ÞEGAR ég var stelpa sögðu pabbi og mamma okkur systrunum stundum frá árunum í Moskvu, þar sem pabbi var sendiherra í lok seinni heimstyrjaldarinnar. Það voru frásagnir af furðulegu samfélagi sem var í heljargreipum ofureftirlits.

ÞEGAR ég var stelpa sögðu pabbi og mamma okkur systrunum stundum frá árunum í Moskvu, þar sem pabbi var sendiherra í lok seinni heimstyrjaldarinnar. Það voru frásagnir af furðulegu samfélagi sem var í heljargreipum ofureftirlits. Yfirvöld vissu svo miklu betur en fólkið hvað því var fyrir bestu og einstaklingurinn skipti engu gagnvart hagsmunum ríkisins. Í landi jafnaðarins voru vélbyssuvæddir eftirlitsmenn í verslunum til að varna almenningi aðgangs að deildum með forréttindavarningi fyrir kommissara flokksins og aðra gæðinga. Engum var treystandi, allir tortryggilegir og þess vegna gengu jafnt lög sem óskráðar reglur út á nauðsyn þess að vernda ríkið gegn borgurunum. Eyrun voru á stilkum við að hlera, hlusta eftir mögulegu ráðabruggi, hljóðnemar alls staðar.

Njósnanetið lá um samfélagið allt og þeir sem voru grunaðir um græsku hurfu einfaldlega. Það var nauðsynlegt fyrir heill heildarinnar að eyða þeim sem ekki var treystandi.

Við þetta bjuggu foreldrar mínir eins og aðrir, hjá þeim var húsið morandi af hljóðnemum, jafnt á heimilinu sem sendiráðsskrifstofunni, hvergi hægt að tala saman innanhúss án tilfinningar um að sívökult eyra þess sem allt vissi betur, fylgdist með hverju orði. Hafandi plokkað niður hljóðnema úr ljósakrónum og speglum brugðu menn almennt á það ráð að fara í gönguferð ef þeir vildu tala saman í trúnaði.

Það tók drjúgan tíma að ávinna sér traust skrifstofustúlkunnar Korotkovu, hún var hrædd og vör um sig. Enda þekkti fjölskylda hennar af eigin raun afleiðingar þess að treysta óverðskuldað. Systursonur hennar barnungur hafði sagt kennara sínum frá samtali sem hann hafði orðið vitni að við eldhúsborðið heima hjá sér. Daginn eftir voru faðir hans og föðurbróðir sóttir og ekkert hafði til þeirra spurst síðan. Korotkova sagðist vita að þetta væri ekki barninu að kenna, en hún réði ekki við sig, hún þyldi ekki að sjá drenginn, návist hans væri sér óbærileg.

Með tímanum lærði Korotkova að treysta foreldrum mínum og með þeim tókst gagnkvæm vinátta og væntumþykja. Dag einn kom pabbi að henni grátandi. Þau fóru í gönguferð og stúlkan upplýsti að sér væri uppálagt að mæta til yfirvalda vikulega og greina frá öllu sem hún yrði vísari í sendiráðinu. Þetta var orðið henni óbærilegt, hún vildi ekki bregðast lengur trausti velgjörðamanna sinna, og þar að auki vissi hún ekkert hverju hún ætti að ljósta upp. Pabbi hughreysti hana og bauðst til að hjálpa henni að semja vikulegu skýrsluna. Þar með var sá vandi úr sögunni.

Þótt ég kynntist henni ekki sjálf, fannst mér vænt um Korotkovu og ég hafði samúð með henni. Svo lærðist manni að hún var heppin miðað við aðra í þessu samfélagi, sem var gegnsýrt af kúgun, valdníðslu og spillingu. Ofstjórnarríki, sem átti eftir að halda þegnum sínum í heljargreipum í marga áratugi enn, þar til það féll undan eigin þunga. Mikið vildi ég að hann faðir minn hefði orðið þeirrar ánægju aðnjótandi að sjá Sovétríkin hrynja. Hann hafði alla tíð barist svo einarðlega gegn þessari stjórnskipan, af sannfæringu þess, sem þekkir innviðina ekki bara af bók, heldur af eigin raun.

Á unglingsárum mínum virtust andstæðurnar skýrar. Kúgun í austri, frelsi í vestri. Lengi býr að fyrstu gerð og maður er ekki undir það búinn að endurskoða grundvallarlínurnar í heimsmynd sinni. Þó er mannkynssagan full af dæmum um snöggar umbyltingar á stjórnarháttum sem höfðu víðtækar og alvarlegar afleiðingar. En tryggð er dyggð og menn seinþreyttir til vandræða. Þar að auki er óþægilegt að taka heimsmyndina til endurskoðunar því það ógnar öryggiskenndinni. En undirmeðvitundin er nú samt á vaktinni og punktar hjá sér helstu fréttir og að því kemur að hún fer að senda viðvaranir.

Viðbúið var að reglur útlendingaeftirlits, lögreglu og varnarsveita í Bandaríkjunum yrðu hertar í kjölfar hryðjuverkanna 11. september 2001. Hins vegar óttuðust margir, að þau öfl sem vilja takmarka frelsi borgaranna næðu yfirhöndinni og þjóðin yrði hneppt í heimatilbúna fjötra. Í nafni almannaheilla yrði alið á óöryggi og tortryggni. Fólki yrði talin trú um nauðsyn öryggisráðstafana sem gengju langt út yfir eðlileg mörk. Það hefði í raun verið ætlun óvinanna: að veikja Bandaríkin innan frá. Fá þau til að taka upp stjórnarhætti sem ganga þvert á það sem þau hafa staðið fyrir. Fá þau til að bregðast trausti sinna eigin þegna og ganga fram af vinum sínum. Grafa þannig eigin gröf.

Eins og hvað? Af nógu er að taka, en órökstuddar handtökur og meðferð fanga, ásamt sjálfumglaðri fullvissu um eigið ágæti standa uppúr. Kannski er skýrasta dæmið löggjöfin sem gengur undir stuttheitinu "Patriotic Act" og samþykkt var í vetur. Hún heimilar að menn séu orðalaust teknir úr umferð ef yfirvöldum sýnist svo, án þess að eiga rétt á lögfræðiaðstoð eða aðstandendur séu látnir vita hvað orðið hafi um þá. Minnir það ekki á mág hennar Korotkovu? Það er svo yfirvalda að meta hvort viðkomandi telst falla undir skilgreininguna stríðsfjandi "enemy combatant", en þá fara hinir grunuðu fyrir herdómstól. Þarna koma ekki aðrir að, sömu aðilar handtaka, yfirheyra og dæma og enginn möguleiki er á áfrýjun. Stríðsféndur eiga engan rétt samkvæmt viðteknum réttarreglum, hvorki varðandi meðferð málsins né aðbúnað í fangelsi, lögfræðiaðstoð eða samneyti við aðstandendur. Fanginn fellur utan þeirra ramma um meðferð grunaðra sem siðvæddar þjóðir hafa verið að leggja frá því á miðöldum. Heimilt er að halda föngum án ákæru, sem gengur gegn allri réttarhefð og alþjóðasamningum. Talið er að síðan í september 2001 hafi þúsundir fanga þurft að hlíta slíkri meðferð. Af öryggisástæðum eru ekki haldin hefðbundin og opin réttarhöld í máli þeirra, heldur fara þeir fyrir lokaðan herdómstól þar sem ekki þarf vitna við. Hver tryggir rétt þessara fanga? Hver ákveður hverjir teljast stríðsféndur og hvaða starfsreglur er stuðst við? Er þar geðþóttinn einn að verki? Sum dæmi benda til þess.

Því er haldið fram að þessir fangar séu ekki beittir harðræði í fangelsum í Bandaríkjunum, því þar sé farið að reglum um mannúðlega meðferð fanga. Sama máli gegnir hins vegar ekki um samstarfsstofnanir þeirra hér og þar um heiminn. Þangað eru þeir sendir sem ekki þykja samvinnuþýðir og meðferðin á föngunum þar er ekki á ábyrgð sendandans. Fullyrt er að svona fangar hafi verið beittir grimmilegu harðræði og meira að segja lyfjameðferð, meðan þeir voru krafðir svara við spurningum bandarískra yfirvalda.

Skref fyrir skref ganga hrakspárnar eftir. Umbreytingin á sér stað fyrir augunum á okkur, en eins og svo oft áður í sögunni, láta menn sem ekkert sé. Bandarískir vinir mínir segja að þar í landi þori enginn að andmæla, allir láti sem þeir séu sammála. Að hluta til sé það múgæsingin, þunginn í straumi fjöldans, sem menn þora ekki að leggjast gegn, og að hluta til eru menn einfaldlega hræddir um eigin hag ef þeir láta efasemdir í ljós. Það óhugnanlegasta sé skorturinn á vitrænni umræðu í samfélaginu. Þótt einstaka greinar birtist í blöðum, sé engin umræða í ljósvakamiðlum sem, eins og allir vita, hafa margföld áhrif á við blöðin. Svokallaðir umræðuþættir í sjónvarpi einkennist af samróma klisjukór, sem viðheldur óáreittu almenningsáliti. Meira að segja í þinginu vanti gagnrýnar raddir. Jafnvel Clinton segi ekkert. Þögnin ríki meðan Bandaríkin kalli yfir sig geigvænlegar takmarkanir á mannréttindum. Heimsbyggðin horfi agndofa á, meðan sjálfskipaðir siðgæðisverðir veraldar, þeir sem alltaf vita betur, snúa hengingaról um eigin háls. Í nafni frjálsrar þjóðar.

Sé gamla máltækið rétt, að vinur sé sá er til vamms segi, er þá ekki kominn tími til að vinir Bandaríkjanna láti í sér heyra?

Guðrún Pétursdóttir