28. apríl 1995 | Miðopna | 1221 orð

ann 8. maí eru 50 ár liðin frá ósigri Þjóðverja í heimsstyrjöldinni síðari

Þann 8. maí eru 50 ár liðin frá ósigri Þjóðverja í heimsstyrjöldinni síðari Hátíðarhöld eða minningarathöfn? Hvernig munu Þjóðverjar minnast stríðsloka í Evrópu? Hart er deilt um þetta í Þýskalandi en hópur manna á hægrivængnum heldur því fram að...

Þann 8. maí eru 50 ár liðin frá ósigri Þjóðverja í heimsstyrjöldinni síðari Hátíðarhöld eða minningarathöfn? Hvernig munu Þjóðverjar minnast stríðsloka í Evrópu? Hart er deilt um þetta í Þýskalandi en hópur manna á hægrivængnum heldur því fram að stríðslokin hafi markað upphaf hörmunga fyrir þýsku þjóðina þrátt fyrir að opinberlega séu þau túlkuð sem frelsun undan oki nasismans.

ANN 8. maí næstkomandi mun Helmut Kohl, kanslari Þýskalands, taka á móti þjóðhöfðingjum Breta, Bandaríkjamanna, Frakka og Rússa til að minnast þess að fimmtíu ár verða þá liðin frá því að Þjóðverjar biðu ósigur í heimsstyrjöldinni síðari. Gestirnir munu fagna sigri sínum á nasistum. En hvers munu Kohl og aðrir Þjóðverjar minnast? Var 8. maí 1945 dagur ósigurs Þjóðverja eða dagurinn sem þeir voru frelsaðir undan nasismanum? Kannski bæði? Eða var hann upphaf að skelfilegu tímabili sem gerði milljónir Þjóðverja að flóttamönnum, klauf landið og dæmdi hluta þjóðarinnar til að sæta stjórn kommúnista í fjóra áratugi. Þetta eru þær spurningar sem sækja á þýsku þjóðina, þjóð sem þarf að sigrast á sögunni í stað þess að geta stært sig af henni.

Samkvæmt skilgreiningu pólitískrar rétthugsunar er 8. maí dagur frelsunar. Þjóðverjar eru sífellt minntir á voðaverk nasista og að þeir, foreldrar þeirra eða afar og ömmur, hafi fylgt nasismanum að málum. Þrátt fyrir þetta er nú deilt um hvað það sé nákvæmlega, sem ekki megi gleymast.

Kristilegi demókratinn Kohl biður Þjóðverja um að gleyma ekki helförinni. Það eru hinsvegar fyrst og fremst pólitískir andstæðingar hans sem taka undir þessa skoðun. Flokkssystkin hans og frjálsir demókratar hafa verið mun hallari undir sjónarmið sem nefnt hefur verið "Gegn gleymsku". Kohl hefur því reynt að fara bil beggja með því að gefa til kynna að hann líti á 8. maí bæði sem dag skelfilegs ósigurs og nýfengins frelsis fyrir Þýskaland. Klaus Kinkel, utanríkisráðherra og leiðtogi frjálsra demókrata, stöðvaði hins vegar þessa umræðu á meðal flokksmanna sinna og lagði áherslu á að þeir tengdu hana ekki flokknum á nokkurn hátt.

Kohl hefur ekki reynst samkvæmur sjálfum sér. Í fyrra kvartaði hann sáran yfir því að honum skyldi ekki vera boðið til hátíðahalda í tilefni innrásarinnar í Normandí. Fyrir skömmu ákvað hann hins vegar að útiloka meðal annarra Lech Walesa, forseta Póllands, frá þátttöku í hátíðahöldunum í Berlín en Walesa óskað eftir því að fá að tala fyrir hönd fórnarlamba nasismans við það tækifæri.

Dagur frelsunar

Fyrir fáeinum mánuðum virtist svo sem Þjóðverjar myndu minnast stríðslokanna á svipaðan hátt og Richard von Weizsäcker, fyrrverandi forseti Þýskalands gerði fyrir tíu árum. "8. maí var dagur frelsunar, hann losaði okkur undan hinu kaldrifjaða stjórnkerfi Þjóðernissósíalista (nasista)," sagði hann í ræðu sem oft hefur verið vitnað til en hún gaf tóninn fyrir afstöðu flestra Þjóðverja.

"Frelsun" var þó áreiðanlega ekki það orð sem Þjóðverjar hefðu notað til að lýsa stríðslokum fyrir fimmtíu árum. Nýleg skoðanakönnun hefur leitt í ljós að þetta sé breytt, um 72% Þjóðverja telja að 8. maí hafi landið verið frelsað úr klóm harðstjóra.

"Gegn gleymsku"

Ekki eru allir sáttir við skilgreiningu forsetans fyrrverandi. Fyrir skömmu tóku 280 íhaldsmenn, allt frá miðjumönnum til þjóðernissinna, sig til og lögðu fram stefnuskrá sem þeir kalla "Gegn gleymsku" þar sem hvatt er til endurmats á 8. maí. "Þessi dagur markaði ekki aðeins endalok harðstjórnar Þjóðernissósíalista heldur einnig byrjun á hryllingi, nýrri kúgun í austri og upphafið að skiptingu landsins," segir m.a. í stefnuskránni.

Fyrir utanaðkomandi virðist þetta enduróma þann ósigur sem margir Þjóðverjar upplifðu er herir bandamanna þrömmuðu um landið og 12 milljónir Þjóðverja voru reknar frá löndum í Austur-Evrópu. Að baki liggur tilraun hægrimanna til að endurskilgreina sektarkennd Þjóðverja frá því á stríðsárunum með því að leggja áherslu á þjáningar almennings í kjölfar stríðsins. Flestir Þjóðverjar hafi verið saklaus fórnarlömb nasistaklíku og bandamanna, sérstaklega Sovétmanna, sem hafi framið hroðalega stríðsglæpi.

Helförin gleymist ekki

Margir, ekki síst gyðingar hafa orðið til þess að gagnrýna það harðlega að íhaldsmenn nefni ekki hryllinginn sem Þjóðverjar kölluðu yfir aðra eða ábyrgðina sem Þjóðverjar beri með því að hafa stutt Adolf Hitler til valda. "Allt það sem gerðist eftir 8. maí var einungis afleiðing þess sem átti sér stað 30. janúar 1933," segir Ignatz Bubis, talsmaður gyðinga í Þýskalandi en þann dag var Hitler kjörinn kanslari.

Margir eldri Þjóðverjar, sem ekki hafa blandað sér í opinberar umræður, segjast hafa fundið fyrir miklum létti er stríðinu lauk og depurð vegna allrar eyðileggingarinnar. Fáum fannst þeir hafa verið frelsaðir, líklega vegna þess að margir fylgdu nasistum að málum og upplifðu stjórn Hitlers ekki sem ógnarstjórn.

"Ég fann ekki að skeið dögunar væri að renna upp þann 8. maí 1945," segir Günther Nenning, umdeildur austurrískur rithöfundur sem barðist með þýska hernum. "Þessi pólitíska málhvíld er nokkuð sem hugmyndafræðingar til hægri og vinstri bjuggu til eftirá."

"Ég, fæddur 1954..."

Tilraunir ýmissa til að að túlka hina flóknu fortíð hefur leitt til líflega bréfaskrifta, m.a. í lesendadálki Frankfurter Allgemeine, virðulegs íhaldsblaðs, sem hefur reynt að hrekja viðhorf frjálslyndra til stríðslokanna. Lesandi frá Köln, Rolf Joachim Siegen kvartaði í síðasta mánuði yfir því að blaðið legði of mikil pláss undir bréf eldri lesenda sem ásökuðu aðra um það sem illa hefði farið. "Ég, fæddur 1954, er ósammála. Kynslóð foreldra okkar gerði samning við djöfulinn og hefur ekki styrk til að viðurkenna þessa sögulegu staðreynd, hálfri öld síðar." Bréf Siegen vakti hörð viðbrögð eldri Þjóðverja sem sökuðu Siegen um að vera grunnhygginn og óupplýstan og hófu margir bréf sína á "Ég, fæddur 1924..." eða "Ég, fæddur 1936...". "Hugsið ykkur hvað allt hefði nú gengið vel ef fólk eins og hann hefði verið uppi þá," svaraði Hans-Georg von Weitzel Siegen. "Hann hefði leyst allt, vitað allt og getað spáð fyrir um allt. Gestapo, útrýmingarbúðir, áróðursvél nasista; hann hefði auðveldlega séð við þeim, ef til vill með því að skrifa bréf til Völkisher Beobachter [dagblaðs nasista], sem hefði gert Göbbels [áróðursmeistara nasista] orðlausan. Þá hefði allt orðið öðruvísi."

"Eðlilegt" Þýskaland

Viðhorf Kohls kanslara landsins er það að Þjóðverjar hafi framið hryllilega glæpi en að hegðun Þjóðverja síðustu fimmtíu ár hafi orðið til þess að þeir geti núorðið litið á sig sem "eðlilega". Og á yfirborðinu er það sjálfsagt rétt. Landið er ekki lengur klofið. Það er einn hornsteinn Evrópu og krefst sætis í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það hefur meira að segja gert kröfur um lýðræðisúrbætur í öðrum löndum, svo sem Rússlandi og Tyrklandi. Enda eru tveir þriðjuhlutar þjóðarinnar fæddir eftir stríð og líta á sig sem nútíma-Evrópumenn, ekki gamaldags Þjóðverja.

Ekkert fyrrverandi nasista- eða fasistaríki hefur lagt sig eins fram um að horfast í augu við fortíðina og Þjóðverjar. Ótrúlegt má þó teljast að þjóðin geti gleymt algerlega hversu hroðalega glæpi nasistar frömdu. Staða þeirra er enda afar viðkvæm, slái þeir eina feilnótu fer allt í háaloft. Vikublaðið Die Zeit túlkar stöðu Þjóðverja svo: Þýskir hermenn mega ekki berjast á Balkanskaga, vegna þess sem gerðist í Auschwitz; en vegna Auschwitz verða þeir að berjast til að aðstoða hina kúguðu. Málið er ekki hægt að leysa. Þjóðverjar gera sér grein fyrir því að það er ekki í þeirra valdi að ákveða hvað sé "eðlilegt". Það verði aðrar þjóðir að gera.

Byggt á: Economist og Reuter.

Foreldrar okkar sömdu við djöfulinn

Áhersla lögð á þjáningar almennings

TÁKN sigurs Bandamanna í heimsstyrjöldinni síðari: Hermaður með sovéska fánann yfir Berín sem stendur í ljósum logum, vorið 1945.

Helmut Kohl

Klaus Kinkel

Richard von Weizsäcker

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.