnefndar myndi ráða en engu að síður féllst ég á tillögu biskups. Stuttu síðar barst mér bréf frá biskupi með eftirfarandi bókun frá stjórnarfundi Hins íslenska Biblíufélags: "Biskup upplýsti fundarmenn um stöðu þýðingarinnar. Greindi hann frá því að náðst hefði sátt um verklag við þýðingarvinnuna sem felist í því að þau dr. Guðrún Kvaran og dr. Einar Sigurbjörnsson fari yfir innkomnar athugasemdir, taki afstöðu til þeirra og geri tillögur um endanlegan texta sem síðan verði ræddur við dr. Jón Sveinbjörnsson á fundi. Stjórn HíB samþykkti þessa tilhögun og áréttar að hún líti svo á að stjórnin ráði úrslitum um endanlega gerð textans." Bókun stjórnarinnar um að hún ráði úrslitum um endanlega gerð textans brýtur skýlaust gegn upphaflegum samningi og var óásættanleg að mínu mati. Í ágústmánuði 2005 sendi dr. Einar mér texta Rómverjabréfsins sem faðir hans hafði farið yfir en engar athugasemdir eða tillögur annarra lesenda fylgdu með. Nú virtist þýðingarnefndin hafa nægan tíma og stjórn Hins íslenska Biblíufélags allt valdið. Þar með var afskiptum mínum af þýðingunni endanlega lokið.

Vísindalegar biblíuþýðingar

Ég minnist þess þegar ég vann að Biblíuútgáfunni 1981 hve ýmsir forráðamenn Sameinuðu Biblíufélaganna voru ánægðir með samvinnu Hins íslenska Biblíufélags og Háskóla Íslands þar sem prófessorarnir í Gamla og Nýja testamentisfræðum sáu um hvort sitt svið. Þegar ráðist var í þýðingu Gamla testamentisins var prófessorinn í Gamla testamentisfræðum við Háskóla Íslands upphaflega formaður þýðingarnefndar og auk hans voru tveir aðrir í nefndinni með framhaldsmenntun í hebresku. Aðalþýðandinn sem ekki sat í þýðingarnefndinni var auk þess alþjóðlega þekktur fræðimaður í hebresku og gamlatestamentisfræðum. Í erindisbréfi þýðingarnefndarinnar stendur: "Ef ágreiningur verður um endanlega gerð textans sker meirihluti þýðingarnefndar úr um orðalag hans." Ég vona að núverandi þýðingarnefnd Gamla testamentisins hafi munað eftir þessu ákvæði.

Var þörf á nýrri þýðingu?

Var einhver þörf á að þýða Biblíuna á ný? Ég tel að ætíð sé hætta á að helgitexti verði fjarrænn og torskilinn og að farið sé með hann eins og eins konar skurðgoð. Innihald textans skiptir mestu máli. Bókstafstrúarmenn eða svonefndir "fundamentalistar" sem einblína á ytra form textans og afbaka boðskapinn að eigin vild eru vaxandi ógn í samskiptum manna eins og flestum er ljóst sem fylgjast með heimsfréttunum.

Íslenska Biblían er fyrir alla landsmenn og ekki þá eina sem tilheyra einhverjum ákveðnum trúarsöfnuði. Ég tel það varasamt að tiltölulega fámennur og einsleitur hópur manna fái að ráða svo miklu um þýðingu íslensku Biblíunnar. Mér finnst tími kominn til að breyta til.

Spurningin er hvort hefðbundið helgisiðamál kirkjunnar eigi að móta þýðingar á Biblíunni eða hvort þýðingar sem greina merkingarþætti frumtextans og reyna að færa innihaldið yfir á hliðstætt merkingarsvið viðtökumálsins og á skiljanlegt málfar eigi að ráða för svo að lesandinn geti vegið og metið innihaldið og skoðað líf sitt og tilvist út frá því. Framtíð kristindómsins getur oltið á þessu.

Höfundur er fyrrum formaður þýðingarnefndar Nýja testamentisins.