21. ágúst 2005 | Fastir þættir | 811 orð | 1 mynd

Skriðuklaustur

Fornleifauppgreftri að Skriðu í Fljótsdal er nú lokið þetta sumarið, en mun hefjast aftur næsta vor. Sigurður Ægisson fjallar í pistli dagsins um þetta fornfræga klaustur, hið eina sem verið hefur á Austurlandi, fyrr og síðar.
Af klaustrunum þrettán, sem talið er að hafi verið á Íslandi á kaþólskum tíma, þ.e.a.s. frá kristnitöku og til ársins 1551, var Skriðuklaustur yngst. Það er álitið hafa verið af reglu Ágústínusar kirkjuföður, biskups í Hippó í Afríku (f. 354, d. 430), reist árið 1493.

Upphafið er rakið til atburðar, sem á að hafa gerst nokkru áður. Presturinn á Valþjófsstað er sagður hafa farið með kaleik og patínu, flösku af messuvíni og brauð í íláti að þjónusta eitt sóknarbarnanna. En á áfangastað kom í ljós, að gripirnir höfðu týnst á leiðinni. Þeir fundust raunar aftur, á þúfu nokkurri í Skriðulandi, allfjarri bænum. Voru sakramentin þar búin til notkunar: vín í kaleiknum og patínan yfir honum, með brauði. Hugðu menn þetta kraftaverk og byggði eigandi jarðarinnar þegar kapellu á staðnum, til að þetta myndi aldrei gleymast. Var byggingu guðshússins þannig hagað, að altarið var látið standa á téðri þúfu, sem geymt hafði kirkjugripina.

Litlu þar á eftir var klaustrið stofnsett. Þá eru hjónin á Víðivöllum, Hallsteinn Þorsteinsson og kona hans, Cecilía Þorsteinsdóttir, sennilega búin að afhenda jörðina "guði almáttugum, jómfrú Marie og helga blóð", a.m.k. óformlega, þótt gjafabréfið sé ekki undirritað fyrr en 8. júní árið 1500. Rökin fyrir þeirri tilgátu eru m.a. þau, að Stefán Jónsson biskup er á yfirreið um Austfirði árið 1493, og strax árið 1494 eru klaustrinu teknar að berast gjafir, sem ólíklegt er að menn hafi látið staðnum í té óvígðum. Einnig má ráða þetta af umræddu bréfi.

Árið 1495 eða 1496 er príor settur yfir klaustrið, og fer hann með völd í bæði andlegum og veraldlegum hlutum, en einungis sem undirmaður biskupsins í Skálholti og í umboði hans. Fyrsti príor á staðnum er Narfi Jónsson, áður prestur eystra eða syðra, og er hann þar til 1506, að hann gerist ábóti í Þykkvabæjarklaustri í Álftaveri. Þá tekur við forráðum Þorvarður Helgason, prestur á Valþjófsstað, og er til 1530 eða svo, að Jón Markússon, prestur í Vallanesi, kemur til sögunnar og er þar yfir til 1534. Síðasti príor var Brandur Hrafnsson, 1534-1552; sá var áður prestur að Hofi í Vopnafirði.

Hinn 23. ágúst 1496 er kirkjugarður vígður. Í biskupsbréfi frá þeim degi eru talin upp ýmis ákvæði, sem fylgja beri, m.a. að heimamenn skuli þarna grafnir, sem og þeir pílagrímar er sýkjast kunni og deyja á klausturstaðnum, og enn fremur þeir aðrir sem kjósi þar hinsta leg. Og Valþjófsstaðarklerkur átti að hafa þarna sóknarprestsvald.

Hvergi getur um klaustur helgað líkama Krists og blóði í nágrannalöndunum. Eina dæmi þess á Norðurlöndum er í Fljótsdal. Myndin sem þessum pistli fylgir er af Maríulíkneski, útskornu úr eik, sem talið er að hafi verið í klausturkirkjunni í eina tíð. Það er nú varðveitt á Þjóðminjasafni og er einn helsti dýrgripur þess.

Til að halda úti klaustri undir stjórn ábóta þurfti tólf munka eða kanúka, en til þess að reka klaustur með príor þurfti a.m.k. sex munka. Má af þessu ætla um fjöldann í Skriðu. Fátt er þó nánar vitað um íbúana, en e.t.v. hafa þeir komið úr öðrum Ágústínusarklaustrum Skálholtsbiskupsdæmis. Árið 1498 dvelst á Skriðu bróðir einn, Jón, og árið 1524 annar með sama nafni. Og árið 1532 er Þorvarður Helgason, fyrrum príor, nefndur bróðir þar. Síðan er þögn til ársins 1542, að gerð er skrá yfir munka og nunnur í Skálholtsstifti. Eru þá fjórir bræður að Skriðu, að meðtöldum príor; þetta eru Ólafur, Magnús og Þorsteinn. Er athyglisvert, að klausturmenn eru ekki áberandi miklu færri en í öðrum reglustöðum stiftisins. Þannig eru aðeins sex, að meðtöldum ábóta, í Þykkvabæ (sem hefur þá fækkað allnokkuð), fjórir í Viðey, þrír að Helgafelli, auk ábóta, en í Kirkjubæ eru sjö nunnur, ásamt abbadís.

Eins og ég gat um fyrir viku síðan hefur uppgröftur á rústum Skriðuklausturs opinberað, að það hafði fjölþættu hlutverki að gegna, þar sem hæst bar líkn sjúkra og fátækra, samhliða bænahaldi, auk ritunar skjala og bóka, líkt og önnur samtíða klaustur gegndu í Evrópu. Enn er mikil vinna eftir, og óskandi að fjárskortur komi ekki til með að hamla því, enda mikið í húfi fyrir alla sögu okkar og menningu að rannsaka hvað þar er að finna.

Að endingu skal þess getið, að framannefnt er að nær öllu leyti tekið upp úr kandídatsritgerð Heimis Steinssonar við Guðfræðideild Háskóla Íslands 1965, rúmlega 150 blaðsíðna verki, er ber heitið "Saga munklífis að Skriðu í Fljótsdal" og er grundvallarheimild um þetta efni. Er við hæfi að ljúka þessari samantekt á beinum orðum hins merka prests og fræðimanns, en á einum stað ritar hann, með greinilegum söknuði:

Klaustrið að Skriðu stendur aðeins skamma hríð. Raunar er það tæpast komið úr reifum, er það tortímist í gerningaveðri siðaskiptanna [...]

Nótt hins "ónýta mögls" rómverskrar messu er úti. Upp er runninn bjartur dagur þeirrar löngu predikunar, sem enn í dag gæðir helgihald á Íslandi hæpinni reisn.

Með konungsbréfi 12. mars 1554 var formlega á enda munklífi að Skriðu í Fljótsdal, líkt og annars staðar á Íslandi.

sigurdur.aegisson@kirkjan.is

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.