29. janúar 1997 | Innlendar fréttir | 2896 orð

MJÓLKURKVÓTI Hagræðingin fer út úr greininni Kúabændum hefur fækkað hratt frá

MJÓLKURKVÓTI Hagræðingin fer út úr greininni Kúabændum hefur fækkað hratt frá því opnað var fyrir viðskipti með mjólkurkvóta og margir af þeim sem eftir eru hafa bætt við sig kvóta. Meðalbúið framleiðir nú yfir 80 þúsund lítra mjólkur á ári.

MJÓLKURKVÓTI Hagræðingin fer út úr greininni Kúabændum hefur fækkað hratt frá því opnað var fyrir viðskipti með mjólkurkvóta og margir af þeim sem eftir eru hafa bætt við sig kvóta. Meðalbúið framleiðir nú yfir 80 þúsund lítra mjólkur á ári. Ýmis teikn eru þó á lofti um að framleiðslan hafi ekki endilega leitað þangað sem hagkvæmast er að framleiða mjólk og telja forystumenn í öðrum héruðum að inngrip Skagfirðinga valdi því. Í síðari hluta umfjöllunar Helga Bjarnasonar kemur fram að hátt kvótaverð eykur þrýsting á kvótakerfið.

ENN líta gjarnan á tvennt þegar þeir meta árangur frjáls framsals í framleiðslustýringarkerfi í landbúnaði: Hagræðingu með stækkun búa og tilfærslu til hagkvæmari framleiðsluhéraða. Ekki fer á milli mála að veruleg hagræðing hefur náðst með fækkun framleiðslueininga. Erfiðara er hins vegar að átta sig á því hvort framleiðslan hefur leitað til þeirra jarða og héraða þar sem hagkvæmast er að framleiða mjólk. Dæmi eru um þróun í báðar áttir.

Ari Teitsson, formaður Bændasamtakanna, segir að kvótakerfið hafi skilað góðum árangri við að minnka framleiðsluna og koma í veg fyrir að lagt væri í kostnað við illseljanlega vöru. Hins vegar telur hann að það hafi ekki virkað eins vel við að auka hagkvæmni í greininni.

Sogast í Skagafjörð

Fyrstu árin eftir að framsal mjólkurkvóta var heimilað að nýju var meginhluti viðskiptanna innan héraða. Á síðustu misserum hefur færsla milli svæða aukist. Enn er framtak Skagfirðinga nefnt sem ástæða en þeir hafa unnið skipulega að því að auka greiðslumark kúabænda í héraðinu.

Þegar litið er á tilfærslur milli héraða tvö síðustu verðlagsár og það sem búið er af yfirstandandi ári sést að Skagfirðingar og Austur-Húnvetningar hafa bætt við sig mestum kvóta, um 700 þúsund lítrar hafa verið færðir í Skagafjörðinn og um 200 þúsund lítrar í Austur-Húnavatnssýslu.

Mest hefur farið úr Eyjafirði og úr Gullbringu- og Kjósarsýslu, á milli 250-300 þúsund lítrar úr hvoru héraði. Er þetta að sjálfsögðu hlutfallslega lítill samdráttur í Eyjafirði, eða eitthvað á annað prósent, en mikill í Kjósinni, hátt í fimmtungur. Borgarfjörður, einkum sunnan Skarðsheiðar, hefur einnig tapað kvóta svo og Vestfirðir, sérstaklega Vestur-Ísafjarðarsýsla. Suðurland hefur tapað lítilsháttar, aðallega austurhluti svæðisins en Árnessýsla hefur haldið sínu og vel það.

Svipuð þróun sést þegar litið er yfir allt tímabilið sem framsal kvóta hefur verið heimilt, eða frá 1. september 1992 til dagsins í dag. Á þessum tíma hefur heildarkvótinn verið aukinn um 2 milljónir lítra. Skagfirðingar hafa bætt við sig tæplega einni milljón lítrum, eða nærri helmingi aukningarinnar. Ísafjarðarsýslur hafa tapað miklum kvóta. Kvótinn er svipaður í Eyjafirði í byrjun og lok tímabilsins sem sýnir að eyfirskir bændur hafa tapað allri viðbótinni sem þeir áttu rétt á. Suðurland hefur haldið sínu betur, en hlutfall landshlutans í heildarframleiðslunni hefur þó minnkað örlítið á tímabilinu.

Fyrir tveimur árum fór fram á vettvangi Kaupfélags Skagfirðinga umræða um stöðu og framtíðarhorfur búrekstrar í Skagafirði. Þórólfur Gíslason kaupfélagsstjóri segir að komið hafi í ljós að kúabúin væru tiltölulega lítil og til dæmis miklu mun minni en hjá nágrönnum þeirra í Eyjafirði. Jafnframt hafi komið í ljós að kúabúin væru vannýtt sem næmi 10-15% framleiðslugetunnar. Þórólfur segir að skagfirskir bændur hafi þá ákveðið að gera átak í því að laga stöðu sína og farið að kaupa greiðslumark sem til féll innan og utan héraðs. Með þessu hafi tekist að auka framleiðsluna um eina milljón lítra.

Færist frá þéttbýlinu

Bændur og samlagsstjórar í öðrum héruðum gagnrýna kvótakaup Skagfirðinga með tilstyrk kaupfélagsins. Telja að þau hafi truflað markaðinn og þróunina og spennt upp verðið. "Ef kvótaviðskiptin hefðu verið látin afskiptalaus hefðu kvótinn smám saman síast þangað sem aðstæður eru bestar. Skagfirðingar trufluðu þessa þróun," segir Birgir Guðmundsson, mjólkurbússtjóri á Selfossi.

Í Eyjafirði og á Suðurlandi hefur orðið svipuð þróun og í öðrum löndum, mjólkurframleiðslan hefur færst frá þéttbýlinu. Þar hefur fólk meiri möguleika á annarri vinnu þótt það búi áfram á jörðum sínum. Þórarinn E. Sveinsson, mjólkursamlagsstjóri á Akureyri, telur þetta skýringuna á lítilsháttar samdrætti mjólkurframleiðslu í Eyjafirði. "Þegar til lengri tíma er litið má fullyrða að kvótinn leiti þangað sem framleiðslan er hagkvæmust," segir Þórarinn. Sama þróun er í Gullbringu- og Kjósarsýslu þar sem samdrátturinn hefur verið hlutfallslega mestur og í sveitum í nágrenni ýmissa bæja á Suðurlandi. Guðbjörn Árnason, framkvæmdastjóri Landssambands kúabænda, segir að búskapur sé á undanhaldi í búsældarlegustu sveitum af þessum ástæðum og tekur Fljótshlíðina sem dæmi um það.

Neitar yfirboðum

Þórólfur Gíslason er ósammála því að Kaupfélag Skagfirðinga eða skagfirskir bændur séu að spenna upp kvótaverðið og trufla þróunina. Hann segir að kaupfélagið hafi aldrei auglýst eftir kvóta og neitar því að það hafi stundað yfirboð eins og sumir fullyrða. "Ég bið menn að fylgjast með þróuninni á næstunni og sjá hvort verðið falli nokkuð þó Skagfirðingar séu að mestu hættir að kaupa," segir kaupfélagsstjórinn. Um hlutverk kaupfélagsins segir Þórólfur að það hafi tekið að sér að aðstoða bændur við að auka hagkvæmni búanna en standi ekki fyrir þessu sjálft.

Starfsmaður kaupfélagsins hefur haft það hlutverk að aðstoða bændur við kvótakaup. Hann fylgist með þegar kvóti er að losna, innan héraðs eða utan, kaupir hann og skiptir á milli bænda. Kaupfélagið hefur lagt út fyrir kvótanum og lánað bændum sem þurft hafa á því að halda. Þórólfur segir að kvótinn hafi skipst á milli margra bænda og flestir keypt 5-20 þúsund lítra. Innleggjendur í mjólkursamlagið á Sauðárkróki hafa lagt í stofnsjóð og hann hefur verið notaður til að fjármagna kvótakaupin. Þórólfur segir þó við það miðað að heildarfjárhæð lánanna verði ekki hærri en stofnsjóðurinn en hann stendur í 40-50 milljónum kr. Lánin til bændanna eru með lágum vöxtum og segir kaupfélagsstjórinn að þeir séu mismunandi. Sveitarfélög í Skagafirði hafa einnig aðstoðað bændur eitthvað við kvótakaup.

"Ég er ánægður ef skagfirskir bændur hafa með þessu gert sig samkeppnisfæra til frambúðar og um leið hjálpað öðrum til að bregða búi, mönnum sem hvort sem er hefðu hætt," segir Þórólfur.

Guðmundur Lárusson, formaður Landssambands kúabænda, segir að einn aðili geti náð til sín miklum kvóta með þeim aðferðum sem Skagafirðingar hafa beitt. Það gengi hins vegar ekki ef allir færu af stað. Og þá yrði fjandinn fyrst laus ef Eyfirðingar og Sunnlendingar færu út á markaðinn með sama hætti.

Fleiri í kjölfarið

Ýmis mjólkursamlög hafa neyðst til að fylgja Skagfirðingum og aðstoða bændur við kvótakaup. Þau útvega bændum peninga til kvótakaupa en á markaðsvöxtum. Á þetta meðal annars við um mjólkursamlögin á Selfossi, Akureyri og í Búðardal. "Stefna stjórnarinnar er að trufla markaðinn sem minnst svo hagræðingin sem kerfið á að skila náist fram," segir Birgir Guðmundsson á Selfossi. Samlögin taka gjarnan veð í beingreiðslum bænda.

Sveitarfélög víðar en í Skagafirði hafa einnig aðstoðað bændur við kvótakaup, meðal annars með beinum styrkjum og ódýrum lánum. Vitað er um þetta á Fljótsdalshéraði, í Austur-Húnavatnssýslu, Súðavík og víðar. Þannig greiddi Egilsstaðabær til dæmis 5 krónur á lítrann við kvótakaup tveggja bænda á svæði mjólkursamlagsins á Egilsstöðum, samtals rúmlega 300 þúsund kr. Kaupfélagið lagði fram annað eins eða meira. Helgi Halldórsson bæjarstjóri segir að atvinnusjónarmið hafi ráðið því að í þetta var ráðist.

Bændur á ýmsum svæðum öðrum hafa farið halloka. Jón Kjartansson á Stóra-Kroppi telur að ástæðan fyrir því að kvóti hafi heldur minnkað á Vesturlandi sé að þar vanti sterka bakhjarla, sem geti gripið inn í þróunina með bændum eins og stóru mjólkursamlögin geri. "Það var rangt að úrelda mjólkursamlagið í Borgarnesi og sú aðgerð mun hafa miklu víðtækari áhrif á byggð í landshlutanum en menn ímynduðu sér þegar það var ákveðið," segir Jón.

Dreifist á marga

Tölur um fjölda kúabúa og tilfærslur milli bænda sýna að bændum fækkar stöðugt en þokkalega stór hópur þeirra sem eftir eru er að bæta við sig kvóta, mismiklum að sjálfsögðu. Sáralítið er um að nýir framleiðendur komi til sögunnar, ekki er vitað um nema eitt dæmi um það á síðustu árum.

80-150 bændur hafa verið að selja frá sér greiðslumark á hverju ári þessi fjögur og hálft ár sem það hefur verið heimilt. Ekki er hægt að átta sig á heildarfjöldanum því sumir eru tví- eða jafnvel þrítaldir vegna þess að þeir hafa verið að selja frá sér kvótann í áföngum. Hver maður hefur verið að selja að meðaltali 20-30 þúsund lítra.

Kvótinn hefur dreifst á nokkuð marga kaupendur. 200-400 bændur hafa bætt við sig rétti á hverju ári, að meðaltali um 11 þúsund lítra hver. Ekki er heldur hægt að sjá hvað margir af kúabændum landsins hafa tekið þátt í þessum kaupum því margir hafa verið að bæta við sig smám saman og koma nöfn þeirra því fyrir oftar en einu sinni.

Hraðfara fækkun kúabúa

Á undanförnum árum hefur kúabúum fækkað um 40 á ári. Að sögn Jóns Viðars Jónmundssonar, nautgriparæktarráðunautar Bændasamtakanna, hefur viss hópur bænda hætt mjólkurframleiðslu vegna þess að búrekstraraðstaða þeirra hefur verið orðin léleg, fjósin gömul og ekki grundvöllur fyrir endurnýjun. Þetta séu gjarnan eldri bændur með litla framleiðslu, allt niður í 10 þúsund lítra á ári. Þessi litlu bú eru nú smám saman að hverfa. Jón Viðar segir að einnig sé orðið töluvert um að menn séu að selja frá sér greiðslumarkið vegna þess að reksturinn gangi ekki upp. Í þeim hópi sé ungt fólk alveg eins áberandi og hið eldra og búin af öllum stærðum. Dæmi eru um að bú með 170-180 þúsund lítra framleiðslurétt hafi hætt af þeim sökum.

Sigurður Rúnar Friðjónsson, mjólkursamlagsstjóri í Búðardal, telur að fyrst eftir að framsal mjólkurkvóta var heimilað hafi verið eðlileg þróun í greininni. Bændur hafi verið að sérhæfa búskap sinn, annaðhvort í sauðfjárrækt eða nautgriparækt, og þá hafi þeir gjarnan hætt sem verr réðu við mjólkurframleiðsluna eða höfðu lélega aðstöðu. Nú sé það tilviljun sem ráði og það hætti alveg eins ungir og góðir framleiðendur eins og eldri og lakari. "Þetta er mikið áhyggjuefni," segir Guðmundur Lárusson. "Það eru ekki síður ungir menn með þunga greiðslubyrði af lánum sem hætta. Þeir vilja frekar selja þegar kvótaverðið er svona hátt en að berjast áfram. Við erum að missa bændur framtíðarinnar," segir hann.

Tryggara að selja

Með dæmum er bent á að bóndi með 100 þúsund lítra greiðslumark geti selt frá sér kvótann og fengið fyrir hann 15 milljónir kr. Hann geti svo selt bústofn og vélar og loks íbúðarhús og jörð, einkum ef jörðin er ekki ekki of langt frá þéttbýli. Vaxandi markaður hefur verið fyrir bújarðir, einkum til skógræktar, sumarbústaðabygginga og hestamennsku, og ekki óalgengt að menn fái 10 milljónir fyrir. Söluverð búsins gæti því verið upp undir 30 milljónir kr.

Viðar Steinarsson, bóndi á Kaldbak á Rangárvöllum, er einn þeirra kúabænda sem selt hefur fullvirðisréttinn en búið áfram á jörðum sínum. Hann byggði nýtt fjós og tók í notkun árið 1992. "Við vorum með litla framleiðslu og þurfum að kaupa töluverðan kvóta. Við vorum með þungar afborganir af lánum. Þegar við höfðum rekið búið í fjögur ár í nýja fjósinu mátum við það svo að framtíðin væri óljós og tryggara að selja," segir Viðar. Hann viðurkennir að það háa kvótaverð sem var í fyrravetur hafi ráðið úrslitum um að kvótinn var seldur þá.

Búin hafa stækkað

Mjólkurframleiðendur eru nú um 1.250 en voru 1.640 fyrir rúmum sjö árum. Á sama tíma hafa meðalbúin stækkað úr því að vera með um 64 þúsund lítra framleiðslu á ári í liðlega 80 þúsund lítra. Búin hafa stækkað í öllum héruðum landsins. Vegna þeirrar viðbótar sem Skagfirðingar kræktu sér í hefur meðalstærð kúabúa þar stækkað langsamlega mest. Meðalbúið þar framleiðir nú 94 þúsund lítra á ári og er Eyjafjörður eina héraðið sem er með stærri bú að jafnaði, reyndar um 108 þúsund lítra. Athygli vekur að kúabú í Árnessýslu eru nú að jafnaði minni en í Skagafirði.

Meðalstærð búanna segir ekki allt því ungt fólk sem gerir kröfur um viðunandi laun fyrir vinnu sína þarf mun stærri bú til að standa undir fjárfestingu og eigin launum. Má búast við að í slíkum tilvikum sé stefnt að ekki minni en 120-170 þúsund lítra framleiðslu á ári.

Í mjólkurframleiðslunni eru ýmsar reglugerðir og sjóðir sem sumir viðmælendur telja að skekki markaðinn og dragi úr hagkvæmni. Viðar Steinarsson á Kaldbak nefnir framlög í úreldingar- og verðmiðlunarsjóði. Þau séu lögð ofan á mjólkurverð og greidd út til óhagkvæmari svæða. Aðrir nefna flutningsjöfnun sem stuðli að því að framleiðslan færist frá markaðnum. Jón Kjartansson á Stóra-Kroppi segir að lánareglur Stofnlánadeildar landbúnaðarins takmarki bústærð og dragi þar með úr hagkvæmni. Ekki sé lánað út á nema 36 kúa fjós og menn fái heldur ekki lán nema þeir hafi framleiðslurétt. "Hokrið á Íslandi er fest í reglugerðum," segir Jón.

Ýmislegt hægt að gera

Jón Kjartansson hóf búskap á Stóra-Kroppi í Borgarfirði árið 1993 með því að kaupa mjólkurkvóta þriggja jarða þar sem bændur voru að bregða búi og hluta af kvóta tveggja til viðbótar, alls 110 þúsund lítra. Á síðasta ári keypti hann svo jörðina Ártún í Rangárvallasýslu með 60 þúsund lítra kvóta. Rekur hann bæði búin og er með alls um 170 þúsund lítra greiðslumark.

Auk Stóra-Kropps og Ártúns á Jón jörðina Eyri í Flókadal og hefur á leigu Galtarholt í Rangárvallasýslu og nytjar Runna í Reykholtsdal. Heyjar hann á fjórum jörðum, alls um 2.000 rúllur og notar til þess sama tækjaúthaldið. Segir að með því náist mikil hagræðing. "Til þess heyja á báðum jörðunum flyt ég á milli tæki að verðmæti 5 milljónir kr. Með því spara ég eina milljón í vexti og kostnað á ári en þarf að kosta um 150 þúsund kr. í flutning af því að jarðirnar eru í tveimur landshlutum," segir Jón. Mest munar um betri nýtingu tækjanna en Jón segist einnig geta náð sparnaði á fleiri sviðum og nýtt kvótann betur.

"Þetta sýnir að ýmislegt er hægt að gera til að hagræða í landbúnaði. Og það er sannarlega þörf á því. Búvörusamningur rennur út á næsta ári og mér finnst skynsamlegt að gera ráð fyrir því að fjárhagsstuðningur við bændur fari minnkandi og muni á endanum verða úr sögunni. Á sama tíma verður innflutningur aukinn og við þurfum að standast erlenda samkeppni. Það er því lífsnauðsynlegt að stækka búin til að lækka framleiðslukostnaðinn," segir Jón.

Hagræðingin út úr greininni

Sveinn Sigurmundsson, framkvæmdastjóri Búnaðarsambands Suðurlands, segir að vissulega auki framsal kvóta hagræðingu í mjólkurframleiðslu, búin verði stærri og öflugri, og hátt verð hjálpi mönnum einnig að losna út úr skuldabaslinu. "Ég er hins vegar svo upptekinn af hag landbúnaðarins og þeirra bænda sem eiga að lifa af þessu að mér finnst það neikvætt að hagræðingin skili sér ekki til bænda. Hún fer öll út úr greininni með kvótakaupum. Og það er alvarlegt þegar afurðastöðvar stuðla að því," segir Sveinn.

Sigurður Rúnar Friðjónsson í Búðardal segir að kvótakaupin íþyngi mjög mjólkuriðnaðinum í heild. "Eins og staðan er orðin finnst mér ótrúlegt að nokkur ættliðaskipti verði á jörðum nema greiðslumarkið sé reiknað á fullu verði, það er annaðhvort selt í burtu eða viðtakandi jarðarinnar þarf að greiða það. Það liggja fyrir um það tölur að helmingur bænda er kominn á þann aldur að hann muni vilja hætta búskap á næstu árum. Það þýðir að mjólkurbændur verða innan tíu ára búnir að fjárfesta 7-10 milljarða í greiðslumarki. Hvernig er þetta hægt þegar afkoman er slæm fyrir og hefur farið versnandi og gerðar eru kröfur um hagræðingu á öllum sviðum til að lækka verðið og mæta aukinni erlendri samkeppni?" segir Sigurður Rúnar.

Ari Teitsson gengur lengra í þessum hugleiðingum, segir að allur mjólkurkvótinn muni skipta um eigendur ef kvótakerfið yrði óbreytt í þrjátíu ár. "Það gerir nýliðun erfiða og hækkar framleiðslukostnað." Telur hann að vaxtakostnaður vegna fjárbindingar í kvóta sé 6-10 kr. á hvern mjólkurlítra og segir að fáir geti staðið undir slíkum viðbótarkostnaði.

Þrýstingur á kvótakerfið

Ljóst virðist að hækkandi verð á mjólkurkvóta eykur þrýsting á kvótakerfið eins og gerst hefur í öðrum löndum. Þannig var frjálst framsal afnumið í Svíþjóð 1990 og verður tekið af í Þýskalandi árið 2000. Ástæðan er sú að mönnum blöskrar kvótaverðið og bændur geta ekki endurnýjað framleiðslutækin þegar þeir þurfa að greiða hátt verð fyrir framleiðsluréttinn. Í Þýskalandi á að afnema kvótakerfið um leið. Ljóst er að íslenskir bændur og forystumenn þeirra hafa áhyggjur af ástandinu.

Það er jafnljóst að ekki munu allir gráta kvótakerfið, verði það afnumið á næstu árum. Sumir þeirra sem seldu kvóta sinn á síðasta ári hafa það jafnvel á bak við eyrað að hefja aftur framleiðslu ef kvótaverð lækkar eða kvótakerfið verður afnumið. Aðrir benda á að mikið átak þurfi til að komast af stað að nýju og fjósin séu fljótlega tekin undir hross, geymslur eða annað og erfitt að koma þeim í stand á ný.

"Það er ekki á vísan að róa með kvótann. Það er líka óeðlilegt að markaðnum skuli vera skipt upp á milli bænda til frambúðar. Þetta verður að þróast út í samkeppni. Ef íslenskur mjólkuriðnaður ætlar að standast samkeppni verður að taka til hér heima," segir Viðar Steinarsson, bóndi á Kaldbak.

"Ég er sammála því að yfir langan tíma dragi kvótakerfi úr þróun greinarinnar," segir Ari Teitsson, formaður Bændasamtakanna. Hann bendir þó á að í flestum nálægum löndum sé kvótakerfi notað til að stýra mjólkurframleiðslunni. Þar telji menn það nauðsynlegt til að ekki yfirfyllist allt af mjólk vegna stöðugra framfara við kúabúskapinn. Það sama gildi hér. Bendir formaðurinn á að mjólkurframleiðslan hér hafi verið komin upp í 120 þúsund lítra fyrir nokkrum árum, 20 milljón lítrum yfir innanlandsmarkað, og hún myndi fljótlega fara í sama farið ef kvótinn yrði afnuminn.

Milljón lítra aukning í Skagafirði

Kvótaverðið gerir ættliðaskipti erfið

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.