Hafliði Hallgrímsson
Hafliði Hallgrímsson
Hafliði Hallgrímsson er án vafa einn af virtustu tónlistarmönnum Íslendinga erlendis. Hinsvegar má fullyrða að löndum hans sé ekki vel kunnugt um afrek hans sem sellóleikara og tónskálds.

Hafliði Hallgrímsson er án vafa einn af virtustu tónlistarmönnum Íslendinga erlendis. Hinsvegar má fullyrða að löndum hans sé ekki vel kunnugt um afrek hans sem sellóleikara og tónskálds. Kemur þar til eðlislægt lítillæti Hafliða og það að hann hefur búið á Bretlandseyjum síðan 1964. Halldóri Haukssyni fannst sextugsafmæli Hafliða á nýliðnu ári gott tilefni til að heimsækja hann í Edinborg og fræðast um feril hans og tónlistarsýn. Þrír af konsertum Hafliða verða fluttir í Listasafni Íslands nk. sunnudag.

EDINBORGARKASTALI er magnþrunginn þar sem hann gnæfir yfir borginni uppi á þverhníptum kletti. Það er ekki að furða að hann skuli hafa fangað athygli ungs Akureyrings sem var í sinni fyrstu utanlandsferð á 6. áratugnum. "Hér gæti ég hugsað mér að búa," sagði pilturinn við sjálfan sig og sú ósk rættist 20 árum síðar. Hafliði Hallgrímsson hefur búið í Edinborg síðan 1977. Við hittumst síðdegis einn mildan vetrardag við kastalann. Ég kemst fljótt að raun um að Hafliða er borgin jafn kunnug og hún er honum hjartfólgin. "Sjáðu," segir hann og bendir á reisulegt hús, "þarna bjó Liszt þegar hann dvaldist í Edinborg." Skömmu síðar leiðir hann mig inn í hús eins af læknafélögum borgarinnar, við göngum inn í stóran myrkvaðan sal þar sem glittir í brjóstmyndir horfinna lækna. "Hér spilaði Chopin, helsjúkur, á ferð sinni um Bretland 1848."

Eftir þessa gönguferð er ég margs vísari um Edinborg. Ég er líka byrjaður að gera mér mynd af Hafliða Hallgrímssyni. Hann er fínlegur maður, prúður í háttum og vingjarnlegur. Hann heldur vissri fjarlægð til viðmælanda síns, sem ekki má síður skýra sem tillitssemi við hann en hlédrægni. Það er mér strax ljóst að Hafliði er vel greindur og íhugull maður með sterkar skoðanir á lífi og list. Ég hlakka til að ræða við hann.

Næsta dag erum við sestir í vinnuherbergi tónskáldsins á heimili hans skammt frá miðbænum. Hugur hans hvarflar, án mikillar áreynslu, til bernskuáranna á Akureyri.

Ógleymanlegt bernskuumhverfi

"Umhverfið sem ég ólst upp í er ógleymanlegt, ekki síst vegna þess hve þar var litrík og fjölbreytt starfsemi. Ég fæddist heima, í sama herbergi og öll systkini mín, í timburhúsi efst í Gránufélagsgötunni. Á móti húsinu okkar var prentsmiðja. Þar gekk ég út og inn eins og mér sýndist, og sá með eigin augum hvernig bækur voru búnar til og dagblöð prentuð í stórum háværum vélum. Aðeins ofar í götunni og skáhallt við húsið okkar stóð hús Kristniboðssambandsins, sem nefndist Zíon. Þar komu oft merkismenn og héldu langar ræður og sýndu stundum óvenjulegar kvikmyndir. Ólafur Ólafsson trúboði kom mér á óvart með sitt snjóhvíta hár og kínverskukenndan framburð á íslensku, svo og þessum öfundsverða eiginleika, að fórna lífi sínu - eða svo virtist mér - fyrir velferð annarra. En ógleymanlegastur allra er séra Friðrik Friðriksson. Hann var þá orðinn gamall og nær blindur, samt ljómuðu augu hans af góðvild, gáfum og lífsgleði. Blaðalaust talaði hann heila kvöldstund, og ég var á nálum allan tímann, því hann sótti í birtu kertanna, og ég var dauðhræddur um að kviknað gæti í fallega hvíta skegginu hans. Hann var ótrúleg persóna í mínum augum, ekki bara útlitið, heldur víðsýnin og menningarblærinn. Að taka í höndina á honum voru forréttindi. Þessum kvöldum lauk venjulega með heitu súkkulaði og rjómapönnukökum, úti var oft frost og hríð, en notalegt inni. Í Hólabrautinni, við hornið á húsinu okkar, var súkkulaðiverksmiðjan Linda. Frá henni stafaði magnaðri súkkulaðilykt alla daga, það er því ekki nema von að ég hafi alla tíð verið sólginn í súkkulaði. Á neðri hæðinni voru smíðaðar líkkistur, þar var ég oft í heimsókn, og undraðist glens og grín smiðanna mitt í daglegri áminningu um dauðann. Seinna kom í þetta húsnæði kexverksmiðja, og þá bókstaflega sveif ég á nasavængjunum um hverfið. Fyrir norðan Lindu var leikfangaverksmiðja, sem framleiddi skrautlega máluð tréleikföng, og var lyktin af lakkinu lækning við öllum kvillum. Þegar ég hugsa út í það var óvenju fjölbreytt lykt í umhverfinu; af súkkulaðinu, kexinu, nýsöguðum viðnum, lakkinu, líminu og leðrinu í bókbandinu, af prentsvertu og blýi í prentsmiðjunni, og af óviðjafnanlegum eiturefnum í gufupressunni, að ógleymdri vindlalyktinni af séra Friðrik. Það sem mér finnst athyglisvert núna er hve vel mér var tekið á öllum þessum stöðum, því ég var bókstaflega að deyja úr forvitni. Þegar áfengisverslun var svo opnuð þar sem áður var gufupressa gafst einstakt tækifæri til að skoða hegðanamynstur bæjarbúa við kaup á brennivínsflöskum. Þeim mun ofar sem menn töldu sig vera í mannfélagsstiganum, þeim mun laumulegri og skömmustulegri var hegðun þeirra við brennivínskaupin. Vesalingar, rónar og langþyrstir sjómenn báru sig betur að, þar var ekkert laumuspil, heldur gengið hreint til verks, enda voru þeir að eigin mati varla með tærnar í neðsta þrepi þessa ímyndaða mannfélagsstiga, og fallið því lágt."

Hvað entist hún lengi þessi bernskuveröld?

"Hún endaði með hringingu á föstudaginn langa frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, um að faðir minn væri látinn. Þá var ég níu ára, og allt að því sjúklega næmur fyrir öllu. Sá atburður opnaði dyr inn í heim alvarlegra hugsana um lífið og dauðann, og jók enn á áráttukenndar þenkingar um stöðuga framvindu tímans. Þessi reynsla hefur fylgt mér eins og skuggi síðan, og er aldrei fjarri í tónlist minni, hvort sem það er til góðs eða ills. Tónlist varð upp frá þessu augnabliki eins og smyrsl sem mildaði viðnámið við þessa ógnvekjandi framvindu tímans. Þetta var mér ljóst einhvers staðar í huganum þegar José Riba lék Ave Maria eftir Schubert við jarðarför pabba. Það var hins vegar afar jákvætt að eiga einstaka móður og systkini sem stóðu vel saman, og gera enn, þó móðir mín sé látin, og eitt systkina minna. Sú reynsla, að eiga góða fjölskyldu, er það dýrmætasta sem ég hef kynnst."

Þetta er músík!

Hvenær kom svo tónlistin inn í líf þitt?

"Ég var alltaf raulandi og syngjandi þegar ég var einn, og lagði mig fram við að gera tilbrigði við lög líkt og hetjur mínar, Louis Armstrong, Ella Fitzgerald og Benny Goodman. Á síðari árum seinni heimsstyrjaldarinnar var leikinn menúett eftir Boccherini í útvarpinu á hverjum morgni, ég hafði það fyrir sið að hoppa upp og niður á gömlum dívan, í takt við lagið, og nota gormahljóðin sem einskonar undirspil "alla guitarra". Ætli þetta geti ekki talist mín fyrsta "útsetning" á lagi. Í útvarpinu heyrðist fjölbreytt tónlist á hverjum degi. Móðir mín kenndi mér að njóta fiðlutónlistar, og fljótlega varð fiðlan mitt uppáhaldshljóðfæri, og mig dreymdi um að verða fiðluleikari. Mikilvægt atvik átti sér stað þegar ég var um 13-14 ára, ég var einn heima, og útvarpið var á. Ég var eitthvað að dunda, en veitti allt í einu athygli nýstárlegri tónlist, sem hljómaði svo framandi. Ég man að ég sagði upphátt: "Þetta er músík!" Tónverkið var Síðdegi skógarpúkans eftir Debussy. Mörgum árum seinna varð mér ljóst, að þetta var einn af lykilatburðum í lífi mínu, sem opnaði dyrnar inn í heim tónskáldskapar og nýrrar tónlistar. Ég var svo sannarlega heppinn að heyra þessa stórkostlegu tónlist á þessum mótunartímum." Tónlistarnám Hafliða hófst í Tónlistarskólanum á Akureyri. Árið 1958 flutti hann svo suður, 17 ára gamall, og hóf nám hjá Einari Vigfússyni sellóleikara í Tónlistarskólanum í Reykjavík. Hann á góðar minningar frá þeim tíma.

"Tónlistarskólinn var þá í Þrúðvangi, hinu myndarlega húsi sem Einar Benediktsson skáld byggði á Laufásveginum. Þetta var skemmtilegasti og besti tónlistarskóli sem ég fór í. Þar var góður andi, og miklar vonir bundnar við framtíðina, einnig voru þar margir vel menntaðir kennarar. Einar Vigfússon nam í London, Jón Þórarinsson var nemandi Pauls Hindemiths í Ameríku, Björn Ólafsson fiðluleikari bar með sér sterkan blæ af Vínarmenningu, Jón Nordal hafði ótrúlegt innsæi í manngerð og hæfileika hvers og eins nemanda. Árni Kristjánsson smitaði okkur með sínum háleitu hugsjónum, og sínu mikla næmi fyrir skáldskap og fegurð. Þorkell Sigurbjörnsson var nýkominn frá Ameríku, nýútskrifað tónskáld, og tónverk hans vöktu löngun mína til að fara að semja tónlist sjálfur. Það er ótrúlegt þegar ég hugsa til baka, hve vel var hlúð að mörgu í þessum heldur fjársvelta skóla."

Spilaðirðu mikið á árunum sem þú varst í Tónlistarskólanum?

"Það var ótrúlegt hve fljótt manni var ýtt út í spilamennsku. Ég var ekki búinn að vera lengi í Reykjavík þegar ég fór að koma fram á tónleikum. Musica Nova var stofnað af ungum tónskáldum og hljóðfæraleikurum á þessu tímabili og fyrstu tónleikarnir á Hótel Borg voru mjög eftirminnilegir. Ég fór fljótlega að spila með þeim og síðan með Sinfóníunni. Ég tók m.a. þátt í afmælistónleikunum frægu þegar hljómsveitin átti tíu ára afmæli. Það er óneitanlega mikið stökk að hafa aldrei leikið í sinfóníuhljómsveit og byrja á því að spila fjórðu sinfóníu Bruckners. En þetta gekk furðuvel og ég spilaði oft með Sinfóníunni á meðan ég var í Tónlistarskólanum.

Tónlistin lífstíðarverkefni

Þegar ég fór til Reykjavíkur var takmarkið reyndar að fara í tvo skóla. Ég innritaðist fyrst í Tónlistarskólann og hélt svo upp í Skipholt, í Myndlistarskólann. Þar barði ég á dyr hjá Kurt Zier, sem var skólastjóri skólans. Hann var heldur þurr á manninn, en þegar ég sagði honum að ég væri búinn að innritast í Tónlistarskólann og ætlaði nú að skrá mig í Myndlistarskólann líka, umturnaðist hann. Hann sagði að tónlistin yrði mér lífstíðarverkefni og ég skyldi ekki láta mig dreyma um að gera hvort tveggja. Hann barði í borðið og sagði að ævin entist varla til að gera öðru af þessum tveimur stórverkefnum skil. Það var hárrétt, og ég er honum þakklátur fyrir skörulegar ráðleggingar."

Hafliði hefur þó gert nokkuð af því í áranna rás að teikna og mála. Það nægir að líta sem snöggvast á nótnahandrit eftir hann, til að gera sér grein fyrir að þar fer drátthagur maður. Hann segir að honum hafi oft komið í hug óvæntar hugmyndir og nothæfar lausnir varðandi tónverk á meðan hann hefur verið að teikna. Einnig hafa tvö af hljómsveitarverkum hans orðið til fyrir áhrif frá verkum eftir skoska myndlistarmanninn Craigie Aitchison. Annar myndlistarmaður var meðal nánustu vina Hafliða. Hann lýsir tildrögum kunningsskapar þeirra svo:

"Ég kom einu sinni inn í Unuhús, þar sem kunningjafólk mitt bjó. Ég sá þar mynd á vegg, ég man nákvæmlega hvar hún hékk, og hvernig ég brást við henni. Hún hét 17. júní. Þetta var abstraktmynd sem sló mig út af laginu líkt og Debussy gerði á sínum tíma. Ég sagði við vinkonu mína, sem átti myndina, að þessum manni yrði ég að kynnast. Hún bauðst til að fylgja mér á fund hans og gerði það. Upp frá því heimsótti ég Karl Kvaran oft og átti með honum dýrmætar stundir."

Skemmtilegt að æfa sig

Eftir að Hafliði útskrifaðist úr Tónlistarskólanum í Reykjavík árið 1962 hélt hann til Rómar að nema hjá hinum fræga sellóleikara Enrico Mainardi.

"Mainardi var fjörugur, jákvæður, sérvitur, glæsilegur á velli, vel klæddur, síbrosandi, og dáður af konum. Hann var mikill vinur Furtwänglers og margra frægra tónlistarmanna, m.a. lék hann í tríói með Edwin Fischer og Kulenkampff. Hann kannaðist líka við Jón Leifs, sem hann sagðist hafa hitt í Stokkhólmi. Mainardi fékkst einnig við að semja, og sýndi samtímatónlist mikinn áhuga. Það sem ég lærði af honum var að hafa ánægju af verklegu hliðinni á hljóðfæraleik, að njóta þess að vinna á tæknilegum vandamálum, og finnast það hin mesta skemmtun að finna góðar fingrasetningar og bogastrok."

Hafliði lét sér nægja einn vetur í Róm, enda var tónlistarlíf borgarinnar frekar dauflegt. Ekki var heldur hátt til lofts í pólitískum umræðum, eins og eftirfarandi frásögn ber með sér.

"Á þessum tíma voru allir ítalskir menntamenn gallharðir kommúnistar. Það kom ekkert annað til greina. Ef maður leyfði sér að andmæla þessum kenningum trúði fólk varla sínum eigin eyrum. Ég leigði íbúð ásamt Kanadamanni sem var tónskáld. Hann var eldheitur kommúnisti og las Karl Marx á hverjum degi. Hann átti sjaldan pening og sló mig oft um lán. Ég keypti m.a. öll húsgögnin sem voru í íbúðinni og sagði honum þegar ég sneri heim til Íslands að nú yrði hann að selja húsgögnin og senda mér peningana. Ég heyrði ekkert frá honum árum saman, en svo rakst ég á hann af tilviljun á tónleikum í London, gekk á hann og spurði hvernig væri með skuldina. Hann varð dálítið vandræðalegur, en viðurkenndi svo að lokum að hann hefði gefið kommúnistaflokknum í Róm húsgögnin. Ég gat ekki annað en hlegið og boðið honum upp á drykk."

Eftir Rómardvölina kom Hafliði heim á ný og tók sæti í Sinfóníuhljómsveit Íslands.

"Hljómsveitin var ekki sérlega góð á þessum árum, samt gat ég ekki annað en dáðst að mörgum sem störfuðu í hljómsveitinni, og voru í mörgum tilfellum sjálfmenntaðir, og unnu önnur störf til að geta leyft sér þann munað að leika fyrir lítið kaup í sinfóníuhljómsveit. Án fórna þessara manna og annarra hefði hljómsveitin aldrei orðið það sem hún er í dag. En því miður vantar stöpulinn, eða öllu heldur hljómbotninn, það er ekkert hús til sem gefur hljómsveitinni tækifæri til að blómstra. Meira en fimmtíu árum frá stofnun hennar leikur hljómsveitin enn í kvikmyndahúsi. Þetta er hrein smán.

Fínlegt lag af menningu

Í þessu sambandi dettur mér í hug samfélag, sem á nóg af peningum til að byggja stórhýsi fyrir tónleikahald, en veit ekki hvernig á að nýta þá. Ég var eitt sinn á ferðalagi með Menuhinhljómsveitinni. Við lékum við opnun á nýju og karakterlausu fjölnota húsi, eins og nóg er til af í Ameríku. Hús þetta var í Palm Springs í Coloradoeyðimörkinni í Vestur-Bandaríkjunum, þar sem margar kvikmyndastjörnur bjuggu, eins og t.d. Ronald Reagan, Frank Sinatra og Bob Hope. Aldrei hefur mér verið ljósara, hve tómlegt líf manna getur orðið, þegar takmarkið er eigin vellíðan, eigið útlit, staða manns gagnvart öðrum, eigin fjármálastaða og líkamlegt atgervi. Konurnar sem gengu inn í þennan sal voru flestar eins og minniháttar drottningar, með einskonar demantskrans í hárinu, eða þar sem slíku var hægt að koma fyrir. Allir kepptust við að vera síðastir, til að vekja á sér sem mesta athygli, þannig að tónleikarnir hófust hálftíma of seint. Menn drusluðust inn í einhverju áhugaleysi, og voru enn að horfa í kringum sig þegar Menuhin gekk inn á sviðið. Sjaldan hef ég séð samkundu sem leiddist jafn mikið. Við urðum vitni að andlegri eyðimörk í eyðimörkinni. Eftir tónleikana var boðið upp á kalt borð í formi píramíta, og var aðeins kroppað í þessa matarstrýtu, síðan öllu eflaust fleygt. Það gæti hæglega farið svona fyrir okkur Íslendingum, ef við erum ekki vakandi fyrir þeirri staðreynd, að sífellt þarf að hvetja manninn til dáða í sambandi við andleg verðmæti, sem mölur og ryð granda ekki. Það er auðvelt að blása burtu þessu fínlega lagi af menningu sem við höfum. Það er ekki nándar nærri eins djúpt og við höldum. Það dugar ekki að berja sér sífellt á brjóst og segja: "landið er fagurt og frítt". Við höfum ekki skapað það, hinsvegar getum við haldið uppi menningu landinu til sóma."

Haustið 1964 hélt Hafliði aftur út í heim. Næstu árin stundaði hann nám í Royal Academy of Music í London og fékk stærstu verðlaun sem þar eru veitt sellóleikurum árið 1966. Hann varð fljótt eftirsóttur hljóðfæraleikari í London.

"Tónlistarlífið var ótrúlega blómlegt í London á þessum árum, og hefur sennilega aldrei verið jafn líflegt og fjölbreytt og þá. Þar ægði saman öllum tegundum tónlistar, frá verstu tegund af poppsukki, upp í gaddavírskennda nútímatónlist. Stóru "spámennirnir", eins og Stockhausen og Boulez, réðu lögum og lofum, og herskari af eftirhermum flæktu málin. Mildari "spámenn", eins og Berio, Maderna, Nono og Lutoslawsky, lægðu aðeins öldurnar. Oft virtist eins og allt væri að fara á kaf. Mér dettur í hug flutningur þriggja hljómsveita á Gruppen eftir Stockhausen í Royal Festival Hall. Sú reynsla kramdi tónskáldið í mér eins og flugu. Ég var oft í upptökum með Ensku kammersveitinni á þessum árum, í Abbey Road-hljóðverinu, m.a. tók ég þátt í upptökum Daniels Barenboims á öllum píanókonsertum Mozarts. Bítlarnir voru oft að taka upp á sama tíma annars staðar í hljóðverinu. Okkur svokölluðum klassískum tónlistarmönnum er oft núið því um nasir, að við séum góðir með okkur, það er talað um elítisma. En samt var það nú þannig, að margir meðlimir hljómsveitarinnar komu gangandi frá næstu lestarstöð eftir langt ferðalag og báru sjálfir hljóðfæri sín í hljóðverið, og ég var einn af þeim, enda hef ég aldrei átt bíl. Oft fór Rolls-Royce framúr mér með einkabílstjóra, og inni í bílnum sat einn eða fleiri af bítlunum, hafnir yfir allt, eða svo héldu þeir. Snobbið og elítisminn var heldur betur þeirra megin. Vera mín í Ensku kammersveitinni var án efa merkilegasta hljómsveitartímabil sem ég átti, meðan ég var viðriðinn hljómsveitarleik. Þetta tímabil byrjaði óvænt með hringingu frá hljómsveitinni, þar sem ég var spurður hvort ég kærði mig um að koma í ferðalag til Þýskalands, og yrði Marta Argerich sólisti í þeirri ferð. Þar með hófst nokkuð reglulegt samstarf í ein sex ár. Af öllu því sem ég reyndi á þessu tímabili ber hæst sú tilfinning, að vera hafinn upp á leikplan þar sem allt gerist nær fyrirhafnarlaust, flogið er ofar fjallstindum og skýjum. Sex vikna heimsferðalag með Barenboim, Zukerman og Jacqueline du Pré, sem byrjaði í Bombay og endaði í Carnegie Hall, er líka ógleymanlegt, en það sem kemur núorðið oftast í hugann er gyðingakonan og sellóleikarinn Anita Lasker (afkomandi hins fræga skákmanns), sem oft sat við hlið mér í hljómsveitinni. Á vinstri framhandlegg hennar var letrað númerið 89388, sem vitnaði ótvírætt um dvöl hennar í hinum alræmdu fangabúðum nasista í Auschwitz. Það bjargaði lífi hennar að hún gat leikið á selló. Einn SS-foringinn, sem ekki var alblindur af hatri og hafði kynnst klassískri tónlist á unga aldri, stofnaði litla hljómsveit, sem leyft var að lifa. Það var líka í London sem ég kynntist Ragnheiði Árnadóttur píanóleikara frá Akureyri. Við giftumst 1975 og eigum þrjá syni, Almar, Andra og Sölva. Án hennar ómetanlega stuðnings og nægjusemi við kröpp kjör hefði ég aldrei náð fótfestu sem tónskáld."

Þeim hjónum leist ekki á að ala upp börn í London og hugðu á heimferð árið 1977, þegar Hafliða var boðin staða fyrsta sellóleikara við Skosku kammersveitina.

"Það má segja að það sé í leiðinni heim, að fara frá Englandi til Skotlands, svo við afréðum að flytja til Edinborgar. Ég ákvað strax að vera í fimm ár, því mér fannst ekki rétt að ráða mig til styttri tíma. Þetta var mjög skemmtilegt tímabil að því leyti að Skoska kammersveitin var ný. Hún var ekki mjög góð þegar ég kom hingað, en henni fór mikið fram á örskömmum tíma. Hér var allt að vinna og engu að tapa. Við spiluðum t.d. á óperuhátíðinni í Aix en Provence þrjú sumur, vorum aðalhljómsveitin þar. Við héldum tónleika og fórum í heimsferðalög og tókum upp plötur. Á örfáum árum var hljómsveitin komin í hóp þeirra bestu í heiminum. Skoskir stjórnmálamenn sáu allt í einu að það væri þess virði að styðja hljómsveitina og Queen's Hall-tónleikasalurinn varð til. Við spiluðum líka í Usher Hall hér í Edinborg og í Glasgow og svo fórum við í ferðalög um allt Skotland og spiluðum t.d. í Suðureyjum og Orkneyjum. Ég kynntist góðu fólki á þessum árum og hitti enn fólk hér og þar í Skotlandi sem man vel eftir mér sem sellóleikara í hljómsveitinni. Það er mjög gleðilegt.

Tónsmíðaferillinn hefst fyrir alvöru

Hljómsveitin hefur síðan pantað hjá mér verk, bæði Poemi og Hermu. Svo hef ég líka stjórnað hljómsveitinni nokkuð oft. Ég lét mér reyndar detta í hug þegar ég hætti að spila, að ég gæti blandað saman hljómsveitarstjórn og því að semja tónlist, en áttaði mig fljótlega á því að ég hafði engan áhuga á hljómsveitarstjórn nema um eigin tónverk væri að ræða. Ég var líka búinn að fá nóg af ferðalögum og veitti ekkert af tímanum. Ég hætti í hljómsveitinni í desember 1982 og hafði enga bókun af neinu tagi, nema hvað búið var að panta eitt verk hjá mér og það var reyndar Poemi. Þannig að ég gekk inn í vinnuherbergi mitt snemma í janúar árið 1983 og byrjaði feril minn sem tónskáld fyrir alvöru. Þá fyrst fékk ég næði til að vinna að tónsmíðum á hverjum degi, áður hafði ég alltaf samið á hlaupum."

Óhætt er að segja að raunverulegur tónsmíðaferill Hafliða hafi byrjað glæsilega. Fyrir fiðlukonsertinn Poemi fékk hann þrenn verðlaun, m.a. hin eftirsóttu Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 1986. Tónsmíðar hans hafa víða vakið athygli og heimsfrægir hljóðfæraleikarar hafa leikið þær. Um þessar mundir hljómar tónlist Hafliða víða og skal íslenskum áhugamönnum bent á tónleika með Kammersveit Reykjavíkur sunnudaginn 13. janúar í Listasafni Íslands, þar sem þrír af konsertum Hafliða verða fluttir, og endurflutning á hinni meistaralegu Passíu í Hallgrímskirkju á föstudaginn langa. Nýverið hlaut Hafliði styrk úr hinum nýstofnaða og virta breska NESTA-sjóði, sem færði mönnum enn á ný heim sanninn um hversu vel metinn hann er á Bretlandseyjum. Styrkur þessi er veittur til stórverkefna sem þykja nýstárleg og fær Hafliði hann til að semja óperu sem byggð er á smásögunni Svarta munkinum eftir Tjekhov. En hvers vegna skyldi hann hafa veigrað sér svo lengi við að gerast tónskáld í fullu starfi?

"Tónskáldskapur var alltaf í bakgrunninum, en ég forðaðist lengi vel að horfast í augu við tónskáldið í sjálfum mér, ef ég má orða það þannig. Ég vissi að sú braut yrði þyrnum stráð, fjárskortur, mikill einmanaleiki, og útkoman kannski svo slæm að betra hefði verið að byrja aldrei. Ég þekki marga tónsmiði sem hafa vonglaðir lagt á brattann og hreinlega villst. En ég gerði mér grein fyrir því að í mér var djúp alvara með að semja tónlist.

Laglínur og hljómar

Því er ekki að neita að sú kröfuharða og yfirþyrmandi tónlist sem ég heyrði í London, t.d. eftir Stockhausen og Boulez, dró úr mér. Mér fannst ég vera lítið peð miðað við þessa menn og að það þýddi lítið að takast á við tónsmíðar af alvöru. Sumt af þessari tónlist hreif mig, en margt stóð í mér. Ég velti mikið fyrir mér hver framtíð tónlistar yrði. Ég fiktaði aðeins við raðtæknina og fann að hún átti vel við vissan hluta af persónuleika mínum, það er að segja þessi skipulagning, þessar ströngu reglur. En ég vissi að ég gæti aldrei haldið mig við þessa tækni til lengdar, ég yrði að geta látið eðlisávísunina koma til sögunnar. Ég komst fljótlega að raun um að ég er mjög hændur að grundvallareiningum tónlistar, það er að segja laglínum og hljómum. Enn þann dag í dag er það þetta sem eyrað sækist mest eftir. Það getur verið á mjög einfaldan hátt og líka á mjög flókinn hátt. En tónlistin verður að syngja. Tónlist mín er tiltölulega aðgengileg og auðskiljanleg. Ég geri ekki mikið af því að kryfja verkin eða tala um þau. Ég lýk þeim og svo byrja ég á því næsta. Mér finnst best þegar hlutirnir fá að vaxa á eðlilegum hraða. Það er ekki gott að stunda "keisaraskurði" og taka tónverk of snemma.

Ég hef verið ásakaður um að breyta mínum verkum. Það er ekki alls kostar rétt, ég er venjulega með heildarútkomuna í höfðinu, en það er auðvelt að missa sjónar á smáatriðum, "dotta aðeins við stýrið". Stundum eru tónverk flutt áður en búið er að ganga frá lausum endum, áður en þau eru fullgerð, vegna ákveðins flutningsdags."

Lítið að læra af hóli

Hvaða áhrif hafa neikvæð viðbrögð á þig og þína tónlist?

"Leikritahöfundurinn John Osborne var eitt sinn spurður um hvað honum fyndist um gagnrýnendur, en þeir voru oft harðorðir í hans garð. "Þetta er eins og að spyrja ljósastaur: hvað finnst þér um hunda?" Besta gagnrýnin er sú, þegar gagnrýnandinn finnur veiku hlekkina, og maður veit að hann er að segja sannleikann, af slíku er hægt að læra. Það er sáralítið að læra af hóli, en ég tel að gagnrýnandi eigi alltaf að taka jákvæða afstöðu til þeirra sem eru að stíga sín fyrstu skref á listabrautinni. Harðasta gagnrýnin á mína tónlist kemur frá mér sjálfum, það sem ég les í blöðum er ávallt milt miðað við það. Vandfýsni í háum gæðaflokki er það sem listskapendur þurfa á að halda, og almenningur líka. Gagnrýnandi má ekki sogast niður á eitthvert markaðshyggjuplan, eins og mér virðist vera að gerast á bókmenntasviðinu heima á Íslandi."

Hvað hefur þú samið mörg verk þegar allt er talið?

"Ég hef líklega samið meira en 80 verk. Sumt af þessu er týnt, mörgu hef ég fleygt, annað hef ég dregið til baka. Nú hef ég það ráð að ég gef þeim verkum ópusnúmer, sem ég hef unnið hvað mest í og tel að séu frambærileg, til að skilja þau frá öllum hinum verkunum, sem eru kannski tilraunir, tækifærisverk, og í rauninni ekki frágengin tónverk. Hvað þetta varðar er ég kominn upp í ópus 30."

Hvenær byrjaðirðu að skrifa. Manstu hvenær þú settir fyrsta stykkið þitt á blað?

"Já, ég var byrjaður á þessu sem strákur á Akureyri. Ég man eftir því þegar ég var líklega átta eða níu ára að amma mín sendi mig út í búð og á leiðinni var ég að hugsa um hvernig menn færu að því að semja löng tónverk, hvort það yrði ekki að vera "kjölur og grind" eins og í bátum. Ég var sem sagt farinn að velta því fyrir mér strax þá hvernig unnið væri í stórum formum. Það vefst reyndar enn fyrir mér. Nokkrum árum síðar, þegar ég var byrjaður í tónlistarskólanum á Akureyri, skrifaði ég svo fyrstu tónsmíðarnar, lítil stykki fyrir orgel, því að það var til harmóníum heima."

Áttu eitthvað af þessum tónsmíðum?

"Nei. Ég hef alltaf verið duglegur að fleygja. T.d. fleygi ég öllum skissum, vegna þess að mér finnst vera allt of mikill áhugi á slíkri undirbúningsvinnu. Ekki svo að ég reikni með að einhver fari að gramsa í því sem ég er að gera. Brahms var vitur þegar hann fleygði skissum og uppköstum. Eftir standa fullsamin tónverk og við einbeitum okkur að þeim.

Leitað að fjársjóðum

Ég samdi verk fyrir selló og hljómsveit á meðan ég var í Akademíunni í London og sýndi Einari Vigfússyni. Hann sagði að þetta yrðum við að flytja heima, en ég reif það í tætlur og það var aldrei flutt, sem betur fer."

Ertu viss um það nú, að þetta hafi verið gagnslaus tónsmíð?

"Já, þetta var bara fikt. Þannig byrja nú sumir, þeir eru mjög lengi að ná árangri. Fyrir mig hefur þetta alltaf verið eins og að grafa í hörðum jarðvegi, í leit að földum fjársjóðum."

En hefurðu einhvern tíma verið alveg við það að gefast upp og hugleitt hvort þú ættir yfirleitt að standa í þessu?

"Það líður nú varla sú vika að ég fái ekki kast og þeim fækkar ekki. Þegar maður eldist þynnist ekki bara á manni hin ytri húð, heldur líka sú innri. Skrámur gróa seinna. En það er ekki meiningin að fara að leggja upp laupana, það er mikið að gera, ég held áfram ótrauður."

Þú sagðist hafa verið á heimleið alveg frá því að þú fluttir frá London, hvenær leggurðu í síðasta áfangann?

"Ég segi alltaf að ég hafi aldrei farið að heiman. Rætur mínar eru alveg ótrúlega sterkar.

Mér finnst Ísland algjörlega vera mitt heimaland og ég er hissa á að ég skuli ekki búa þar. En ég á eftir að flytja heim.

Ég yrði eyðilagður maður ef það tækist ekki. Ég leyfi mér þann munað að elska Ísland meira en önnur lönd."

Höfundur er útvarpsmaður.