Íbúar í Austur-Berlín fleygja grjóti í átt að sovéskum skriðdrekum í uppreisninni sem gerð var gegn kommúnistastjórn hins svonefnda Austur-þýska alþýðulýðveldis árið 1953.
Íbúar í Austur-Berlín fleygja grjóti í átt að sovéskum skriðdrekum í uppreisninni sem gerð var gegn kommúnistastjórn hins svonefnda Austur-þýska alþýðulýðveldis árið 1953.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Danski sagnfræðingurinn Bent Jensen er harður andkommúnisti en efast um að rétt sé að efna til uppgjörs við gamla sovétsinna. Tryggja þurfi samt að engum mikilvægum upplýsingum um kalda stríðið og samskiptin við alræðisstjórnina sé stungið undir stól. Kristján Jónsson kjon@mbl.is

Kommúnistar í Danmörku og víðar á Norðurlöndum höfðu af ýmsum ástæðum mun meiri áhrif á stefnu þjóðar sinnar í kalda stríðinu en ætla hefði mátt af atkvæðamagninu sem þeir hrepptu að jafnaði í kosningum, segir Bent Jensen, fyrrverandi prófessor í sagnfræði við háskólann í Óðinsvéum og þekktasti sérfræðingur Dana í sögu Sovétríkjanna. Jensen var hér á landi í boði Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands og Almenna bókafélagsins og flutti á mánudag erindi í Árnagarði og svaraði fyrirspurnum.

Bent Jensen er afar mikilvirkur sagnfræðingur en umdeildur, jafnvel hörðustu andstæðingar viðurkenna þó að hann sé afburðamaður á sínu sviði. Hann er fæddur 1938 og uppalinn á Jótlandi, lauk rafvirkjanámi en hóf síðan nám í sagnfræði og lauk doktorsprófi. Hann á nú rússnesk-fædda konu og býr á bóndabæ á Fjóni þar sem hann stundar m.a. býflugnarækt.

Á yngri árum kaus hann vinstriflokka en snerist, er nú liðsmaður hins borgaralega Venstre-flokks en er alls ekki alltaf sauðtryggur. Rit sem hann vinnur að um samskipti Dana við kommúnistaríkin í kalda stríðinu hefur þegar valdið deilum, sumir vinstrimenn segjast ekki treysta honum fyrir því að segja söguna með óvilhöllum hætti.

Aðrir segja að skýringin á andróðrinum gegn Jensen sé önnur. Í gögnum sem hann hafi fundið séu traustar vísbendingar um að ekki hafi bara kommúnistar verið hlýðnir Sovétríkjunum; sumir frammámenn jafnaðarmanna hafi einnig gengið erinda alræðisríkisins.

,,Ótrúlega klárir og duglegir“

„Smám saman reyttist fylgið af kommúnistum og á sjöunda áratugnum komu kommúnistar engum að á þingi,“ segir Jensen. „Síðan náðu þeir sér aftur á strik um hríð á áttunda áratugnum en því blómaskeiði lauk fljótlega. En áhrifin voru miklu meiri en atkvæðatalan og félagafjöldinn í flokknum sagði til um. Fyrst og fremst var það vegna þess að kommúnistar voru bæði ótrúlega klárir og duglegir, ég hef oft dáðst að því hvað þeir voru vel skipulagðir og vinnusamir, agaðir.

En ég er algerlega ósammála þeim sem segja að upprunalega hafi kommúnistaflokkurinn verið þjóðlegur verkalýðsflokkur en kalda stríðið hafi spillt honum. Jafnvel á níunda áratugnum var DKP með fleiri menn á launaskrá en nokkur annar danskur stjórnmálaflokkur. Og flokkurinn hrundi samstundis þegar Sovétríkin voru úr sögunni. Ég hef séð ótrúlega nákvæm fyrirmæli í sovéskum göngum þar sem danska flokknum var sagt í smáatriðum hvernig hann ætti að haga sér. Þegar umræður voru á danska þinginu um skipulag varnarmála sendi DKP fyrirspurn til Moskvu til að fá að vita hvernig bæri að greiða atkvæði á þingi.

Það er alveg óþarfi að deila um þetta, DKP var að sjálfsögðu verkfæri í höndum erlendrar alræðisstjórnar, enginn venjulegur stjórnmálaflokkur. Þess vegna var líka fullkomlega réttlætanlegt að hafa lögreglueftirlit með flokksmönnum.

En innan raða DKP voru margir bráðgreindir stjórnmálamenn. Aksel Larsen var flokksformaður í nokkra áratugi, hann var afar snjall, hann var rekinn úr flokknum og stofnaði þá á sjötta áratugnum Sósíalíska vinstriflokkinn, SF, sem rauf öll formleg tengsl við sovéska flokkinn, fékk aldrei fjárstuðning hjá honum. Hins vegar held ég að þrátt fyrir það hafi þessir forystumenn SF alltaf verið mótaðir af uppruna sínum í kommúnistaflokknum.

Þeir litu enn á Sovétríkin sem ákveðna fyrirmynd, gallaða að vísu en samt miklu betri en það sem vestrænar þjóðir buðu upp á. Þeir vildu þjóðnýtingu, áætlunarbúskap og allan pakkann. Og Bandaríkin voru óvinurinn á heimsvísu. Þannig höfðu kommúnistar áfram áhrif á flokkinn þótt óbein væru, Leiðtogi þeirra, Gert Petersen, sagði 1987, skömmu fyrir fall Sovétríkjanna, að Lenín hefði verið mikilhæfur leiðtogi sem margt mætti læra af.

Áhrifamiklir mennta- og menningarforkólfar

Kommúnistar hafa auk þess alltaf getað teflt fram býsna mörgum áhrifamiklum mennta- og listamönnum, rithöfundum, blaðamönnum og öðrum slíkum. Einu sinni sá ég lista yfir alla þá fjölmörgu félaga í danska blaðamannafélaginu sem höfðu lýst stuðningi við flokkinn. Aðeins eitt kommúnistablað var gefið út, Land og folk, svo að þeir hafa verið margir sem unnu á öðrum fjölmiðlum, líka svonefndum borgaralegum blöðum, Politiken og Berlingske Tidende. Vafalaust líka á Jyllandsposten sem var í mörg ár með virtan og afkastamikinn fréttaritara í Þýskalandi, seinna kom í ljós að hann var njósnari fyrir Stasi!“ Og áhrifin voru mikil í menntakerfinu, margir af þeim sem kenndu Jensen voru beinlínis í DKP. Áhrif vinstrisinnaðra sagnfræðinga á sögukennslu og sagnfræðirannsóknir í vestrænum ríkjum hafi verið gríðarleg og þau sjáist enn. Sjálfur hafi hann upprunalega dáð mjög fræga enska sagnfræðinga og marxista eins og E. H. Carr og Isaac Deutscher. En síðar hafi hann áttað sig á því að þessir menn og margir fleiri hafi í reynd hvítþvegið kommúnismann með skrifum sínum og margir dáð bæði Lenín og Stalín, verið reiðubúnir að fórna sannleikanum fyrir drauminn.

Oft sé fullyrt að Stalín hafi skrumskælt stefnu Leníns en þetta sé út í hött, báðir hafi þessi menn verið einstaklega grimmir og engu skeytt um annað fólk. Furðulegt sé að sjá hvernig þekktir, vestrænir sagnfræðingar hafi á sínum tíma fjallað um innleiðingu samyrkjubúskapar í landbúnaði Sovétríkjanna þegar um átta milljónir manna voru myrtar. En einn fræðimaðurinn hafi varla minnst á mannfallið en hins vegar tíundað hve mikið hafi fallið af nautgripum og öðrum fénaði!

Hvers vegna menn sáu ekki í gegnum áróðurinn

-Vestrænir menntamenn vissu oftast hvað var að gerast austantjalds. Hvers vegna féllu þeir fyrir þessari helstefnu?

„Það er ekki auðvelt að svara þessu. En ég freistast til að segja að menntamenn hafi oft sáralítið vit á stjórnmálum. Menntamenn eru vanir því að dunda sér í friði og góðu skjóli við skrifborðið, án þess að hafa endilega áhyggjur af veruleikanum umhverfis þá, sjálfu lífinu eins og það er. Hægt er að leysa öll vandamál við skrifborðið. Sagt hefur verið að menn hafi þurft að vera menntamenn til að geta trúað áróðri kommúnista! En öll höfum við innbyggða þörf fyrir einföld svör við flóknum veruleika og kommúnistar áttu slík svör.“

-En hvað með njósnara kommúnista, voru þeir margir og náðu þeir árangri? Jensen segir að DKP hafi sannanlega útvegað Sovétmönnum og Austur-Þjóðverjum mikilvægar, leynilegar upplýsingar um ákveðna stjórnmálamenn og í einhverjum mæli varnarmál.

Greinarmunur sé gerður annars vegar á því sem á ensku nefnist „agent of influence“, flugumanni eða njósnara sem einbeitir sér að því að hafa áhrif á stefnuna en ekki endilega því að safna leynilegum hernaðarupplýsingum, og hins vegar á eiginlegum njósnurum í stíl James Bond. En oft eru skilin óljós. Jensen segir að áhrifanjósnarar hafi m.a. komið röngum upplýsingum á framfæri við almenning, ruglað umræðuna markvisst, kommúnistum í hag. Noti menn hugtakið landráð á sama hátt og gert sé í sakamálarétti hafi oft verið um að ræða hrein landráð, öðru ríki verið veittar upplýsingar sem gætu notast í stríði gegn eigin landi.

-Ekki hafa sannast njósnir á neina Íslendinga fyrir kommúnistaríkin, getur verið að engir hafa verið munstraðir?

„Ég hef heyrt að ekki hafi sannast njósnir á neinn Íslending og furða mig mikið á því þegar haft er í huga hvað Ísland var landfræðilega mikilvægt í kalda stríðinu vegna bandarísku herstöðvarinnar. Margir Danir hafa viðurkennt njósnir, þeir hafa gert það í yfirheyrslum, lagt spilin á borðið og iðrast. Síðan hefur þeim verið sleppt. Þetta veit almenningur í Danmörku ekkert um, mörg af þessum málum hafa aldrei komið fram opinberlega.

Það er mjög erfitt að útskýra þetta. En dönsk stjórnvöld voru ávallt með tvennt í huga: annars vegar varð auðvitað að berjast gegn njósnum en hins vegar var ekki áhugi á að gera of mikið veður út af þeim opinberlega. Það gæti skaðað sambúðina við Sovétríkin og ekki síst verslunarviðskipti sem gátu verið mjög mikilvæg.“

-Oft er talað um að gera verði upp þessa tíma, láta menn standa reikningsskil gerða sinna. Hver er þín skoðun?

„Sjálfur er ég ekki endilega á því að efna þurfi til réttarhalda vegna áhrifanjósnara enda er oft geysilega erfitt að sanna sök í þessum efnum. Vissi áhrifanjósnari alltaf að hann var að laga stefnuna að hagsmunum Sovétmanna og ljúga fyrir þá, var þetta meðvitað?

Það var ekki bannað með lögum að vera sammála Sovétmönnum og reka áróður fyrir þá. Margt gott og heiðarlegt fólk gekk erinda þeirra, kannski var þetta fólk hrekklaust en það er ekki brot á lögum að vera trúgjarn. Vandamálin varðandi sönnunarbyrði gætu orðið hrikaleg.

Til allrar hamingju er kalda stríðinu lokið og Rússland er ekki lengur nein ógn. Eftir sem áður þybbast margir embættismenn við þegar við sagnfræðingar viljum fá að skoða gömul gögn og gerum það meira að segja að beiðni þingsins! En það sem skiptir öllu í opnu og lýðræðislegu samfélagi er að fá allar staðreyndir fram í opinskáum umræðum, leyna því ekki hvað gerðist og opna gagnasöfnin.“

Njósnari - eða hvað?

Blaðamaðurinn Jørgen Dragsdahl höfðaði 2007 mál gegn Bent Jensen og Jyllandsposten vegna meiðyrða. Þetta gerði hann í kjölfar greinar sagnfræðingsins um meintar njósnir Dragsdahls fyrir sovésku leyniþjónustuna, KGB, í kalda stríðinu. Jensen vitnaði í skjöl KGB sem leynd hafði verið létt af en þar er m.a. sagt að Dragsdahl sé „góður og mikilvirkur njósnari“. Einnig að fram kæmi í skjalasafni leyniþjónustu dönsku lögreglunnar, PET, að grunur hefði beinst að Dragsdahl, fylgst hefði verið með honum og sími hans hleraður 1983-1985. PET taldi Jensen hafa brotið gegn þagnareiði með því að vitna í gögnin og sérstök rannsóknarnefnd vegna málsins skilaði skýrslu 2009 og sagði að ekkert hefði sannast á vinstrimanninn Dragsdahl.

Undirréttur dæmdi Jensen sekan 2010 og gerði honum að greiða Dragsdahl 200 þúsund danskar krónur, nær fimm milljónir króna, í sekt. Jensen hefur áfrýjað dómnum og hafin er fjársöfnun fyrir hann vegna sektarinnar og málaferlanna sem kosta sitt. Stuðningsmenn Dragsdahls safna einnig fé fyrir hann.

Fullyrti ekki neitt um sekt

„Margir halda að ég hafi verið dæmdur fyrir að segja að Dragsdahl hafi verið áhrifanjósnari í þjónustu KGB,“ segir Jensen. „Það skrifaði ég aldrei, ég vitnaði í gögn sem ég hafði fundið í skrám leyniþjónustu lögreglunnar, PET, að þar stæði að Dragsdahl væri launaður KGB-maður. Síðan var niðurstaða mín einfaldlega: „Það er að segja, að sögn bæði KGB og PET var Dragsdahl njósnari KGB.“ Sjálfum finnst mér því að málið snúist um það hvort ég hafi vitnað rétt í gögn annarra.

En mér er sagt að jafnvel þótt ég hafi sett þarna skýran fyrirvara, að ég væri ekki að tjá eigin skoðun heldur vitna í skoðun annarra aðila, hafi mér samt borið skylda til að geta sannað það sem ég sagði. Geta sýnt sönnunargögn um að hann hafi verið njósnari. Það gat ég ekki og hef aldrei talið að ég gæti. Það er óhemju flókið að ætla sér að bókstaflega opna hug annars manns og toga út úr honum allan sannleikann um njósnir!

Deilur af þessu tagi ættu ekki að fara fram í réttarsölum heldur milli sagnfræðinga, blaðamanna og annarra í opinberum umræðum. En Dragsdahl fannst að brotið væri illa á sér, æran verið meidd og hann hefur að sjálfsögðu rétt til að fara í mál. Ég vona að ég verði sýknaður í landsréttinum [sem er millidómstig] og álít sjálfur að góðar líkur séu á því.“

Hann segir að í Danmörku njóti fréttamenn þess sem nefnt sé „útvíkkað tjáningarfrelsi“, þ.e. megi taka stærra upp í sig en aðrir, vera grófari. Fyrir liggi dómur hjá Mannréttindadómstólnum i Strassborg sem staðfesti þennan aukna rétt fréttamanna. Markmikið sé að tryggja sem mest frelsi í opinberum umræðum en undirréttur álíti að fræðimenn njóti ekki sömu réttinda.

„Þar var sagt að vissulega hefði ég birt greinina með þessum ummælum um Dragsdahl í dagblaði en tekið fram að ég væri prófessor, þess vegna gilti ekki útvíkkað tjáningarfrelsi. Og bæði aðalritstjórinn og aðrir starfsmenn blaðsins voru sýknaðir, ég einn var dæmdur sekur. Margir danskir lögfræðingar álíta að þetta sé röng túlkun á dómi Mannréttindadómstólsins.

Auk þess er tekið fram í meiðyrðalögum að setji maður fram fullyrðingu í góðri trú geti það dugað til sýknunar. En allt þetta mál er mjög mikilvægt fyrir sagnfræðinga, hvort í reynd sé búið að þrengja rétt þeirra til að tjá sig um það sem þeir finna í gögnum.

Skoðuðu háleynileg gögn

Ég á nú handrit upp á nærri þúsund blaðsíður að verki um Danmörku og kalda stríðið. Ég hef ásamt þrem öðrum kollegum haft aðgang að skjalasafni PET og einnig leyniþjónustu hersins, FET, auk fleiri stofnana. Þetta er háleynilegt efni, við megum skoða gögn og getum þá spurt hvort við megum birta tiltekna hluti. Þetta ferli hefur nú staðið yfir í 14 mánuði og er ekki enn lokið.

Og jafnvel þótt við birtum það er hættan ekki liðin hjá. Enda þótt öryggi ríkisins hafi ekki verið stefnt í voða gæti einstaklingur sagt að hann álíti birtinguna hafa skaðað sig. Þess vegna hef ég nú í fyrsta sinni á fræðimannsferlinum látið lögfræðing forlagsins fara yfir hverja einustu síðu í handritinu til að tryggja að ég fái ekki á mig málsókn vegna meiðyrða. Ég vil ekki fá fleiri slík yfir mig.“

Álítur íslam vera ógn

Í þingkosningunum 2007 kaus Jensen Danska þjóðarflokkinn, DF, sem er andsnúinn innflytjendum og oft kallaður hægri-pópúlistaflokkur. Harðir andstæðingar saka hann jafnvel um fasisma. Jensen sagðist ekki styðja stefnu flokksins en vilja með þessu mótmæla hatursáróðri sem Pia Kjærsgaard, formaður flokksins, sætti af hálfu margra menntaðra yfirstéttarmanna.

Jensen hefur varað við andvaraleysi gagnvart öfgafullum múslímum á Vesturlöndum og bent á að stuðningsmenn Palestínumanna forðist að ræða ofstækisstefnu og hryðjuverk Hamas-manna sem ráða á Gaza. Hann var á fundinum í Árnagarði spurður hvort íslam gæti orðið ógn við Vesturlönd, rétt eins og nasismi og kommúnismi voru á sínum tíma.

„Ég er enginn sérfræðingur í íslam,“ svaraði Jensen. „En ég ætla að rifja upp að breski heimspekingurinn Bertrand Russell, sem þá var félagi í Verkamannaflokknum breska, heimsótti Moskvu 1920. Hann hitti Lenín og minntist þess reyndar að leiðtoginn hefði sagt hlæjandi frá morðum á saklausu flokki. Russell skrifaði bók um ferðina. Þar ber hann bolsévismann beinlínis saman við íslam, segir að einkennin séu þau sömu: hugmyndafræði alræðis sem gangi út á að stýra fólki á öllum sviðum mannlegs lífs, líka þeim persónulegustu. Já, það er mín skoðun að íslam sé ógn.“