Viskubrunnur skotveiðimannsins SKOTVEIÐAR eiga sér langa sögu hér á landi. Þessi íþrótt hefur átt undir högg að sækja, ekki síst vegna hleypidóma og vanþekkingar. Ólafur E.

Viskubrunnur skotveiðimannsins

SKOTVEIÐAR eiga sér langa sögu hér á landi. Þessi íþrótt hefur átt undir högg að sækja, ekki síst vegna hleypidóma og vanþekkingar. Ólafur E. Friðriksson hefur ritað viðamikla bók um skotveiðar og skylda þætti, Skotveiðar í náttúru Íslands. Bókinni er ætlað að vera til fróðleiks og upplýsingar fyrir alla sem stunda skotveiðar eða hafa áhuga á að kynna sér þær. Guðni Einarsson hitti Ólaf og fræddist af honum um tilgang og tilurð bókarinnar.

LAFUR E. Friðriksson rithöfundur er skotveiðimaður, gengur til rjúpna, veiðir gæsir og endur og hefur einu sinni farið til hreindýraveiða ­ til að geta skrifað af innsýn um þann veiðiskap. Ólafur segist hafa fundið sárt til þess, þegar skotveiðiáhuginn vaknaði, hve lítið var til af fróðleik um þessi efni á íslensku. Á ferðalögum erlendis sankaði Ólafur að sér bókum og öðrum gögnum. Þar fann hann bækur þar sem fjallað var um skotveiðar af tilhlýðilegri virðingu og þær settar í menningarsögulegt samhengi. Þessi fróðleiksfýsn Ólafs kveikti þá hugmynd að gaman væri að eiga ítarlega bók um skotveiðar á íslensku. Nú er lokið ritun þessa viðamikla rits upp á 440 síður í stóru broti, sem er prýtt meira en 800 ljósmyndum og skýringarmyndum. En er höfundurinn einhverju nær eftir ritun bókarinnar?

"Já, ég er heilmiklu nær," segir Ólafur og hlær. Það eru rétt fimm ár síðan hann gekk á fund forráðamanna bókaútgáfunnar Iðunnar og lagði fram hugmynd um ritun skotveiðibókar. Hugmyndinni var vel tekið og Ólafur settist þegar við ritstörf. Það tók hann á þriðja ár að ljúka fyrstu gerð handritsins og safna skýringarmyndum og ljósmyndum víða að. Þá tók myndlistarmaðurinn Brian Pilkington við myndskreytingar og er hlutur hans mikill í bókinni. Vegna hins langa vinnslutíma þurfti sífellt að endurskoða handritið svo það geymdi allar nýjustu upplýsingar þegar bókin kom út. Meðal annars má nefna að á ritunartímanum voru sett ný lög um vernd og veiðar villtra dýra sem gjörbreyttu hinu lagalega umhverfi skotveiða. Þá varð til embætti veiðistjóra, farið að gefa út veiðikort og safna upplýsingum um fjölda veiddra dýra.

Sagnfræðin var erfiðust

Bókin skiptist í átta efniskafla og sá níundi geymir viðamiklar skrár um heimildir og tilvísanir. Fyrsti kaflinn fjallar um þróun skotvopna og vopnaeign Íslendinga. Í þessum kafla er líklega í fyrsta sinn tekinn saman fróðleikur um byssueign Íslendinga frá upphafi, byssusmíði hér á landi og upphaf skotveiða. Að sögn Ólafs var ritun þessa kafla torsóttust. "Til þessa hefur enginn skrifað sögu skotvopna eða skotveiða hér á landi eða hvernig byssur bárust til landsins," segir Ólafur. "Þetta er vanræktur þáttur í sögunni." Ólafur nefnir að töluverðar heimildir séu til um bjargnytjar en skotveiðin hafi orðið útundan í sagnritun. Þó hafi skotveiðar skipt miklu í öflun lífsbjargar víða um land. Til dæmis hafi bændur ráðið sérstaka vinnumenn á árum áður til rjúpnaveiða og selt síðan aflann. Eins megi nefna selveiðar og fleira. Ólafur sagðist hafa þurft að hafa mikið fyrir öflun þessara upplýsinga. Honum hafi þótt það gefa bókinni gildi að geta sýnt fram á að skotveiðar eigi sér langa sögu og hefð hér á landi.

Byssur komu hingað á 15. öld

En hvað skyldi hafa komið Ólafi mest á óvart í sögugrúskinu?

"Það að byssur skyldu berast hingað þegar á 15. öld. Eins það hvað þessi þáttur atvinnusögunnar er sniðgenginn á söfnum. Þeir sem skoða Þjóðminjasafnið sjá þess hvergi merki að hér hafi nokkru sinni verið skotið úr byssu hvað þá að þær hafi verið notaðar til lífsbjargar, hins vegar er mikið til sýnis af verkfærum til sjósóknar og landbúnaðar. Það er helst á söfnum úti á landi að maður sjái gripi sem tilheyra skotveiðum, byssur, púðurhorn og haglapunga. Innan um eru hinir merkilegustu gripir, til dæmis haglabyssur og rifflar sem hafa verið smíðaðir hér á landi." Ólafur segir að til séu í einkaeigu hér á landi miklu merkilegri byssusöfn en opinber söfn hafa yfir að ráða.

Vopn, villibráð og hundar

Aðrir kaflar í bókinni fjalla um vopnin, veiðidýrin og ýmislegt tilheyrandi. Ítarlegur kafli er um haglabyssur sem veiðivopn, gerð þeirra og skotfærum lýst og fjallað um skotfimi með haglabyssu. Annar álíka kafli er um veiðiriffla þar sem fjallað er um hinar ýmsu gerðir þeirra, mismunandi skotastærðir og áhrif þeirra á hin ýmsu veiðidýr.

Sérstakur kafli er um öryggisreglur og siðfræði veiðimanna. Útskýrt er hvernig á að meðhöndla skotvopn með tilliti til fyllsta öryggis, fjallað um virðingu fyrir náttúru og umhverfi og tengsl veiða og vísinda útskýrð.

Stór hluti bókarinnar fjallar um veiðar og veiðidýr. Þar er rakin saga veiðanna og síðan gerð ítarleg grein fyrir hinum ýmsu tegundum villibráðar hér á landi, bæði fuglum, ferfætlingum og sjávarspendýrum.

Kafli er um útbúnað, klæðnað og öryggi í veiðiferðum til sjávar og sveita. Þá fá veiðihundar sérstakan kafla. Kynntar eru helstu tegundir veiðihunda hér á landi, hundaþjálfun og veiðar með hundum. Þá er kafli um meðferð og verkun villibráðar þar sem leiðbeint er um verkun villtra fugla og hreindýra og meðferð skinna af villtum spendýrum.

Rammíslensk bók

Skotveiðar í íslenskri náttúru er rammíslensk bók, skrifuð út frá íslenskum aðstæðum og fyrir íslenska skotveiðimenn og aðra náttúruunnendur. "Það má segja að kaflarnir um tæknilegar hliðar skotvopna séu alþjóðlegir. Allt hitt er með íslenskum brag. Íslensk náttúra er ekki lík náttúru neins nálægs lands," segir Ólafur. "Landslagið hér er öðruvísi og þess vegna hegða veiðidýrin sér á annan hátt en í öðru landslagi. Íslenska rjúpan hefur annað háttalag en norska rjúpan, gæsir hér hegða sér öðruvísi en gæsir í Danmörku, svo dæmi séu tekin. Hér gilda líka sérstök lög og reglur um veiðar. Þess vegna hefði þýðing á erlendri bók aldrei orðið nema hálfkák. Það varð að rita þessa bók frá grunni."

Það var kappkostað að nefna alla hluti íslenskum nöfnum í bókinni. Ólafur þurfti að finna nýyrði yfir mörg atriði, ekki síst hvað varðar ýmis tæknileg atriði skotvopna og margt sem viðkemur veiðihundum. Ólafur leitaði til margra um nýyrðasmíð og bjó til íslensk heiti yfir sumt sjálfur.

Ólafur segir að við útkomu bókarinnar ljúki fimm ára meðgöngu. Lokaspretturinn var snarpur, þegar þurfti að gaumgæfa þúsundir smáatriða í texta og uppsetningu bókarinnar. Hann telur sig hafa lært mikið við það að skrifa þessa bók og sé nú betri veiðimaður en áður, því hann viti meira um vopnin og veiðidýrin.

Morgunblaðið/Ásdís

ÓLAFUR E. Friðriksson er höfundur bókarinnar Skotveiðar í íslenskri náttúru. Bókin er yfirgripsmesta rit um skotveiðar og ýmislegt þeim tilheyrandi sem komið hefur út á íslensku.

Í BÓKINNI eru fjallað um villt dýr á Íslandi, vopn og skotfæri, veiðar og útivist. Fróðlegir kaflar eru um tófur, minka, hreindýr og seli. Til dæmis eru leiðbeiningar um hvernig þekkja má hinar ýmsu selategundir í sundur.

Mikill fróðleikur er um vopn og skotfæri líkt og sjá má á töflu yfir hinar ýmsu hlaupvíddir og stærðir riffilskothylkja.

Sagt er frá helstu tegundum veiðihunda hér á landi, grunnþjálfun þeirra og veiðiþjálfun.

Ítarlegar upplýsingar eru um hinar ýmsu fuglategundir sem veiða má hér á landi. Lögð er áhersla á að sýna einkenni tegundanna til að auðvelda greiningu þeirra úti í náttúrunni.