JÓN Þórarinsson hefur verið kallaður fyrsti módernistinn í íslenskri tónlistarsögu. Sjálfur vill hann ekki gefa mikið út á þessa einkunn þótt hann viðurkenni að hafa á sínum tíma skrifað verk sem höfðu öðruvísi hljóma, hljómasambönd og laglínur en menn áttu að venjast. "Þeir segja sumir að ég hafi víkkað þeirra heyrnarsvið," bætir hann við.

ERUM VIÐ EKKI ÖLL HLYNNT

NÁTTÚRULÖGMÁLUNUM?

Jón Þórarinsson tónskáld verður áttatíu ára í dag. Jón hefur auk tónsmíða gegnt fjölmörgum áhrifastöðum í íslensku menningarlífi. Hann lærði tónsmíðar hjá einu merkasta tónskáldi aldarinnar en í samtali við ÞRÖST HELGASON segist hann sennilega vera sá langskólagengni Íslendingur sem minnst hafi verið í skóla.

JÓN Þórarinsson hefur verið kallað ur fyrsti módernistinn í íslenskri tónlistarsögu. Sjálfur vill hann ekki gefa mikið út á þessa einkunn þótt hann viðurkenni að hafa á sínum tíma skrifað verk sem höfðu öðruvísi hljóma, hljómasambönd og laglínur en menn áttu að venjast. "Þeir segja sumir að ég hafi víkkað þeirra heyrnarsvið," bætir hann við. "En ég hef orðið stöðugt íhaldsamari með aldrinum, þó að ég geti brugðið þessu fyrir mig enn þá. Annars hef ég lítið fengist við að semja tónlist undanfarin ár. Sannast sagna hef ég aldrei samið neina tónlist nema af einhverju sérstöku tilefni. Ég hef aldrei fundið þessa brennandi þörf sem sumir hafa til þess að skrifa músík og stinga svo niður í skúffu. Þess vegna meðal annars er það sem ég læt eftir mig ekki mikið að vöxtum. En það er nokkuð fjölbreytt, svona sitt af hverju tagi held ég."

Það er rétt að höfundarverk Jóns er ekki mjög mikið að vöxtum en fjölbreytt. Hann hefur samið fjölda sönglaga með píanóundirleik, þeirra kunnast ef til vill við þjóðvísuna um Fuglinn í fjörunni og Vögguljóð á hörpu eftir Halldór Laxness. Eitt af þekktustu verkum Jóns er sónata fyrir klarinett og píanó sem hann samdi árið 1947. Sömuleiðis má nefna lagaflokkinn Of Love and Death fyrir bariton og hljómsveit, Völuspá fyrir einsöngvara, kór og hljómsveit sem flutt var á þjóðhátíð 1974 og Minni Ingólfs fyrir kór og hljómsveit 1986. Jón hefur samið tónlist við mörg leikrit og kvikmyndir og gert fjölda útsetninga á verkum annarra höfunda, meðal annars hljómsveitarútsetningu þjóðsöngsins.

Jón segist ekki geta gert upp á milli verka sinna með því að nefna eitthvert eitt frekar en annað sem sé í uppáhaldi. "Ég hef átt því láni að fagna að mörg þeirra hafa verið flutt oft og víða, og eru enn þá. Og fyrir það er ég auðvitað þakklátur. Sennilega er klarinettusónatan einna víðfrægust, fyrir utan Fuglinn í fjörunni sem flýgur um allan heim."

Langskólagenginn en lítið í skóla!?

Jón er austfirðingur, fæddur á Gilsárteigi í Eiðaþinghá í Suður-Múlasýslu. Hann ólst upp á Seyðisfirði en segist hafa dvalið eins oft og hann gat uppi á Héraði ­ þar kunni hann best við sig. Þegar hann var nítján ára og fluttur suður fór hann austur á Jökuldalsheiði þar sem hann hafði eignast heiðarbýli og dvaldist í tvo mánuði í tjaldi, einn með sjálfum sér. "Það var lærdómsríkur tími. Það er ungum mönnum hollt að vera einir með náttúrunni."

Jón naut ekki mikillar skólagöngu í æsku og segist stundum hafa haldið því fram að hann sé sá langskólagengni maður á Íslandi sem minnst hafi verið í skóla. "Það æxlaðist einhvern veginn þannig að ég var aldrei sendur í barnaskóla. Ég var nokkrar vikur eða mánuði í unglingaskóla austur á Seyðisfirði þegar ég var svona þrettán, fjórtán ára. Síðan settist ég í Menntaskólann á Akureyri og lauk honum á fjórum árum. Ég hafði því ekki verið nema í um fjögur og hálft ár í skóla þegar ég var orðinn stúdent. Nú eru krakkar búin að vera í skóla í ein fjórtán ár þegar þeim áfanga er náð."

Jón fór svo suður og settist í Tónlistarskólann. Hann var í einkakennslu hjá dr. Victor Urbancic en fór svo utan til frekara tónlistarnáms í Bandaríkjunum árið 1944. Jón var með þeim fyrstu hér á landi sem fóru vestur um haf til tónlistarnáms. Hann hafði ætlað að fara til Evrópu eins og flestir en komst inn í Yale-háskóla, þar sem frægt þýskt tónskáld var við kennslu, Paul Hindemith (1895­ 1963), en hann átti eftir að hafa mikil áhrif á Jón.

Hindemith hafði margvísleg áhrif

Hindemith útskrifaði aðeins tólf nemendur með meistarapróf í tónsmíðum á kennaraferli sínum og var Jón sá fyrsti sem lauk því prófi hjá honum í Yale. Hindemith er meðal merkustu tónskálda á tuttugustu öld. Hann var gerður landflótta frá heimalandi sínu á veldistíma nasista og starfaði lengi í Bandaríkjunum og Sviss. Hann vakti snemma athygli fyrir framsækinn, andrómantískan stíl með djarflegu hljómaferli og kröftugri hrynjandi en síðar tók hann upp hófsamari stíl.

"Hindemith hafði áhrif á mig á margvíslegan hátt," segir Jón. "Ein af ástæðunum fyrir því að ég valdi Yale-háskóla í samráði við dr. Urbancic var að þar var þessi Evrópu- prófessor sem maður vissi að bjó yfir þeim Mið-Evrópukúltúr sem maður var að sækjast eftir. Hindemith verður ekki lýst í stuttu máli en ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að hann sýndi mér mikinn áhuga og mikla velvild. Ég varð snemma heimagangur á heimili hans, hann tók mig að sér á vissan hátt. Meðstúdentar mínir sögðu það vera vegna þess að ég var eini Evrópumaðurinn af nemendum hans.

Hindemith var á þessum tíma einn áhrifamesti tónhöfundur í heiminum en féll svo tiltölulega fljótt úr tísku. Hann varð fyrir mjög harðri andstöðu í sínu gamla föðurlandi; þar spratt upp ung kynslóð tónskálda sem virtist halda að tónlistin hefði hafist í heiminum þegar þeir komu til sögunnar og afneituðu flestu sem á undan hafði gengið. Þeir urðu áhrifamiklir um tíma en ég held að áhuginn á Hindemith hafi aukist aftur."

Jón segir að Hindemith hafi verið "enfant terrible" í þýsku tónlistarlífi á árunum eftir fyrra stríð, hann hafi verið talinn brjóta flest þau lögmál sem til voru í tónlist. "En hann var í raun og veru ekki að bylta neinu heldur víkka það tónkerfi sem var fyrir. Síðar á ævinni setti hann þessar tilraunir sínar upp í kerfi. Þetta tónkerfi Hindemiths gekk alveg þvert á tólftónakerfið sem hinir ungu menn héldu hvað mest á loft, og raðkerfið sem af því spratt."

Jón hefur frekar aðhyllst kerfi lærimeistara síns en tólftónakerfið þótt hann hafi einnig samið verk með þeirri aðferð. "Ég hef oft sagt eitthvað á þá leið að það væri þrátt fyrir tólftónaaðferðina en ekki vegna hennar sem mönnum hafi tekist að búa til góða músík með aðstoð hennar. Og þetta á raunar við um öll kerfi, enginn hlutur verður góður bara af því að hann samrýmist kerfinu. Hindemith taldi að sitt kerfi byggðist á náttúrulögmálunum en tólftónakerfið er hins vegar mannatilbúningur, það er kerfi sem kemur á undan músíkinni öfugt við önnur tónkerfi."

Þegar Jón er spurður hvers vegna hann hafi frekar aðhyllst kerfi kennara síns spyr hann á móti hvort við séum ekki öll hlynnt náttúrulögmálunum.

Stofnun Sinfóníuhljómsveitar Íslands

Jón kom heim frá námi árið 1947 og hóf störf sem tónlistarfulltrúi Ríkisútvarpsins. Hann hafði starfað við útvarpið áður en hann fór utan og hafði gert samkomulag við það um að þeir veittu honum nokkurn styrk til námsins gegn því að hann kæmi þangað aftur til starfa í nokkur ár. Jón segir að ef það samkomulag hefði ekki verið gert hefði hann að öllum líkindum dvalið lengur í Bandaríkjunum enda hafi verið hörgull á fólki með hans menntun þar; "freistandi atvinnutilboð streymdu inn."

Það var mikið að gerast í íslensku menningarlífi um það leyti sem Jón kom heim; Þjóðleikhúsið var að verða til og sjálfur tók Jón þátt í að stofna Sinfóníuhljómsveit Íslands um svipað leyti.

"Það var mitt fyrsta stóra viðfangsefni að reyna að koma nýrri skipan á hljómsveitarmálin hér. Tónlistarfélagið hafði verið aðaldriffjöðurin í tónleikahaldi en rekstur Hljómsveitar Reykjavíkur var því ofviða. Í útvarpinu var útvarpshljómsveitin með um fjórtán hljóðfæraleikara á hálfum launum eða svo. Fyrir dyrum stóð að Þjóðleikhúsið tæki til starfa en þar var gert ráð fyrir miklu meiri tónlistarflutningi en raun hefur orðið á. Svo vantaði alltaf kennara í Tónlistarskólann. Mér sýndist að það væri hægt að koma á fót einni hljómsveit sem sinnti þörfum allra þessara stofnana, bæði tónleikahaldi og kennslu. Á þetta féllust allir sem eitthvað hugsuðu um þessi mál en við stóðum í töluverðu stappi við stjórnmálamenn sem réðu fjárveitingunum. Að lokum tókst þetta og á því herrans ári 1950 tók til starfa sinfóníuhljómsveitin sem nú heitir Sinfóníuhljómsveit Íslands."

Jón hefur síðan komið víða við á starfsferli sínum. Hann var fyrsti stjórnarformaður Sinfóníuhljómsveitar Íslands og síðar framkvæmdastjóri hennar 1956 til 1961. Hann var yfirkennari við Tónlistarskólann í Reykjavík 1947 til 1968, dagskrárstjóri hjá RÚV- sjónvarpi 1968 til 1979 og stundakennari við Tónlistarskólann og Söngskólann. Hann hefur einnig gegnt ýmsum stjórnar- og trúnaðarstörfum hjá samtökum listamanna.

Jón fjallaði um íslenskt tónlistarlíf í starfi sínu sem tónlistargagnrýnandi á Alþýðublaðinu 1948 til 1950, Morgunblaðinu 1962 til 1968 og Vísi 1980 til 1981. Aðspurður segist hann ekki hafa neitt annað en gott um íslenska samtímatónlist að segja. "Ég tel að við eigum stóran hóp af efnilegum og ágætum tónskáldum, jarðvegurinn er góður og uppskeran eftir því. Tíminn verður hins vegar að leiða í ljós hvað lifir af því sem verið er að semja."

Íslensk tónlistarsaga lengri en menn halda

Jón hefur fengist talsvert við ritstörf, hann ritaði meðal annars ævisögu Sveinbjörns Sveinbjörnssonar tónskálds sem kom út árið 1969. Frá árinu 1987 hefur svo Tónlistarsaga Íslands átt hug hans allan en hann er ritstjóri hennar. Aðspurður hvenær hann muni klára söguna segir Jón að þetta sé í raun verk sem aldrei verði klárað. Hann segist ekki sjá það fyrir hvenær bókin muni koma út, hann hafi þegar klárað sögu íslenskrar tónlistar síðari alda en hann sé nú að vinna að rannsóknum á íslensku tónlistarlífi á miðöldum.

"Það vantaði svo að segja allar frumrannsóknir þegar ég byrjaði á þessu verki. Þurrt staðreyndatal um tónleikahald yrði heldur óuppbyggilegt rit svo að ég hef verið að reyna að grafa svolítið dýpra, ekki síst eftir tónlist frá fyrri tíð. Í gömlum heimildum finnst sitthvað sem bókmenntamenn og sagnfræðingar hafa ekki komið auga á en bregður dálítilli birtu á það tónlistarlíf sem var í landinu strax á þjóðveldisöld. Það er til að mynda merkilegt að sjá hvað sumar kirkjur hafa átt mikið af nótnabókum strax á þrettándu öld, dýrum og stórum kálfskinnsbókum. Langflestum þessara bóka var lógað eftir siðaskipti og blöðin úr þeim notuð í eitthvað sem menn töldu þarfara, svo sem reikningshald Vestmannaeyjaverslunar. Þarna hafa mikil auðæfi farið í súginn.

En með þessum rannsóknum vonast ég til að geta bætt við kapítula, eða kannski kapítulum, fyrir framan það sem við vanalega köllum íslenska tónlistarsögu. Hún hefur almennt verið talin hefjast um 1840 þegar Pétur Guðjónsson kom til sögunnar og orgelið í Dómkirkjuna. Vissulega má til sanns vegar færa að saga íslenskrar nútímatónlistar hafi hafist þar en það má rekja sögu íslenskrar tónlistar lengra aftur. Þessa tónlistarsögu fyrri alda langar mig til þess að rannsaka betur."

Morgunblaðið/Golli Jón Þórarinsson