Árið 1510. Eftir gosið 1389-90 var kyrrð yfir Heklu í 120 ár en það er lengsta goshlé sem orðið hefur í fjallinu frá 1104. Biskupaannálar Jóns Egilssonar nefna að vísu gos árið 1436 og bæði Jónas Hallgrímsson og Þorvaldur Thoroddsen taka það upp í gosskrár sínar.

Heklugos fyrr á öldum Eftir ÁRNA

HJARTARSON

Árbók Ferðafélags Íslands 1995 heitir Á HEKLUSLÓÐUM og geymir umfangsmikinn fróðleik um Heklu, sem Árni Hjartarson hefur tekið saman og eru þar m.a. ljóð íslenzkra skálda um Heklu. Hér er gripið niður í einn kafla bókarinnar, sem ríkulega er prýdd 144 ljósmyndum og þar að auki eru í henni teikningar úr gömlum bókum. Ritstjóri árbókarinnar er Hjalti Kristgeirsson.



Árið 1510. Eftir gosið 1389-90 var kyrrð yfir Heklu í 120 ár en það er lengsta goshlé sem orðið hefur í fjallinu frá 1104. Biskupaannálar Jóns Egilssonar nefna að vísu gos árið 1436 og bæði Jónas Hallgrímsson og Þorvaldur Thoroddsen taka það upp í gosskrár sínar. Eldri höfundar, eins og Oddur biskup Einarsson, Gísli biskup Oddsson og Arngrímur lærði Jónsson, sem allir voru uppi á dögum Jóns Egilssonar, nefna ekki þetta gos þar sem þeir tala um Heklugos í ritum sínum. Hugsanlegt er þó að gos hafi orðið í nágrenni fjallsins þótt ekki hafi gosið í Heklu sjálfri (samanber s. 171 og 173). En 25. júlí 1510 hófst stórgos sem olli miklum skaða um Suðurland. Biskupaannálarnir eru frumheimild um gosið. Þar segir:

En þessi eldskoma ... hún kom anno 1510, Jakobsmessukvöld; þá var síra Einar afi minn 13 ára piltur í Skálholti, en þá var biskup Stephán; sagði síra Einar mér, að svo mikill jarðskjálfti og dynkur hefði komið, það þeir hugðu að allur staðurinn mundi hrapa í einu; þeir voru að borðum, og hljóp hver maður út, svo voru þeir hræddir, og ekki einn tók sinn hníf burt af borði, og nálega trað hver annan undir, og lágu eftir fjórir af þeim; en sem þeir komu út á hlaðið þá var allt loftið glóanda að sjá, sem það væri í einum loga, af eldsfluginu og glóandi steinum; þrjá sagði hann komið hafa í Vörðufell, nær Helgastöðum, og einn maður hafi rotast fyrir karldyrunum í Skálholti af þessum steinagangi ... Austur á landi skeði það svo, að sá maður bjó í Mörk, er Eysteinn hét, hann flúði í þessum eldsgángi með konu sína, og maður með honum; maðurinn drapst í flóttanum, en hann kom konunni undir einn stóran melbakka, og breiddi yfir hana föt og þófa, en hann komst sjálfur með harðfengni til bæja, en þó mjög barinn og stirður.

(Safn til sögu Íslands I, s. 44-45)

Eins og fram kemur í textanum hefur Jón þessa lýsingu eftir afa sínum sr. Einari Ólafssyni (1497- 1580). Hann hefur munað vel ýmis kyndug smáatriði úr sögum gamla mannsins af gosinu en áhrif þess á hag fólks og fénaðar hefur hann því miður sleppt að skrá. Ekkert er heldur sagt frá hraunrennsli. Öskulagarannsóknir hafa hins vegar leitt margt í ljós. Vindur stóð af norðaustri og askan barst yfir Rangárvelli og Landeyjar en einnig yfir Landsveit og Holt og allt vestur í Flóa. Í jarðvegi á Suðurlandi er þetta öskulag langþykkasta og grófasta Heklulagið frá sögulegum tíma. Það er tiltölulega auðþekkjanlegt, víðast dökkbrúnt að lit. Rétt neðan við það í jarðveginum er þykkt, kolsvart öskulag sem dreifðist yfir Suðurland í feiknamiklu gosi í Kötlu um 1485. Það merkilega er að um þetta Kötlugos er ekki til stafkrókur í rituðum heimildum. Jarðvegssnið sýna að uppblástur hefur færst mjög í aukana í kjölfar þess goss og svo virðist sem fá gos hafi orðið afdrifaríkari fyrir byggðaþróun á Suðurlandi.

Haukur Jóhannesson jarðfræðingur telur að Höskuldsbjalli hafi verið einn af aðalgígum 1510-gossins og frá honum og gígum á Hekluöxl ytri hafi runnið mikið hraunflóð til suðurs að rótum Vatnahjalla. Vafalítið hafa hraun runnið víðar en þau virðast alhulin yngri gosmyndunum.

1597. Níunda Heklugosið hófst 3. janúar 1597. Það stóð í að minnsta kosti hálft ár. Margar samtímaheimildir eru til um það en rækilegasta lýsingin á því er í bréfi Odds Einarssonar Skálholtsbiskups til séra Böðvars Jónssonar.

Þessi ógnarlega eldsuppkoma í Heklu og önnur þau býsn, sem þar með fylgja, sem eru brestir og dynkir, álíka til að heyra sem þá reiðarþrumur berjast mest í lopti. Bar þetta fyrst til á mánudagskvöldið eptir áttadag um kvöldrökkurstíma, kom fyrst jarðskjálfti, svo menn urðu varir við nokkra kippi bæði hér og annars staðar, og þar fylgdi með ógurlegt myrkur, að sögnum þeirra, er úti voru, því þeir þóttust ei sjá niður fyrir fætur sér, en þó var áður klár heiðríkja og stjörnuljós. - Í sama vetfangi gaus upp úr Heklu suðaustanverðri eldur og eisa með sandi og ösku og tilsýndar héðan sem hún væri öll í einum loga, allt eins og heitasti tígulofn.

(Ívitnað eftir Heklueldum, s. 77)

Tjón varð lítið í þessu gosi enda hófst það á heppilegasta tíma, um hávetur. Öskufall var fremur lítið og barst til ýmissa átta, mest til suðausturs yfir Mýrdal. Ekkert er vitað um hraunrennsli.

G OS 1 7. A LDAR

1636. Heklugos númer tíu hófst 8. maí 1636 að kvöldi dags eftir sólsetur. Besta heimildin um gosið er annáll Gísla Oddssonar Skálholtsbiskups. Annállinn er skráður 1637 rétt um eða eftir goslok. Hann er skrifaður á latínu en tilvitnunin hér á eftir er í íslensku útgáfuna (Ísl. annálabrot, s. 47-48).

Braust loginn upp úr gíg í fjallinu, er veit í suður, og eins og hóf sig upp um reykháfa eða strompa, sem ýmist voru tveir, og það var oftast, eða sex, sem sjaldnar var eða sjö til átta. Fylgdi með dökkur vikur og gjall af grjóti, sem brunnið var af ofurhita eldsins, ásamt ógurlegum brestum, svo sem af þrumum eða mörgum fallbyssum ... Eimyrjan eða askan, sem upp sté, þakti eigi aðeins og sverti alveg fjallið sjálft (sem er eins stórt og önnur snævi þakin fjöll), heldur þéttist hún í skýmökk og barst til fjarlægustu staða, eftir því sem vindar blésu, og þar fyrst féll hún niður eins og smágert regn í kyrru og hægu veðri. Síðan þeyttist hún fyrir vindum í skafla, eins og þurr snjór, og varð svo mikil, að sumstaðar tók fyrir dagsljósið og varð dimmra en um nótt. Íbúarnir urðu óttaslegnir og yfirgáfu nokkra nálæga bæi, en málnytupeningur snerti ekki við sýktu grasinu vegna remmu og óhollustu. En þótt þessi gos af eldi, reyk og eimyrju hafi mjög sjatnað með vetrarkomunni, þar sem líklegt er, að gosefnin í iðrum fjallsins hafi brunnið út og rénað, þá hafa þau samt sést, þótt strjálli séu, fram í byrjun þessa árs, 1637, og stöðugt fram á vor, ekki einungis í fjallinu sjálfu, heldur einnig í nágrenninu. En nú hafa þau fölsknað svo, af miskunnsamri Guðs ráðstöfun, að vér höfum ekki orðið þeirra varir nokkra stund.

Ekki er vitað hvaða staðir voru yfirgefnir en það hefur ekki verið nema um stundarsakir því að ekki er hægt að sjá að neinir bæir hafi farið í eyði af völdum gossins. Öskulagarannsóknir sýna að öskufall hefur ekki verið mikið. Ekkert er vitað um hraun.

1693. Stórgos hófst í Heklu 13. febrúar 1693. Gosið telst hið ellefta í röð sögulegra Heklugosa. Daði Halldórsson, sá sem kunnastur er fyrir að hafa verið barnsfaðir Ragnheiðar Brynjólfsdóttur í Skálholti, samdi greinargóða skýrslu um upphaf þessa goss. Hann var þá prestur í Steinsholti í Eystrihreppi en þaðan blasir Hekla við í austurátt.

Anno 1693, þann 13. Februarij um kvöldið, þá klukkan hefur verið milli sjö og átta, bar til sá skelfilegi aðburður og furðuverk, að það stóra Heklufjall, sem á sinni vestursíðu hafði stóran bing, hvörn sumir kölluðu Litlu Heklu, lyftist upp og braust upp í veðrið og loftið í skyndilegri svipan og féll aftur á bak niður til vesturs í heilstilltu veðri, þykkmiklu meðal vor í byggðum, en sterkum landsynning að merkja á fjöllum og skýjum, og það með skelfilegum jarðskjálfta, ógna brestum og eldgangi sem stæðstu reiðarþrumu slögum sífelldum, og í þeirri svipan þetta skeði, uppgaus í loftið, þar fjallið sundur sprakk, glóandi brunagrjót, brennisteinn og saltpétur með öskuvikur og fljúgandi eldflugum til útnorðurs upp á þessar sveitir, Hrepp hinn eystra og Hrepp hinn ytra og Biskups tungur, svo sterklega þykkt og hraðlega, að á hálfum klukkutíma aftókust í einu af vikur og sandi þessar jarðir í Eystrahrepp, Sandártunga, Skriðufell og Ásólfsstaðir ... Eigi að síður eftir þessa skyndilegu foreyðing í einum svip geysaði eldur með stórbrestum og jarðskjálfta alla þá nótt í gegnum með skelfilegum hætti. Daginn eftir var sú Litla Hekla foreydd, en dalverpi og þurða stór í Heklufjalli eftir ... Það kvöld, sem Hekla sprakk, vildi bóndinn í Skarfanesi, sem liggur bæjarleið til útnorðurs frá Heklu [16 km vestnorðvestan fjallsins], flýja bæinn með sitt fólk (því hann hugði húsin mundi falla yfir fólkið) suður yfir bæinn út yfir túnið undir þar moldbakka nálæga, þá kom í loft fyrir hann fljúgandi faðms vítt stykki samfast af torfi, grjóti, moldu og sandi, hvört að féll niður fyrir fætur honum og brast svo sundur mýrin í þúsund parta, hvar af maðurinn með allt sitt fólk aftur heim sneri ... Svo voru brestir og dynkir skelfilegir, að mörgum doðnaði heyrnin, sem úti voru um kvöldtímann.

(Ívitnað eftir Heklueldum, s. 86)

Ekki er gott að átta sig á ummælum Daða Halldórssonar um Litlu-Heklu. Hann var sjónarvottur að umbrotunum, bjó í Steinsholti í Gnúpverjahreppi, 28 km vestnorðvestur af Heklu. Litla-Hekla er kollótt bunga, þakin vikri og gosmöl, sem skagar fram úr miðri norðvesturhlíð Heklu (samanber s. 84). Hugsanlegt er að hún hafi verið stærri fyrir gosið 1693 og hluti hennar hafi sprungið eða hlaupið fram í upphafi gossins. Alltént virðast svo miklar breytingar hafa orðið á útliti hennar að séra Daða fannst sem Litla-Hekla væri foreydd og horfin með öllu.

Gosið stóð fram á haust en sumar heimildir telja að það hafi haldist út árið. Öskufall varð mikið í upphafshrinu gossins. Askan barst til norðvesturs yfir Þjórsárdal og Biskupstungur og norður um Húnaþing og norðanverða Vestfirði. Átta jarðir lögðust í eyði um lengri eða skemmri tíma og ein þeirra, Sandártunga í Þjórsárdal, byggðist aldrei framar. Fiskur drapst í ám og vötnum þar sem askan féll og rjúpur og fleiri fuglar dóu í hrönnum. Búpeningur sýktist af gaddi en skepnufellir varð þó ekki mikill. Hraun frá gosinu virðast að mestu horfin undir yngri hraun. Á korti Sigurðar Þórarinssonar í Heklueldum er einungis sýndur lítill hraunbleðill, sem talinn er úr þessu gosi, sunnan við Rauðöldur og vestan við Höskuldsbjalla.

S TÓRGOSIÐ 1 766

Árið 1764 fór fólk að veita því eftirtekt að lækir og lindir hjá Næfurholti fóru þverrandi og einnig lækkaði í Selvatni sem er í krikanum milli Bjólfells og Tindilfells vestur af Heklu. Kunnugir sögðu að nú færi Hekla brátt að láta í sér heyra. Aðfaranótt 5. apríl 1766 urðu snarpar jarðhræringar í grennd við Heklu svo að fólk vaknaði af svefni og áður en hálfbjart var orðið af morgni risu eldar úr fjallinu og dökkan gosmökk bar við himin. Lengsta Heklugos frá því sögur hófust var byrjað. Það stóð fram í maí 1768, þó lá það niðri um nær hálfs árs skeið frá ágústlokum 1767 og fram í mars 1768. Öskufall var mikið og hraunrennsli mun meira en í nokkru öðru Heklugosi á sögulegum tíma. Flatarmál hraunsins er talið vera um 65 km en rúmmálið um 1,3 km . Þá rann Hringlandahraun í norðausturhlíðum fjallsins og mikil hraunbreiða milli Heklu og Vatnafjalla. Í gosbyrjun kom mikið hlaup í Ytri-Rangá sem sennilega hefur átt upptök í jöklinum á háfjallinu. Að vanda var fyrsta goshrinan kröftug og meirihluti gosöskunnar féll á fyrstu 5-6 tímunum. Talsvert tjón varð á Landi og í Hreppum en þó mun minna en 1693 þar sem vindur var vestanstæðari svo að askan féll austan byggða. Á Norðurlandi féll askan mest um vestanverðan Skagafjörð og olli umtalsverðu tjóni þar og um Húnaþing. Þar við bættist hið harðasta vor. Hér um skrifar prestur norður í Skagafirði í bréfi haustið 1766:

... gjörði hið allra mesta snjóhríðarveður í níu dægur með furðanlegri hörku og harðviðri, og síðan þar eptir iðugleg illviðri allt fram undir sólstöður, svo hér féll ei einasta allur sauðpeningur, heldur þar á ofan fjöldi af hrossum og nautpeningi.

(Ívitnað eftir Heklueldum, s. 107)

Af 60 hestum á Hólum í Hjaltadal lifðu aðeins 6 eftir um vorið svo biskupinn, Gísli Magnússon, afsakaði sig frá að ríða til þings að sverja Kristjáni kóngi 7. hollustueiða. Í Höskuldsstaðaannál segir að allvíða um sumarið hafi hvorki heyrst strokkhljóð né smalar hóa; þó telst árið 1766 ekki til mannfellisára að mati Hannesar biskups Finnssonar (Mannfækkun af hallærum).

G OSIÐ 1 845

Gos hófst í Heklu 2. september 1845. Allmiklar rannsóknir voru gerðar og greinargóðar lýsingar eru til af því bæði eftir Íslendinga og erlenda fræðimenn. Upphafi gossins verður ekki betur lýst en með orðum Odds Erlendssonar bónda á Þúfu á Landi. Hann hafði Heklu fyrir augunum á meðan á gosi stóð og skrifaði dagbók sem hann nefndi "Dagskrá um Heklugosið 1845-6 og afleiðingar þess." Oddur setti það skilyrði með ritgerð sinni að stafsetningu hans skyldi fylgt yrði hún prentuð. Eftir því hefur að vísu ekki alltaf verið farið en hún hefst svo (með stafsetningu Odds):

Þriðjudaginn annan dag Septembris-mánaðar árið 1845, - var veður spakt, með skjíuðu lopti, so ei sá til sólar, blíður vestanblær gustaði, og veítti von um indælan dag ... Að ofanverðum dagmálum fóru í einu vetfangi að heirast dunur og ofsa niður í austri með þvílíkum undirgángji, að jörð iðaði við undir fótum manna, var niður þessi því líkastur, sem menn stæði undir ógurligustu árgljúfrum, eða stríðasta öldufalls hljóð, fundu þeír sem voru í húsum inni hæga jarðskjálpta 3 eða 4 þar er næst var fjöllum, en ekki nema eínn, þar er fjær var, en þeír er úti voru að verkum staddir, urðu þess eí varir. Sló þá uppá austur landnorður loptið blásvörtum mirkva æði miklum, sem færðist alt í einu ifir gjörvalt norðurloptið til vesturs útnorðurs og alt upp í hvolfið so náliga varð sem hálfrokkið ... Til voru og þeir er meíntu heímsslit komin vera. En þeir voru þó fleíri er sáu og heírðu að þetta var af völdum Heklu - eldfjallsins, er so opt áður hafði ógnað landi voru með eíðingu og dauða ...

(Ívitnað eftir Heklueldum, s. 120-121. Samanber Dagskrá, s. 9)

Upphafshrina gossins stóð í um 4 klukkutíma og þá mun mest allt efnið sem upp kom hafa verið gjóska. Askan barst til austurs og varð þykkust í byggð á Síðu. Er leið á daginn dró úr þeytigosinu og menn urðu varir við hraunrennsli. Það var mest úr gíg suðvestan við Hátind og breiddist út um vesturhlíðarnar. Fólk flýði með kýr sínar frá Selsundi og Næfurholti en sneri aftur eftir fyrstu gosdagana. Þremur vikum síðar var hraunið í um þriggja kílómetra fjarlægð frá Næfurholti og stefndi á bæinn. Fólkið yfirgaf því staðinn að nýju og nú til lengri tíma. Bærinn fór þó ekki í hraun en fremsta tunga þess kom niður Bæjargilið rétt neðan túns og stöðvaðist þar. Bærinn var fluttur eftir gosið og reistur að nýju þar sem hann er enn. Hraunið nefndist Næfurholtshraun og heitir svo enn. Tjón varð ekki mikið en þó olli flúoreitrun og gaddur nokkrum skepnufelli og drápust bæði kýr og kindur. Gosið stóð samfellt fram í apríl 1846 en lá svo niðri fram í miðjan ágúst er umbrotunum lauk endanlega með smá öskugosi.

Ekki er til mikið af kveðskap sem lýsir Heklugosum. Sigríður, dóttir Vatnsenda- Rósu, var kaupakona í Syðra-Langholti í Árnessýslu árið 1845. Þá orti hún þessa vísu:

Hekla gýs úr heitum hvoft,

háir rísa mökkvar,

eldi frísar langt á loft.

Láðið ísa rökkvar.

Höfundur er jarðfræðingur.





HEKLA árið 1856, málverk eftir franska hirðmálarann Charles Giraud sem kom til íslands með Napoleon prins það sama ár. Hér er rómantíkin í fyrirrúmi samkvæmt tízku tímans. Í skuggsælum forgrunninum situr smalastúlka yfir ám en ferðamenn ríða hjá. Kindurnar eru heldur betur óíslenzkar, enda hefur málarinn skáldað þær til að auka á hina rómanrísku stemmningu. (Myndin er úr bók Franks Ponzi, Ísland á 19. öld.)

ÚTSÝN til Heklu frá Fellsmúla í Landsveit. Málverk eftir W.G. Collingwood, gert í Íslandsferð 1897, ári eftir stóra Suðurlandsskjálftann. Mennirnir á myndinni virða fyrir sér sprungur eftir jarðskjálftann.

HEKLA 25. júní 1846. Gosinu er lokið en gufur stíga upp af gígum og hraunum. Mynd eftir J. C. Schythe úr bók hans: Hekla og dens sidste udbrud.

HEKLA gat tekið á sig undarlegar og óraunverulegar myndir, þegar útlendingar reyndu að ímynda sér þetta fræga eldfjall. Hér er málmstunga úr bók A.M. Millets, Decription de l'univers, frá 1683. Í myndatexta segir: Hekluhöfði. Heklugos í baksýn.

LEIÐANGUR Pauls Gaimard á Hekluslóðum 1836. Myndin er teiknuð inn með Augnhrauni, innan við Selsund. Botnalækur fellur í fossi niður klettahaft hjá Skyggni. Heklu ber hæst fyrir miðri mynd en Botnafjall er til hægri. Teikning eftir Auguste Meyer í bók Pauls Gaimard, Voyage en Islande.