Sigríður K. Þorgrímsdóttir
Sigríður K. Þorgrímsdóttir
Mig langar til að bæta upplýsingum við eitt umfjöllunarefni bókarinnar, segir Sigríður K. Þorgrímsdóttir, sem ég tel að breyti niðurstöðu þessa atriðis nokkuð.
Ég þakka Páli Valssyni kærlega fyrir hið mikla ritverk hans um Jónas Hallgrímsson, sem ég var svo heppin að fá í jólagjöf. Það skipti engum togum að ég lagðist í hægindastól með konfektkassa við höndina og sökkti mér ofan í Jónas. Sá lestur hefur verið mér til mikillar ánægju. Og það er ekki vegna þess að ég ætli að finna að neinu sem ég nú tek mér penna í hönd (eða öllu heldur sest við lyklaborðið - hver notar penna núorðið?). En mig langar til að bæta upplýsingum við eitt umfjöllunarefni bókarinnar, sem ég tel að breyti niðurstöðu þessa atriðis nokkuð. Ég veit hins vegar vel að í jafn mikilli heimildavinnu og liggur að baki ritverki sem þessu er ógerlegt að rekja hvern einasta þráð til enda.

Hólmfríður Jónsdóttir í Reykjahlíð var langa-langamma mín. Sú sögn hefur verið lífseig að hún hafi átt vingott við Jónas, eða a.m.k. hafi þeim litist vel hvoru á annað. Um þetta fjallar Páll á bls. 245-246 og á bls. 414-415 í bók sinni um Jónas. Hann rekur sögusagnir um þetta atriði án þess að fullyrða neitt, eins og góðum fræðimanni sæmir, enda verður ekkert fullyrt þegar sannanir skortir. Ég get auðvitað ekkert fremur en Páll sagt til um hvern hug Jónas bar til Hólmfríðar. En ég leyfi mér að halda því fram að hafi Hólmfríði litist vel á Jónas þá hafi það aðeins verið stundarhrif, hún lagði a.m.k. enga ást á hann eftir árið 1840. Ég tel mig hafa nokkrar sannanir fyrir þessu, eins og rakið verður hér á eftir. Þar er ég að tala um ástarbréf milli Hólmfríðar og Jóns Sveinssonar sem hún giftist síðan "í maí 1845, sama mánuði og Jónas Hallgrímsson andast úti í Kaupmannahöfn", eins og Páll segir á bls. 246. Það að hún giftist ekki fyrr segir Páll að hafi ýtt undir sögusagnir um ástir hennar og Jónasar. Mér þykir það að vísu undarlegt trygglyndi við Jónas, hafi hún elskað hann, að bíða ekki aðeins með að giftast öðrum, þ.e. hún hlyti að hafa syrgt Jónas um stund. En þetta er nú útúrdúr. Og þó - það að hún giftist Jóni einmitt á þessum tíma sýnir að mínu mati að hún var ekki ástfangin af Jónasi. Þá eru einnig uppi vangaveltur um að "engill með húfu og rauðan skúf í peysu" (eða grænan skúf) hafi verið Hólmfríður og að hún hafi átt handrit að kvæðinu. Telur Páll ekki ólíklegt að Jónas hafi sent henni kvæðið og ort það til hennar "hafi einhver heit farið á milli hans og Hólmfríðar", eins og segir á bls. 415. Ég get ekki útilokað að einhver heit hafi farið þeirra á milli, en verð þá jafnframt að trúa því að formóðir mín hafi verið svo hverflynd í ástamálum að eiga heit við Jónas nokkurn veginn samtímis því að hún varð ástfangin af öðrum manni. Auðvitað er ekkert útilokað í ástamálum og hún var nú bara átján ára blessunin.

Um þetta efni fjallaði ég í Lesbókargrein í Morgunblaðinu í febrúar 1997, en sé að sú grein hefur farið framhjá Páli. Þar vitna ég í áðurnefnd ástarbréf, sem geymd eru á Þjóðskjalasafninu. Í greininni kemur fram að Jón Sveinsson var í Mývatnssveit árið 1839, sama ár og Jónas. Jón var síðan í Reykjahlíð að kenna bræðrum Hólmfríðar árið 1841. En það er ljóst af bréfunum að þau hafa kynnst fyrr, líklega í heimsókn hans í sveitina árið 1839, því árið 1840 var hann búinn að biðja um hönd hennar. Hólmfríður vildi hann, en foreldrar hennar voru andvígir. Þetta kemur fram í bréfi hennar til Jóns, skrifuðu 30. nóvember 1840. Ástæða þess að faðir hennar, sr. Jón Þorsteinsson í Reykjahlíð, annálaður drykkjumaður og kvennabósi, lagðist gegn þessum ráðahag var sú að það gengu drykkjusögur um Jón Sveinsson! Henni þótti það greinilega koma úr hörðustu átt og sagði m.a. að drykkjuskapur föður síns væri "sá grófasti sem ég hefi heyrt um getið". Henni og Jóni var sem sagt meinað að eigast og það var ástæða þess að þau giftust ekki fyrr en 1845, um svipað leyti og Jónas Hallgrímsson dó, en tímasetning þessara atburða er þó alls ótengd. Þótt þeim væri meinað að eigast gáfust þau ekki upp og skrifuðust á leynilega í mörg ár, eldheit ástarbréf og rómantísk í meira lagi. T.d. skrifaði Hólmfríður Jóni í janúar 1841 og kvaðst vera að "tala við þann er ég unni mest" og sótti síðan í sig veðrið og sagði: "fyrst þér voruð svo náðugir við mig að elska mig þá er ég óhrædd að segja yður það sanna, Guð veit ég elska yður líka". Mér er ekki vel kunnugt hvað það var sem fékk Jón föður Hólmfríðar til að láta af andstöðunni við Jón Sveinsson, en víst er að þau fengu loks að eigast árið 1845. Það kann að hafa farið það orðspor af Jóni Sveinssyni að hann væri drykkfelldur á sínum yngri árum, en hans er að minnsta kosti ekki getið að drykkjuskap í æviskrám eins og tengdaföður hans. Hafi hann drukkið hefur hann þá trúlega tekið sig á og sannað fyrir verðandi tengdaföður að hann væri fullgott eiginmannsefni fyrir dótturina.

Að mínu mati sýna þessi bréf ótvírætt að hugur Hólmfríðar stóð til Jóns en ekki Jónasar. Ég held að sá sem les þessi ástarbréf frá fyrri hluta 19. aldar sannfærist um einlæga ást Hólmfríðar og Jóns. Ég held ekki að Hólmfríður hafi verið sá sveimhugi að elska tvo samtímis, það kemur ekki heim og saman við það sem ég hef lesið og heyrt af henni. Þótt einhverjir í ættinni kunni sögur af ástum hennar og Jónasar, þá kannast ég ekki við þær sögur úr minni fjölskyldu. Hins vegar þekki ég vel þá sögu að þau hafi skrifast á og fjallaði um það sem hverja aðra staðreynd í áðurnefndri Lesbókargrein. Það var þó óvarlegt, því eins og Páll segir í bók sinni þá eru það aðeins sögusagnir, þessi bréf fyrirfinnast ekki og engar sannanir um að þau hafi verið til. Móðir mín sagði mér þessa sögu eftir tengdamóður sinni, Stefaníu Þorgrímsdóttur, en Hólmfríður var amma hennar. Sagði amma mömmu það að hún og Sigrún systir hennar hefðu oft spurt gömlu konuna um kynni þeirra Jónasar og viljað fá að lesa bréfin. Þeirri gömlu fannst hins vegar að fólki kæmi þetta ekkert við og að sögn brenndi hún bréfin.

Læt ég nú staðar numið og vona að ef einhvern tíma kemur út aukin og endurbætt útgáfa af ævisögu Jónasar þá verði þetta atriði endurskoðað. Vil ég að lokum ítreka þakkir mínar fyrir ánægjulegar samverustundir við Jónas, þótt þetta litla atriði hafi truflað mig dálítið.

Höfundur er sagnfræðingur.