6. febrúar 2003 | Innlendar fréttir | 1700 orð | 3 myndir

Rannsókn á tildrögum þess að Magnús Leópoldsson var handtekinn vegna Geirfinnsmálsins

Ætluðu ekki að láta leirmyndina líkjast Magnúsi

Sólveig Pétursdóttir dómsmálaráðherra afhenti Magnúsi Leópoldssyni (t.v.) skýrslu sérstaks saksóknara í gær. Viðstaddur var Jón Steinar Gunnlaugsson, lögmaður Magnúsar.
Sólveig Pétursdóttir dómsmálaráðherra afhenti Magnúsi Leópoldssyni (t.v.) skýrslu sérstaks saksóknara í gær. Viðstaddur var Jón Steinar Gunnlaugsson, lögmaður Magnúsar.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Nafn Klúbbsins, þar sem Magnús Leópoldsson var framkvæmdastjóri, kom inn í umræðu um Geirfinnsmálið strax á fyrstu dögum rannsóknarinnar. Einhverjar hugmyndir kunna að hafa kviknað um tengsl þar á milli sem síðan leiddu af sér sögusagnir er mögnuðust með tímanum.
Í RANNSÓKN sérstaks saksóknara kom ekkert fram sem bendir til þess að lögreglumenn í Keflavík sem önnuðust frumrannsókn á hvarfi Geirfinns Einarssonar árið 1974 hafi ætlað að láta leirmynd af manni sem talinn var tengjast málinu, líkjast Magnúsi Leópoldssyni. Orðrómur, söguburður eða annað varð ekki til þess að Magnús Leópoldsson var handtekinn, heldur framburður þriggja sakborninga í Geirfinnsmálinu. Þá er ekki annað að sjá en að Magnús hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli mjög ríkra rannsóknarhagsmuna og það framlengt af sömu ástæðum.

Þetta er niðurstaða rannsóknar Láru V. Júlíusdóttur, sem var sett sem sérstakur saksóknari til að annast opinbera rannsókn á tildrögum þess að Magnús Leópoldsson, sem þá var framkvæmdastjóri skemmtistaðarins Klúbbsins, var á sínum tíma grunaður um aðild að hvarfi Geirfinns og látinn sæta gæsluvarðhaldi í 105 daga á fyrri hluta árs 1976.

Sólveig Pétursdóttir dómsmálaráðherra afhenti Magnúsi skýrsluna í gær en þá voru rúmlega 29 ár liðin frá því hann var hnepptur í gæsluvarðhald.

Í skýrslunni kemur fram að tildrög rannsóknarinnar voru þau að 19. apríl 1998 fór Magnús fram á það við dómsmálaráðuneytið að það hlutaðist til um að athugun yrði gerð á staðhæfingum vitna í heimildarmyndinni "Aðför að lögum". Þar var því haldið fram að lögreglumenn hafi í árslok 1974 gerst sekir um tilbúning sönnunargagna til að bendla Magnús við hvarf Geirfinns. Lögum um meðferð opinberra mála var breytt til að rannsóknin gæti farið fram og var Lára skipuð sérstakur saksóknari til að annast rannsóknina 25. maí 2001. Baldvin Einarsson, lögreglufulltrúi í Reykjavík, var henni til aðstoðar.

Allir þættir Keflavíkurrannsóknarinnar kannaðir

Skýrsla Láru V. Júlíusdóttur er tæplega 100 blaðsíður. Stærstur hluti hennar fjallar um aðdraganda þess að gerð var leirmynd, sem byggð var á lýsingu vitna á manni sem kom í Hafnarbúðina í Keflavík 19. nóvember 1974, og hvernig staðið var að gerð hennar. Maðurinn fékk að hringja frá Hafnarbúðinni en um svipað leyti fékk Geirfinnur símtal sem varð til þess að hann yfirgaf heimili sitt og hefur ekki sést síðan.

Ákveðið var að rannsaka alla þætti hinnar svokölluðu Keflavíkurrannsóknar sem hófst eftir að Geirfinnur hvarf. Rætt var við flesta sem komu að rannsókninni og tilurð leirstyttunnar könnuð ítarlega. Rétt er að geta þess að leirmyndin var fyrst sýnd í fjölmiðlum fljótlega eftir hvarf Geirfinns í lok árs 1974 en Magnús var handtekinn í lok janúar 1976.

Strax árið 1977 komu fram ásakanir um að stuðst hefði verið við ljósmyndir af Magnúsi við gerð leirmyndarinnar. Afgreiðslukona í Hafnarbúðinni, var yfirheyrð vegna málsins fyrir Sakadómi Reykjavíkur það ár og aftur árið 1979 þegar Rannsóknarlögregla ríkisins rannsakaði tilurð leirmyndarinnar. Í bæði skiptin sagði afgreiðslukonan að ekkert samráð hefði verið haft við sig við gerð leirmyndar af manninum sem kom í Hafnarbúðina umrætt sinn. Hjá RLR sagðist hún hafa verið reið vegna þess að hún hafi séð að myndin var búin til eftir mynd af Magnúsi Leópoldssyni, en áður hefðu Haukur Guðmundsson, lögreglumaður og Magnús Gíslason fréttaritari Vísisi verið búnir að elta sig og sýna sér mynd af Magnúsi Leópoldssyni og spyrja sig hvort hún væri ekki lík manninum sem kom í Hafnarbúðina til að hringja. Um hafi verið að ræða myndir af mörgum mönnum í ýmsum stærðum og gerðum, þ. á m. mynd af Magnúsi Leópoldssyni. Fljótlega eftir að rannsókn á hvarfi Geirfinns hófst var þess freistað af rannsóknaraðilum að gera andlitsmynd af manninum í Hafnarbúðinni. Afgreiðslukonan og 16 ára stúlka, sem einnig var stödd í búðinni, veittu aðstoð sína, en voru ekki ánægðar með útkomuna. Í kjölfarið var leitað til Ríkeyjar Ingimundardóttur og Magnúsar Gíslasonar til að gera myndir.

Lára bendir á að í fyrri leirmyndarannsókninni árið 1979 megi ætla að lögreglan í Keflavík hafi stuðst við ljósmyndir af einhverjum mönnum, án þess þó að gruna þá sérstaklega um að vera valdir að hvarfi Geirfinns, enda hafi verið lítill tilgangur í að teikna upp grunaða af ljósmyndum og bæta síðan inn í einhverjum atriðum. "Ef menn hefðu talið Magnús Leópoldsson vera manninn sem kom í Hafnarbúðina hefði verið einfaldara að láta vitni bera kennsl á hann í sakbendingu eða á ljósmyndum," segir í skýrslunni.

"Hins vegar þykir ljóst að Ríkey notaðist síðan við eigin teikningar þegar hún mótaði hið svokallaða leirhöfuð. Það mun ekki vera óþekkt að vitni segi að hinn grunaði líkist einhverjum þekktum aðila og lögregla vinni síðan út frá þeirri hugmynd um útlit mannsins. Ekki er loku fyrir það skotið að slíkt hafi gerst þegar umræddar teikningar voru gerðar í mannshvarfsrannsókninni."

Valtýr Sigurðsson, sem þá var löglærður fulltrúi hjá bæjarfógetanum í Keflavík, taldi útilokað að ljósmynd hafi verið til af Magnúsi á lögreglustöðinni í Keflavík áður en leirmyndin var birt, annars hefði lögreglan ekki síðar þurft að leita eftir myndinni hjá þáverandi yfirlögregluþjóni í Kópavogi. Haukur Guðmundsson bar á sama veg, myndin af Magnúsi hafi borist eftir að bent hafði verið á hann í kjölfar birtingar á leirmyndinni. Hann lagði áherslu á að Magnús hefði enga sérstaka meðferð fengið hjá lögreglunni í Keflavík og á þessu stigi aldrei verið grunaður um aðild að hvarfi Geirfinns.

Telur að ljósmynd af Magnúsi hafi borist lögreglu fyrr

John Hill, sem þá var lögregluvarðstjóri hjá lögreglunni í Keflavík, minnist þess í skýrslutöku í nóvember 2001 að hann hafi séð ýmsar myndir á borði Hauks Guðmundssonar, að hann telur áður en leirmyndin var gerð. John taldi að ein myndin hefði verið af Magnúsi Leópoldssyni og mundi einnig eftir mynd af frægum íslenskum knattspyrnumanni. Þá sagðist hann jafnvel hafa verið búinn að heyra nafn Magnúsar nefnt áður í sambandi við Klúbbinn og smygl á spíra sem átti að tengjast þeim veitingastað. Þetta hefði verið mikið áhugamál hjá Hauki Guðmundssyni áður en rannsókn á hvarfi Geirfinns hófst.

Ríkey Ingimundardóttir sagði í skýrslutöku 14. nóvember 2001 að það hefði verið algjörlega hennar hugmynd að gera leirstyttuna. Aðdragandinn hefði verið sá að þáverandi eiginmaður hennar, Kjartan Sigtryggsson, þá lögreglumaður í Keflavík, hafi spurt hana hvort hún væri til í að teikna mynd af manninum sem kom í Hafnarbúðina til að hringja. Eftir að hafa gert fjölda teikninga sem sjónvarvottar voru ekki nægilega ánægðir með hafi hún ákveðið að móta myndina í leir enda hefði hún verið betri í slíku en að teikna. Einnig væri þægilegra að breyta leirmynd eftir fyrirsögn vitna heldur en eftir teikningu. Við gerð myndarinnar ræddi hún við tvær konur sem höfðu séð umræddan mann. Þriðja konan hefði ekki viljað koma að þessu og borið við minnisleysi. Aðspurð kvaðst Ríkey ekki kannast við að hafa fengið í hendur ljósmyndir af manni eða mönnum frá lögreglunni í Keflavík. Þetta stangast á við fyrri framburð hennar en í skýrslutöku hjá RLR kvaðst hún hafa "fengið sendar ljósmyndir af mönnum og ljósmyndir af andlitspörtum, þ. á. m. augum." Ríkey taldi sig ekki hafa áður séð tvær ljósmyndir af Magnúsi sem voru meðal rannsóknargagna í Geirfinnsmálinu, hún hefði ekki heyrt á hann minnst meðan á þessu stóð og reyndar taldi hún Magnús ekki líkjast leirmyndinni.

Hugmyndir kvikna um tengsl

Að sögn Valtýs Sigurðssonar lauk Keflavíkurrannsókninni formlega í júní 1975 án þess að nokkur aðili hafi verið yfirheyrður, grunaður um aðild að hvarfi Geirfinns. Hins vegar voru nokkrir yfirheyrðir vegna þess að þeir voru grunaðir um að vera maðurinn sem hringdi úr Hafnarbúðinni. Magnús Leópoldsson var ekki þeirra á meðal. Fram kom hjá Valtý að hann fór með öll rannsóknargögn í ferðatösku til ríkissaksóknara í janúar 1976. Hann fullyrti hins vegar að þetta hefði með engum hætti tengst upphafi Reykjavíkurrannsóknarinnar og gæsluvarðhaldsúrskurði yfir Magnúsi Leópoldssyni 26. janúar 1976.

Í niðurstöðum Láru segir hún að aðeins finnist gögn um að ein ábending varðandi Magnús Leópoldsson hafi borist til lögreglu eftir að leirmyndin var birt. Ekkert bendi til að fleiri ábendingar hafi borist. Hins vegar sé ljóst að nafn Klúbbsins kom inn í umræðu um málið strax á fyrstu dögum rannsóknarinnar, þ.e. í framburði vitna um ferð Geirfinns í Klúbbinn tveimur dögum fyrir hvarf hans. Um svipað leyti var spíra að reka á land á Suðurnesjum. "Ekki er óvarlegt að álykta að einhverjar hugmyndir kynnu að hafa kviknað varðandi tengsl þar á milli sem hafi síðan leitt af sér sögusagnir sem mögnuðust með tímanum og náðu hámarki fljótlega eftir handtöku Magnúsar," segir þar. Lára taldi á hinn bóginn sennilegt að lögregla hefði lagt út í alla þá vinnu sem tengdist gerð teikninga og mótun umræddrar leirmyndar ef hún hefði verið sannfærð um sekt Magnúsar. "Það hefði verið fljótlegra, öruggara, árangursríkara og þægilegra að notast við hefðbundnar aðferðir við uppljóstrun brota," segir í skýrslunni.

Fangaverðir yfirheyrðu sakborninga

Í umfjöllun um tildrög þess að Magnús var handtekinn og færður í gæsluvarðhald er einnig fjallað talsvert um sögusagnir sem gengu um tengsl Klúbbsins við hvarf Geirfinns. Lára telur að gagnrýna megi rannsóknaraðila í Keflavík fyrir að veita fjölmiðlum of mikið aðgengi að upplýsingum þótt ekki sé hægt að fullyrða að sú upplýsingagjöf hafi með einum eða öðrum hætti ýtt undir þessar sögusagnir. Bent er á að handritaðir minnismiðar sem taldir eru vera frá fyrstu frásögnum Erlu Bolladóttur og Sævars Ciesielski, sem bendluðu Magnús við málið, hafi verið gefnar án þrýstings eða áhrifa frá rannsóknaraðilum. Auk þess hafi Kristján Viðar Viðarsson borið um þátt Magnúsar.

Gerð er athugasemd við þátt fangavarða í Síðumúlafangelsinu en fyrirliggjandi gögn eru sögð benda til þess að þeir hafi ekki einungis verið að ræða skipulega við sakborninga um málsatvik heldur hafi þeir einnig stundað einhverskonar yfirheyrslur og látið viðkomandi síðan undirrita framburði sína. "Þetta hlýtur að veikja tiltrú manna á hinni svokölluðu harðræðisrannsókn sem fór fram í lok Geirfinnsmálsins. Þessi gögn, sem stöfuðu frá fangavörðum, voru hins vegar ekki lögð fyrir dóm og misvísandi skýring gefin á því," segir í skýrslunni. Þáttur fangavarðanna var þó talinn liggja utan rannsóknarinnar.

Undirmönnuð rannsókn

Um ástæður þess að gæsluvarðhaldsvist Magnúsar Leópoldssonar var svo löng sem raun ber vitni, segir í skýrslunni að ekki sé annað að sjá en litið hafi verið til ríkra rannsóknarhagsmuna við rannsókn á alvarlegu sakarefni þegar hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald. Hið sama ætti við um framlengingu varðhaldsins. Allan tímann á meðan hann sat í fangelsi hafi rannsóknaraðilum verið að berast ábendingar sem tengdust Magnúsi beint eða óbeint. Tekið er fram að svo virðist sem rannsóknin hafi verið undirmönnuð fram á sumar 1976 þegar ákveðið var að stofna sérstaka rannsóknarnefnd. Í skýrslunni segir að mikill þrýstingur hafi verið frá fjölmiðlum og stjórnmálamönnum og án efa hafði það áhrif á gang mála. Það hafi hins vegar ekki haft áhrif á gæsluvarðhaldið eða lengd þess.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.