[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
LISTAHÁTÍÐ í Reykjavík lauk formlega í gær með tónleikum í Háskólabíói, þar sem ítalski hljómsveitarstjórinn Maurizio Dini Ciacci stýrði íslenskum og ítölskum tónlistarmönnum með eftirminnilegum hætti.

LISTAHÁTÍÐ í Reykjavík lauk formlega í gær með tónleikum í Háskólabíói, þar sem ítalski hljómsveitarstjórinn Maurizio Dini Ciacci stýrði íslenskum og ítölskum tónlistarmönnum með eftirminnilegum hætti. Á efnisskránni voru einungis verk frá tuttugustu öld og bar mest á verki Stravinskijs, Brúðkaupinu, en saga þessa merka tónverks var rakin í ítarlegri umfjöllun hér í blaðinu í gær.

Tónleikarnir voru um margt táknrænir fyrir þann umtalsverða ávinning sem Listahátíð í Reykjavík er farin að skila inn í menningarlíf landsmanna. Á sviði Háskólabíós sameinuðust kraftar ítalskra og íslenskra tónlistarmanna í samstarfi sem ekki einungis ber fyrir augu og eyru fólks hér á landi, heldur verður leikurinn endurtekinn á tónlistarhátíð í Trento á Ítalíu, því hér er um samstarfsverkefni Listahátíðar í Reykjavík og hátíðarinnar í Trento að ræða. Þau Þórunn Sigurðardóttir, listrænn stjórnandi Listahátíðar í Reykjavík, og hljómsveitarstjórinn Maurizio Dini Ciacci, sem er listrænn stjórnandi tónlistarhátíðarinnar í Trento, hafa hér tekið höndum saman um að sýna í verki að menning getur blómstrað á alþjóðlegum vettvangi og án landamæra, ef henni eru sköpuð rétt skilyrði. Og það sem meira er um vert er að í þessu samstarfsverkefni sannaðist enn einu sinni að íslenskir listamenn standa í fremstu röð og eru fyllilega færir um að standa fyrir sínu, ekki bara hér heima, heldur í alþjóðlegu samhengi.

Listirnar eiga sér sjálfstæðan tilverurétt

Tessa Blackstone, ráðherra lista í Bretlandi, var gestur Listahátíðar þegar hún var sett fyrr í þessum mánuði. Hér í blaðinu birtist þá við hana viðtal þar sem hún reifaði þær forsendur sem stjórnvöld í Bretlandi hafa reynt að skapa listum í sínu menningarlífi. Í því sambandi lagði Blackstone mikla áherslu á mikilvægi þess að "missa ekki sjónar á þeirri staðreynd að listirnar eiga sér sjálfstæðan tilverurétt, sjálfra sín vegna", eins og hún orðaði það. "Stefna okkar hefur því verið að skapa umhverfi þar sem mikil gæði fá að blómstra og raunverulegir hæfileikar ná að þróast. En um leið viljum við dreifa því sem listir hafa upp á að bjóða, hvað varðar skilning, gleði og fagurfræðilega tilfinningu, til mun fleiri þjóðfélagshópa - og helst til allrar þjóðarinnar," sagði hún ennfremur.

Sú áhersla sem listaráðherrann leggur hér á listir sem skapandi frumafl í samfélaginu er athyglisverð, en hún leggur áherslu á að menning og aðrir þættir þjóðfélagsins "séu ekki aðgreindir frá öðrum þáttum þjóðfélagsins eða settir hver á sinn bás. Þeir ættu frekar að starfa þannig saman að mörk og mæri séu brotin niður eða máð út [...]". Enda telur Blackstone listirnar "einstaklega vel til þess fallnar að örva fólk til frekari þátttöku í þjóðfélaginu, þótt ekki sé nema með því að auka skilning þess og næmi fyrir umhverfinu". Í kjölfar menningarborgarársins árið 2000, og Listahátíðar í Reykjavík á þessu vori, er fullljóst að hér á landi er nú góður grundvöllur til að skapa þann frjóa jarðveg sem Tessa Blackstone er að lýsa þannig að íslenskt samfélag njóti góðs af.

Að örva og

efla innlenda frumsköpun

Þegar fyrst var efnt til Listahátíðar í Reykjavík voru aðstæðurnar í menningarlífi okkar með allt öðrum og ólíkum hætti en nú. Markmið hátíðarinnar var að fá hingað til lands framúrskarandi listafólk erlendis frá og gefa landsmönnum tækifæri til að njóta viðburða sem jöfnuðust á við það besta sem á boðstólum var annars staðar. Eins og Sveinn Einarsson, formaður framkvæmdastjórnar Listahátíðar árið 2000, rifjaði upp í viðtali hér í blaðinu skömmu eftir að henni lauk, var fyrsta hátíðin árið 1970 grundvölluð á þeim áherslum sem þá voru mikilvægastar og segir hann hana hafa byggst á þremur meginstoðum. "Fyrir það fyrsta höfðu samtök listamanna staðið fyrir hátíðum til að minna á gildi listarinnar í samfélaginu. Þau áttu því drjúgan þátt í því að ýta Listahátíð úr vör. Í annan stað hafði Norræna húsið mikilvægu hlutverki að gegna. Bæði hafði það aðgang að ýmsum norrænum menningarsjóðum og sambönd við norræna listamenn. Síðast en ekki síst var hlutur Vladimirs Ashkenazys stór. Hann var búsettur hér á landi á þeim tíma og það var ómetanlegt að geta frá upphafi nýtt sambönd hans við stærstu nöfn í heimi á sviði tónlistar. Framlag Ashkenazys til Listahátíðar verður seint fullþakkað."

Sveinn benti jafnframt á að Listahátíð hefur alla tíð lagt áherslu á að bjóða upp á heimskunna listamenn en jafnframt hefur verið lögð áhersla á að rækta þann akur sem fyrir hendi er hér á landi, og minna orð hans um margt á þær hugmyndir sem Tessa Blackstone reifar: "Það hafa alla tíð verið skilaboð frá listamannasamtökum að örva, efla og undirstrika innlenda frumsköpun," segir hann. "Án hennar verður menningarlífið snautt. Að mörgu leyti má segja að þetta sé eitt mikilvægasta hlutverk hátíðarinnar. Erlendir stórviðburðir geta verið meira eins og flugeldasýningar. Það sem gildir er að sá í akurinn, ekki síst þar sem við eigum svo mikið af frábærum listamönnum." Eins og Sveinn bendir svo réttilega á smita allir þeir góðu gestir sem okkur sækja heim á Listahátíð út frá sér og líta má á "Listahátíð sem gróðrarstíu um leið og hátíð", en það hefur án efa verið eitt mikilvægasta hlutverk hennar þá rúmu þrjá áratugi sem hún hefur verið við lýði.

Straumhvörf

í starfi

Listahátíðar

Með þeirri Listahátíð sem nú er að ljúka urðu nokkur straumhvörf í sögu hátíðarinnar, því að þessu sinni var listrænn stjórnandi, Þórunn Sigurðardóttir, í fyrsta sinn við stjórnvölinn og hefur hún þann starfa með höndum í fjögur ár. Þórunn starfar því í samræmi við nýjar samþykktir, en hún sagði í ávarpsorðum sínum að hátíðinni að þær gefi "tækifæri á nýjum landvinningum í erlendu og innlendu samstarfi. Í fyrsta sinn tekur Listahátíð þátt í að búa til verkefni, sem frumflutt er hér á landi af innlendum og erlendum listamönnum, en það verður síðan flutt á hátíðum erlendis. Slíkt samstarf er afar mikilvægt fyrir íslenskt listalíf og mun Listahátíð beita sér fyrir fleiri slíkum verkefnum á næstunni". Hvað þá landvinninga sem Þórunn nefnir varðar, eru þessir nýju starfshættir til mikilla bóta, því tæpast er hægt að skila allri þeirri reynslu og listrænu stefnumótun sem skapast í slíku starfi til framtíðar, nema fá svigrúm til að taka stefnumótandi ákvarðanir fram í tímann og nýta þannig þau tengsl sem búið er að afla.

Eins og áður hefur verið bent á hér í blaðinu er ákaflega mikilvægt að Íslendingar hasli sér völl í alþjóðlegu menningarstarfi til jafns við aðrar þjóðir og taki þátt í þeirri orðræðu sem þar á sér stað með því að koma íslenskum listamönnum á framfæri samhliða því að bjóða hingað heim þeim erlendu listamönnum sem hafa eitthvað markvert fram að færa. Listahátíð getur gegnt lykilhlutverki í þessu sambandi. Mikilvægur liður í þeirri þróun er aðild hátíðarinnar frá og með síðasta ári að stærstu alþjóðlegu samtökum listahátíða í veröldinni, "European Festivals Association" en í þeim samtökum eiga um 90 hátíðir sæti. Í gegnum það samstarf aukast möguleikar íslenskra listamanna til þátttöku í alþjóðlegu listumhverfi til muna, en slíkt samstarf er að sjálfsögðu ómetanlegt fyrir okkar litla, en sívaxandi, menningarmarkað. Vonir standa því til að það samstarf sem nú átti sér stað á milli Listahátíðar í Reykjavík og tónlistarhátíðarinnar í Trento sé aðeins vísir að því sem koma skal og að Íslendingar geti nýtt þá þekkingu sem hér hefur skapast í gegnum menningarborgarárið 2000 og starf Listahátíðar, til þess að efla samstarf á fleiri vígstöðvum. Þannig yrði rofið stórt skarð í þá einangrun sem stundum virðist gera íslenskum listamönnum erfitt fyrir í því smáa samfélagi sem við búum í og víkka þann markað sem þeir þurfa svo mikið á að halda til verulegra muna.

Stuðningur atvinnulífsins við menningu eykst

Undir stjórn Þórunnar gerði Listahátíð nú í fyrsta skipti samstarfssamning við aðila úr atvinnulífinu til fjögurra ára, en það var Búnaðarbankinn sem með þeim myndarlega hætti gerðist máttarstólpi hátíðarinnar. Af því tilefni sagði Þórunn að það væri "trú samningsaðila að með þessum samningi muni hagur beggja aðila aukast og tengsl fyrirtækjanna eflast".

Samstarf Listahátíðar við atvinnulífið er að færast í aukana og nú er svo komið að flest stærstu fyrirtæki landsins koma að stuðningi við hátíðina með einum eða öðrum hætti. Fyrirtækin sjá sér hag í því að tengja nafn sitt menningarlegum viðburðum, auk þess sem þeim virðist vera að verða ljóst að stuðningur við menningu skapar þeim jákvæða ímynd í augum almennings á engu áhrifaminni máta en hefðbundnar auglýsingar.

Það er sérstaklega ánægjulegt að verða vitni að þeim tímum þar sem skilningur stjórnenda fyrirtækja virðist vera að aukast á mikilvægi þess að atvinnulífið rækti félagslegar skyldur sínar í samfélaginu, en eins og Tessa Blackstone bendir á er mikilvægt að sú viðleitni haldi áfram að þróast. Í Bretlandi þar sem upphafið að samstarfi atvinnulífs og menningar var með líkum hætti og hér, segir hún fyrstu tilraunir hafa snúist um að "fá atvinnulífið til að styðja við listir með því að taka þátt í kostnaði við sviðsetningar eða uppsetningar á nýjum sýningum og þess háttar. Helsta markmiðið þá var að fá meira fjármagn inn í listastarfsemi. Nú hefur þessi viðleitni þróast út í annað og meira; hún snýst um að koma á varanlegri tengslum á milli einstakra listastofnana og atvinnufyrirtækja [...], þar sem samstarf á sér stað um lengri tíma í stað þess að snúast um eitt verkefni."

Íslensk atvinnufyrirtæki munu því vonandi sjá hag sinn í frekara samstarfi við listirnar í framtíðinni og reyna að nýta sér þann sköpunarkraft sem þar er að finna á jákvæðan hátt, þannig að báðir aðilar hafi gagnkvæman hag af. Í öllu menningarstarfi býr mikil og dýrmæt menntun sem fyrirtæki geta án efa notfært sér til að auka áræði, hugmyndaauðgi og skapandi þætti innan fyrirtækjanna, ekki síst með tilliti til þeirrar miklu skörunar sem er að verða á öllum sviðum samfélagsins í samtímanum.

Mikilvægt

frumkvæði

Það vekur nokkra eftirtekt að Listahátíð í Reykjavík er í auknum mæli farin að sýna frumkvæði í því að óska eftir verkum frá íslenskum listamönnum. Slíkt frumkvæði sýnir aukinn styrk hátíðarinnar við að skapa listum frjóan jarðveg og afhjúpar jafnframt möguleika Listahátíðar til að vera atvinnuskapandi, enda er þetta tilvalin leið til að gefa þeim íslensku listamönnum sem fram úr skara tækifæri til að sýna hvað í þeim býr. Jafnframt má líta á pantanir á verkum listamanna sem tækifæri fyrir stjórnendur Listahátíðar til að miðla þeirri þekkingu sem þar safnast á samtímamenningu þjóðarinnar til listahátíðargesta, hvort sem þeir eru skapandi þátttakendur eða áhorfendur. Sem dæmi um þessa ánægjulegu þróun á hátíðinni í vor má nefna hljóðverk Finnboga Péturssonar myndlistamanns, sem tileinkað var Halldóri Laxness, og afhjúpað í Borgarleikhúsinu við opnunarathöfnina. Einnig má nefna tónverk Jóns Nordals, sem dæmi um verkefni af þessu tagi, en hann samdi það að beiðni Kammersveitar Reykjavíkur til að frumflytja á Listahátíð, en fjárstyrkur fyrir verkinu fékkst úr Menningarborgarsjóði. Vonir standa til að Sigur Rós semji á næstunni verk í samvinnu við Kronos-kvartettinn eins og fram kom á síðari tónleikum kvartettsins fyrir nokkrum dögum, en Kronos hélt hér tvenna tónleika á hátíðinni og flutti þá m.a. tvö þekkt verk Sigur Rósar sem hann hafði látið útsetja sérstaklega fyrir sig, en Listahátíð á heiður af því að koma þessu samstarfi fyrir sjónir okkar hér. Í þessu síðastnefnda dæmi skarast íslensk listsköpun og erlend með einkar áhrifamiklum hætti, því flutningur hins heimsfræga Kronos-kvartetts mun án efa auka enn á hróður Sigur Rósar erlendis og væntanlega verða til að víkka út hlustendahóp þeirra enn frekar.

En þessi ánægjulega skörun á milli íslenskrar listsköpunar og erlendrar á sér fleiri hliðar en þá sem lýsir sér í samstarfi Sigur Rósar og Kronos-kvartettsins.

Fleiri íslenskir listamenn hafa skapað sér starfsgrundvöll og vakið eftirtekt erlendis á undanförnum árum og eru myndlistarmennirnir Sigurður Guðmundsson og Ólafur Elíasson lifandi dæmi um það að Íslendingar eiga fullt erindi við hinn alþjóðlega listheim. Báðir sóttu þeir Ísland heim til að taka þátt í Listahátíð að þessu sinni, Sigurður til að afhjúpa fjöruverk sitt við Sæbrautina og Ólafur með sýningu í myndlistargalleríinu i8. Að auki vildi svo skemmtilega til að formleg kynning á verki því sem Íslensk erfðagreining pantaði af Ólafi var möguleg á sama tíma og sýning hans var opnuð í i8, en það verk er vissulega einnig vísir að vaxtarbroddi í samstarfi atvinnulífs og samtímalista.

Eitthvað

fyrir alla

Menningarborgarárið 2000 gaf nýjan tón í skipulagningu listahátíðarhalda hvað alþýðleika varðar og þeirri þróun var fylgt eftir á Listahátíð nú þar sem boðið var upp á viðburði við allra hæfi. Óróaseggirnir, fjöllistamenn sem léku loftfimleika fyrir landsmenn þrátt fyrir kulda og trekk í miðbænum, vöktu mikla ánægju, ekki síst þar sem aðgangseyrir var enginn og því á allra færi að fylgjast með. Örleikverkin, sem flutt voru víða um borgina og þar að auki útvarpað til landsmanna, voru áhugaverð, öllum aðgengileg, og byggðust þar að auki á afhjúpandi samruna leiklistar og myndlistar sem vel mætti þróa áfram. Sápukúlusýning spænskra trúða vakti einnig áhuga margra fjölskyldna og leikverkið Týndar mömmur og talandi beinagrindur var verðugt framlag til barnamenningar sem nú er sinnt af vaxandi þrótti hér á landi.

Þótt stórviðburðir af sígildu tagi á borð við tónleika Maxim Vengerov og June Anderson og flutning Hollendingsins fljúgandi hafi að sönnu sett svip sinn á hátíðina var einnig mikið úrval viðburða af öðrum toga - nægir að nefna Hrafnagaldur, sígaunasveitina Taraf De Haïdouks og Vocal Sampling í því sambandi. Óhætt er að segja að með þessari breidd í framboði á list eða menningartengdum viðburðum sinni Listahátíð með sóma því hlutverki sínu að mennta þjóðina á sviði menningar og færa það sem listir hafa upp á að bjóða "hvað varðar skilning, gleði og fagurfræðilega tilfinningu, til mun fleiri þjóðfélagshópa - og helst til allrar þjóðarinnar", svo enn sé vitnað í orð Tessu Blackstone.

Reglulegur þáttur í

þjóðlífinu

Ef litið er yfir þróunina í sögu Listahátíðar kemur í ljós að íslenskt menningarlíf hefur eflst mjög mikið á þeim tíma sem hún hefur verið reglulegur þáttur í þjóðlífinu. Það má að sjálfsögðu fyrst og fremst rekja til þess hversu mikill og stór hópur vel menntaðra atvinnulistamanna er nú starfandi hér á landi, en þó má ekki gleyma því hversu mikilvægt það er að skapa þeim frjóan jarðveg til að stunda sinn skapandi starfa og þar hefur Listahátíð án efa leikið stórt hlutverk.

Í viðtalinu við Svein Einarsson, sem vísað var til hér að ofan, ítrekar hann hversu mikilvægt það var að gera sér grein fyrir hlutverki lista í samfélaginu fyrir rúmum þrjátíu árum, og jafnframt hversu persónuleg tengsl Ashkenazys voru mikilvæg til þess að koma Íslandi í tengsl við umheiminn í því sambandi. Ef til vill eru þau straumhvörf sem nú hafa orðið í starfsháttum Listahátíðar vitnisburður um að flestir séu orðnir meðvitaðir um hlutverk listanna í samfélaginu, og jafnframt að við þurfum ekki lengur að reiða okkur á persónuleg tengsl velunnara á borð við Ashkenazy til að fá hingað fólk erlendis frá. Sú þekking sem nauðsynleg er til að koma Íslandi í tengsl við umheiminn er án efa til staðar meðal þeirra sem nú stýra Listahátíð og því afar forvitnilegt að sjá hvað framtíðin ber í skauti sér í þessu sambandi. Hver veit nema Listahátíð eigi í framtíðinni eftir að verða farvegur til þess að íslenskir listamenn hleypi heimdraganum í auknum mæli svo þeir geti átt frjóan og framsækinn orðastað við umheiminn í alþjóðlegu samstarfi.