"Jafnvel hinn hversdagslegi Gullfoss hressist allur við og verður spennandi í íslenskum augum sem eru honum alvön."
"Jafnvel hinn hversdagslegi Gullfoss hressist allur við og verður spennandi í íslenskum augum sem eru honum alvön." — Ljósmynd/Thomas Joshua Cooper
Bandaríski ljósmyndarinn Thomas Joshua Cooper er einn þeirra erlendu listamanna sem hafa tekið sér íslenskt landslag og náttúru sem efnivið í verk sín. GUÐNI TÓMASSON ræddi við Cooper um list hans og Ísland sem efnivið.

Íslensk náttúra er á margan hátt gjöful, ekki aðeins fyrir Landsvirkjun og erlenda álrisa, heldur einnig fyrir listamenn sem vinna í ýmsum listgreinum og liststílum. Hún er ekki einungis uppspretta hugmynda og uppljómunar fyrir listamenn þjóðarinnar, heldur skýtur hún líka upp kollinum í verkum þekktra erlendra listamanna sem hingað koma sem gestir. Í einu af galleríum Edinborgar gekk ég nýlega fram á bók eftir bandarískan ljósmyndara sem í eru geysilega fallegar svart-hvítar myndir, unnar upp úr sama efniviði, íslenskri náttúru eins og hún er séð með auga gestsins. Bókin, sem ber nafnið Dreaming of Gokstad (Draumurinn um Gaukstaðarskipið), vakti strax athygli mína og sérstaklega í ljósi þess að hún virðist hafa farið fram hjá flestum hér á landi þegar hún var gefin út árið 1988. Eintak af bókinni er til dæmis ekki að finna í hinu alfróða bókasafnskerfi okkar Íslendinga, Gegni.

Thomas Joshua Cooper, höfundur Draumsins um Gaukstaðarskipið, skilgreinir sig sem Vestur-Bandaríkjamann. Hann er fæddur árið 1946 í San Francisco í Kaliforníu. Fyrir rúmum tveimur áratugum kom hann til Skotlands í þeim tilgangi að dvelja þar í eitt ár, en hefur aldrei snúið þaðan aftur og er nú yfirmaður ljósmyndadeildarinnar í hinum virta listaháskóla Glasgow School of Art. Sem ungur maður vann Cooper einnig málverk og skúlptúra, en allt frá árinu 1969, þegar hann fann að eigin sögn sína sjálfstæðu listrænu rödd, hefur hann helgað sig ljósmyndinni.

"Í kringum 1969 gerði ég mér grein fyrir því að málverkið virkaði ekki fyrir mig og ég hef líklega ekki verið nógu flinkur málari," segir Cooper brosandi, þar sem við sitjum á skrifstofu hans í Glasgow sem er yfirfull af bókum. "Síðan þá hefur öll mín myndgerð [hann talar ekki um að taka myndir; heldur gera þær] farið fram utandyra með myndavél sem er frá árinu 1898, einu myndavélinni sem ég hef átt og notað. Ljósmyndin var bara rétti miðillinn og hentaði betur í það sem ég var að byrja að kanna á þeim tíma. Ég var alinn upp í sveit og þaðan kom áhugi minn á landslagi. Karlmennirnir í fjölskyldunni unnu á búgörðum, hjuggu tré og veiddu fisk sér til viðurværis, þannig að allir tengdust landinu náið og það geri ég líka."

Þó að landslagsljósmyndir Coopers séu allar mannlausar skynjar maður sterk tengsl milli lands og manns í þeim öllum. Hann segist vilja kanna í verkum sínum hvað gerist við brotthvarf mannsins af landsvæðum sem ekki eru lengur talin henta til búsetu og eru á mörkunum á að fara í eyði. "Kjarnann í verkum mínum má finna í þrá mannsins til að eiga heima einhvers staðar. Maðurinn sækist eftir því að finna sér stað í veruleikanum og fólkið sem býr á þessum kraftmiklu stöðum sem ég heillast af er næmara fyrir umhverfi sínu og tilvist en hinn almenni borgarbúi."

Eins og áður segir má finna flestar þeirra ljósmynda sem Cooper hefur unnið hérlendis í bókinni Draumurinn um Gaukstaðarskipið. Víkingaskipið í Ósló var í huga listamannsins einskonar myndrænt fley í þeirri för sem hann langaði að bjóða lesendum sínum í. Þar var ætlunin að kynna lesendunum aðstæður og staði sem kalla myndu fram eins konar dagdrauma í huga þeirra sem létu sér myndirnar varða. "Gaukstaðarskipinu var á táknrænan hátt ætlað að fljúga milli heima og því fannst mér það tilvalið að tengja það þessum myndum frá þessum norðlægu löndum."

Auk Íslands siglir Cooper lesendum bókarinnar um Skotland og skosku eyjarnar og um Noreg. Á Íslandi beinir hann linsunni ofan í svart hraunið við Surtshelli, myndir hans af Breiðamerkurjökli eru stórkostlega kaldranalegar og jafnvel hinn hversdagslegi Gullfoss hressist allur við og verður spennandi í íslenskum augum sem eru honum alvön. Cooper minnist veru sinnar á Íslandi með væntumþykju.

"Ég ferðaðist í ellefu daga um Ísland og var skilinn eftir á stöðum sem ég vissi að mig langaði að heimsækja. Á Vatnajökli steig ég í fyrsta skipti á ís og myndaði jökulskörð og ruðninga, staði sem ekki eru lengur til í því formi, eyddust í hlaupinu eftir eldgosið 1996. Þegar ég gerði myndir við Gullfoss lét ég strengja mig upp í kaðli til þess að sjá það sem ég vildi sjá. Ég vildi reyna að upplifa fallið í fossinn og þetta var frekar erfitt þar sem ég er lofthræddur maður. Hins vegar verð ég af og til að reyna á mig og það er mikilvægt fyrir mig að vera þá með öll skilningarvit glaðvakandi. Barnafossar voru líka heillandi staður vegna sagna um barnadauðann þar og því vildi ég reyna að nema hjartslátt staðarins. Þegar ég kem á nýjan stað elska ég að heyra sögur innfæddra um hann. Það er það sem lífgar staðinn við fyrir mér. Ég vil að myndir mínar verði síðan partur af þessum sagnaarfi." Endanleg útkoma erfiðisins er því bókmenntalegs eðlis, en sköpuð gegnum linsu og meðfylgjandi texta sem Cooper velur af kostgæfni.

Eins og fyrir hvern annan sagnaþul er það mikilvægur partur í verkum Thomas Joshua Cooper að spinna aðeins af fingrum fram. Það er nauðsynlegt fyrir hann til að reyna að fanga andann sem býr í landinu. "Það býr andi í öllu og sérstaklega á landsvæðum sem við mannfólkið höfum ýtt til hliðar og hætt að byggja. Ég er hins vegar fullkomlega meðvitaður um að skynjun mín á umhverfinu á sér takmörk. Náttúran er eilíf, okkur tekst reyndar að spilla henni af og til, en hún leiðréttir mistökin þótt síðar verði. Það erum hins vegar við sem erum forgengileg."

Í því verkefni sem Cooper er að vinna að um þessar mundir er það Atlantshafið allt og löndin sem við það liggja sem eru leikvöllur hans. Með myndavélina í farteskinu er það ætlun Coopers að rekja að einhverju leyti ferðir frægra sjóferðamanna og landkönnuða milli gamla og nýja heimsins og þetta mun auðvitað leiða hann aftur til Íslands þegar ferðir Leifs Eiríkssonar verða teknar fyrir. Cooper kallar verkefnið The Atlantic Basin project - The World's Edge (Atlantshafs landgrunnurinn - endimörk heims). Það er ætlun hans að heimsækja helstu útnes landa við Atlantshaf og reyna þannig að átta sig á því hvernig menning hefur ferðast milli þessara landa og heimsálfa. "Með því að elta þessa menn vil ég reyna að endurvekja fyrir sjálfum mér og áhorfandanum eftirvæntinguna sem hlýtur að fylgja því að sjá til lands í fyrsta sinn. Lands sem þú veist að enginn frá þínu menningarsvæði hefur áður séð. Ég vil reyna að fanga þessa "fyrstu sýn.""

Þó að Cooper starfi sem ljósmyndari er hann þó spenntari fyrir því sem er trúanlegt en fyrir því sem er satt og sannað. Raunsæi er því fjarri áhugasviði hans, þrátt fyrir meintan innifalinn sannleika ljósmyndarinnar. Það mætti því halda því fram að Thomas Joshua Cooper deili trúnni með landkönnuðum fortíðar sem aldrei hefðu lagt út í ævintýri sín án þess að trúa á það sem þeir voru að gera. Trúin og vonin um að finna sér samastað í heiminum er því aðalatriðið í báðum tilvikum.