10. október 1998 | Menningarblað/Lesbók | 2624 orð

Skáld frá Lokinhömrum Eftir Indriða G. Þorsteinsson

SEGJA má að Lokinhamrar í Arnarfirði hafi aldrei talist vera í þjóðbraut, hvorki á nítjándu öld, þegar Guðmundur Gíslason Hagalín fæddist þar, eða síðar á tímum sífellt liðugri samgangna, sem hefur fylgt framförum tuttugustu aldar. Guðmundur Hagalín fæddist 10. október 1898, sonur hjónanna Gísla Kristjánssonar, bónda og skipstjóra, og Guðnýjar Guðmundsdóttur Hagalín.
Skáld frá Lokinhömrum

Eftir Indriða G. Þorsteinsson SEGJA má að Lokinhamrar í Arnarfirði hafi aldrei talist vera í þjóðbraut, hvorki á nítjándu öld, þegar Guðmundur Gíslason Hagalín fæddist þar, eða síðar á tímum sífellt liðugri samgangna, sem hefur fylgt framförum tuttugustu aldar. Guðmundur Hagalín fæddist 10. október 1898, sonur hjónanna Gísla Kristjánssonar, bónda og skipstjóra, og Guðnýjar Guðmundsdóttur Hagalín. Nafn fæðingarstaðarins ber eiginlega með sér, að bærinn er aðluktur. Engu að síður fór þannig fyrir barninu, sem fæddist þar, þegar tvö ár skorti í nýja öld, að það náði góðum þroska með aldri og menntun og hlaut víðsýni í vöggugjöf. Og veganestið dugði Guðmundi til mikilllar reisnar á löngu lífshlaupi. Að ævistarfi loknu stóð hann uppi sem einn mikilvirkasti rithöfundur þjóðarinnar með um fimm tugi bóka að baki, mest skáldsögur og fjölda þýðinga.

Guðmundur Gíslason Hagalín var mikill lífsins og lystisemdanna maður og sparði sig hvorki við leik eða starf. Vinir hans og samstarfsmenn á langri ævi voru margir hverjir bókmenntamenn eða stjórnmálamenn, en úr þeim og öðru samferðafólki sneið hann persónur í skáldverk sín sem verða minnisstæðar lengi. Uppvöxtur hans í Lokinhömrum vestra færði hann í takt við alþýðu manna bæði af kynnum og afspurn. Guðmundur stundaði sjó á árabátum, vélbátum og skútum á skólaárum sínum, en hann var við nám í Núpsskóla á unglingsárum, en fór síðan í Menntaskólann í Reykjavík. Hann hætti námi í fimmta bekk. Þá byrjaði hann í blaðamennsku og stundaði hana uppihaldslítið næstu árin. Kynni hans af fólki fyrir vestan voru honum mikilsverð. Hann gekk í spor þess, hermdi svör þess og sagnir og steig við það dansspor sagnaskáldsins, þegar því var að skipta. Guðmundur var lágvaxinn og þéttur á velli og menn undruðust oft hvílík orka bjó í honum. Á stundum var eins og honum væri allt mögulegt. Segja má að það hafi verið einkenni margra samtíðarmanna hans, sem stóðu saman að því að hrinda Íslandi út úr einangrun Norðurhafa og inn i samtímann. Guðmundur kynntist snemma við hafið og hóf sjóróðra kornungur. Þá lamdi það á honum þegar hann gætti fjár í fjörunni við Lokinhamra. Seinna sagði hann sjálfur frá hver kúnst það hefði verið fyrir hann drenginn, að stökkva á sauðskinnsskóm á milli ísilagðra hleina án þess að missa fótanna.

Guðmundur Gíslason Hagalín var fyrst og fremst rithöfundur og taldi sig hafa æðstum skyldum að gegna við að skrifa bækur. Hann var líka í forustusveit Alþýðuflokksins og gegndi þar mörgum trúnaðarstörfum, einkum á Ísafirði, en einnig í Reykjavík, hugkvæmur og djarfur eins og í bókum sínum. Hann kom því við dægurmál í landinu á þriðja og fjórða tug aldarinnar. Þann tíma, sem hann dvaldi á Ísafirði, árin 1929­1945, og gegndi starfi bókavarðar við Bæjarbókasafnið á staðnum, eignaðist hann marga málvini. Má þar nefna Vilmund Jónsson landlækni, Finn Jónsson, fyrrverandi ráðherra, og Hannibal Valdimarsson, fyrrverandi ráðherra og verkalýðsleiðtoga. Þessir menn ásamt Guðmundi voru um tíma kjarni Alþýðuflokksins og verkalýðshreyfingarinnar á Ísafirði og létu landsmál en einkum málefni Ísafjarðar sig miklu varða. Ísfirðingar kunnu vel að meta Guðmund Hagalín og sögðu af honum sögur, eins og gjarnan vill verða um fræga menn. Þeir skírðu götustaur í höfuðið á honum og héldu því fram að hann hefði einhvern tíma á góðri stund stansað við staurinn og ávarpað hann. Staurinn nefndu þeir prófessor og heitir hann það sjálfsagt enn í dag.

Áður en Guðmundur Hagalín fluttist til Ísafjarðar, þar sem hann átti lengsta samfellda búsetu á starfsævi sinni, lauk hann formlegri skólagöngu og hóf störf við blaðamennsku kornungur að aldri. Hann fluttist tuttugu og eins árs til Seyðisfjarðar til að taka við ritstjórn á blaði, Austurlandi , en blaðaútgáfa hafði verið rekin þar frá upphafi aldar. Meðal ritstjóra á Seyðisfirði höfðu verið Skapti Jósepsson, sonur Jóseps læknis á Hnausum, og Þorsteinn Erlingsson skáld. Það var því ekki í kot vísað að fara til Seyðisfjarðar að stýra blaði á þessum árum og víst er að hinum unga manni hefur hlaupið kapp í kinn. Hann komst strax í vinfengi við Kristján lækni, Gunnar á Fossvöllum og Karl Finnbogason, sem þá var skólastjóri. Snemma á Seyðisfjarðarárunum kynntist Guðmundur verðandi eiginkonu sinni, Kristínu Jónsdóttur, alþingismanns á Hvanná. Þau eignuðust tvö börn, Hrafn, sem andaðist ungur maður, og Sigríði, þekkta leikkonu, sem gift var Guðmundi Pálssyni leikara. Þau eru bæði látin. Kristín og hann skildu, en um miðja öldina kvæntist Guðmundur aftur, Unni Aradóttur. Þau eignuðust einn son, Þór Hagalín.

Í bókaflokk æviminninga sinna skrifaði Guðmundur Hagalín um lífið á Seyðisfirði og segir þar skemmtilega frá eins og oft áður. Þar leiðir hann fram konur og karla, sem hann var í góðum kynnum við eystra. Kostulegar eru lýsingar hans á Gunnari á Fossvöllum og er sýnilegt að Fossvallabóndinn hefur tekið því fegins hendi að geta talað við skáld, sem hirti ekki um hvort sagan væri sönn ef hún var góð. Margur hefði nú getað haldið að starf ritstjórans hefði sveigt Guðmund, sem var ágætlega pólitískur, inn á braut blaðamennskunnar. En svo var ekki. Þarna á Seyðisfirði gaf hann út fyrstu bók sína, kvæðabók, sem nefndist Blindsker (1921). Nafnið á kvæðabókinni var ekki langsótt, enda höfundurinn gamall skútukarl. Þó liggur nær að álíta, að nafnið hafi sótt að honum þegar hann fór með Sterling til Seyðisfjarðar í febrúar 1918, um það bil sem spánska veikin var að koma til landsins. Þá hreppti skipið slíkt óveður, að það varð að snúa við aftur til Reykjavíkur og bíða færis. Má segja að við slíkar aðstæður hvarfli hugurinn að blindskerjum og öðrum boðavöldum.

Þótt kvæðabókin Blindsker hafi ekki valdið neinum óróa í samfélaginu, hvorki á Seyðisfirði né annars staðar, hafði þó Guðmundur Hagalín brotið ísinn. Seyðfirðingar spöruðu ekki að kalla hann skáld í tíma og ótíma, eða skáld og ritstjóra. Ljóðin voru angurvær ungs manns kveðskapur þótt stungið væri við fæti reynslunnar af sæ og volki. Vestfirðir voru ekki mjög áberandi í þessum kvæðum Guðmundar, en tveimur árum síðar kom bókin: Nokkur orð um íslenskan sagnaskáldskap, sem kalla verður stemningsfull skrif blaðamanns. En nú fór að styttast í dvöl Guðmundar og Kristínar á Seyðisfirði. Þau hjón undirbjuggu ferð sína til Noregs, en á þessum árum leituðu menn úr fásinninu hér heima í önnur lönd, einkum til Norðurlanda, til að verða sér úti um meira olnbogarými og ný tækifæri. Þetta átti sér einkum stað í bókmenntum og listum, en tveir íslenskir rithöfundar öfluðu sér einkum frægðar í útlandinu. Það voru þeir Gunnar Gunnarsson, sem skrifaði á dönsku, og Kristmann Guðmundsson, sem skrifaði á norsku. Báðir þessir höfundar hlutu sæmilega frægð í Evrópu. Auk þess má nefna Guðmund Kamban, þótt ekki hlyti hann sömu frægð. Geta má þess að Kristmann kom út á yfir fjörutíu þjóðtungum fyrir seinni heimsstyrjöld og telst það meira en frægustu íslenskir höfundar mega una við í dag, þótt allt sé skipulagt út í æsar, líka í sambandi við norrænu kotríkin, sem hafa tekið að sér að úthluta Íslendingum heimsfrægð.

Guðmundur Hagalín var í Noregi sem rithöfundur, ekki sem blaðamaður. Það sýnir m.a. útgáfa hans frá þessum árum. Hann er árin 1924­1927 í Noregi og var búinn að gefa út þriðju bók sína 1923. Á næstu þremur árum komu út bækurnar Vestan úr fjörðum (1924), Veður öll válynd (1925) og Brennumenn (1927). Þetta sýnir að hann sat ekki auðum höndum í Noregi, en tíðarandinn vildi heldur rómönsur Kristmanns en sögur af sæbörðum og sérkennilegum Vestfirðingum. Með ritstörfunum fór Guðmundur í fyrirlestrarferðir um Noreg og mun hafa unnið eitthvað við blaðamennsku. En sagnagerðin kallaði sterkt á hann og hún yfirgnæfði aðra fyrirtekt. Heimkominn hafði hann ekki að neinu sérstöku að hverfa en fékk starf við Alþýðublaðið sem blaðamaður fyrsta árið. Árið eftir réðst hann svo til Ísafjarðar og gerðist bókavörður. Þetta var mjög heppilegt starf fyrir hann. En Guðmundur hélt áfram að skrifa eina bók á ári, án þess að hann ætlaðist til að hann gæti lifað af skáldskapariðju sinni. Þessu er öfugt farið nú til dags.

Árin á Ísafirði voru um margt mjög frjór tími á rithöfundarferli Guðmundar Hagalín. Segja má að hann hafi verið á söguslóðum allan tímann, eða eins nærri þeim og aðstæður leyfðu. Hann stundaði frjóa pólitíska iðju og var í nánu sambandi við fólk, sem hann hafði gaman af, fræddist af og deildi geði með áður en bútar úr því lentu í skáldsögum. Þegar hann var búinn að koma sér vel fyrir á Ísafirði hóf hann að rita sína kostulegustu sögu, Kristrúnu í Hamravík. Hún kom út 1933 og þótti með afbrigðum skemmtilega skrifuð. Árið eftir kom svo Kristrún í Hamravík og himnafaðirinn. Kristrún í Hamravík hefur verið endurútgefin oftar en einu sinni. Auk þess mun hún hafa komið út í skólaútgáfu með ritgerð eftir Matthías Johannessen skáld. Upp úr þessu fara að verða nokkur skil á rithöfundarferli Guðmundar. Hann heldur áfram að skrifa ævisögur merkra manna og skáldsögur í bland, m.a. skáldsöguna Sturlu í Vogum í tveimur bindum.

Á sama tíma var það að gerast í landinu, að kommúnistar höfðu klofið sig út úr Alþýðuflokknum árið 1930 og stýrðu sinni pólitík hér á landi eins og aðrir slíkir flokkar, eftir bendingum frá Moskvu og síðan Komintern. Þeir áttu á þessum árum að ganga hart fram gegn demókrötum um alla Evrópu. Þessari hryjuverkastefnu var alls staðar vel tekið, einkum í Þýskalandi Hitlers fyrir valdatöku hans þar. Alþýðuflokkurinn hér varð stöðugt að sæta áreiti vegna þessa og lítt siðlegum pólitískum ofsóknum, sem komu fram í andúð á einstaklingum eins og Stefáni Jóhanni Stefánssyni forsætisráðherra. Guðmundur G. Hagalín var vegna baráttugleði sinnar og þess að hann skrifaði bækur kjörinn til sérstakrar meðferðar innan raða kommúnista. Þeir notuðu útkomu Sturlu í Vogum til að hefja áróðurinn gegn honum og undirróðrinum linnti ekki síðan meðan Guðmundur var á dögum. En hann lét engan eiga hjá sér og gerðist mjög óþægur andstæðingum sínum hvarvetna sem hann gat því við komið. Kommúnistar dreifðu öllu sem þeir gátu upphugsað gegn Guðmundi. Og fræg varð vísa, sem kveðin var um Sturlu í Vogum, þar sem undrast var yfir, að með þessari þjóð skyldi finnast fólk, sem þætti bókin um Sturlu í Vogum góð.

Guðmundur brást hraustlega við úr virkjum sínum á Ísafirði, þegar hann áttaði sig á að hin pólitísku slagsmál áttu líka að ná til bókmenntanna. Þessi nýja aðferð, að láta ekkert undanskilið í hinni pólitísku ofbeldisstefnu, var í rauninni nýtt fyrirbæri á Íslandi, þar sem skáld höfðu fengið að vera skáld í friði. En hrifningin var slík yfir boðun nýrrar heimsstefnu, að öllum boðum um stefnumiðun, sem bárust hingað að utan með sendiboðum, var hlýtt. Og menn dignuðu hver um annan þveran fyrir þessu lúmska erlenda valdboði en ekki Guðmundur Gíslason Hagalím.

Og auðvitað margir fleiri. En allar götur síðan fyrir seinna stríð hefur pólitíska daðrið blandað ótta við öfgaöflin ráðið of miklu í landinu. Fræg tilvik hafa gerst síðan, sem standa upp úr sögulega séð, en undantekningarlaust hafa borgaraleg öfl engu látið skipta, þótt einstaklingar hafi beðið skaða af viðureigninni. Svo var um Héðin Valdimarsson, Jónas Jónsson frá Hriflu, Stefán Jóhann Stefánsson og Guðmund Gíslaon Hagalín svo einhver dæmi séu nefnd.

Eftir að lukkuriddarar öreigastefnunnar í bókmenntum Vesturlanda höfðu eitrað svo andrúmsloft bókmenntanna hér, að þeim hafði tekist að breyta landslagi þeirra, fyrst með Rauðum pennum, snerist Guðmundur Hagalín öndverður gegn því að boðaðir skyldu pólitískir fimleikar í bókum hjá annars vel skrifandi mönnum. Hann hóf að gagnrýna þessar vinnuaðferðir beint. Halldór Laxness var því miður lengi vel mjög handgenginn Moskvuvaldinu og hafði skrifað bók sína Gerska ævintýrið fyrir stríð, þar sem hinum frægu réttarhöldum yfir gömlum flokksforingjum í Sovét er lýst og tekið undir við landráðabrigsl Stalíns. En að öðru leyti var flest talið til fyrirmyndar í Sovétríkjunum. Sem andsvar við þessari bók og í anda þess andófs sem frjálsir menn töldu sér skylt að viðhafa gegn svona áróðri skrifaði Guðmundur Hagalín bókina Gróður og sandfok, sem kom út árið 1943. Aldrei fram að þeim tíma hafði Guðmundur skrifað stakt orð í bækur, sem flokkast gátu sem andróður gegn Sovét. En þegar ljóst var orðið að félagar þeirra á Vesturlöndum, og þá líka Íslandi, ætluðu sér allt að sovéskri fyrirmynd og höfðu því til sanninda lengi á stefnuskrá sinni að taka landið með byltingu, varð að taka til hendi og eyða tíma til andsvara við stefnu, sem látin var taka til listanna.

Guðmundur skrifaði um bækur í blöð, enda því vanur frá því hann var blaðamaður og ritstjóri. Hann flutti suður frá Ísafirði að stríði loknu og jók smámsaman skrif bókadóma, en varð síðar fastur ritdómari hjá Morgunblaðinu. Rithöfundar höfðu verið í einu félagi fram til 1944. Þá klofnaði félagið vegna þess að margir þóttu kenna þar ný pólitísk vinnubrögð. Var það allt mjög í samræmi við tíðarandann, þar sem öfgastefna vinstrimanna þótti bera vitni um gáfur, þegar henni var blandað við listir og bókmenntir. En hinir, sem töldu sig líka hafa nokkur mannréttindi, sættu sig ekki við forréttindastétt. Guðmundur Hagalín var einn af stofnendum Félags íslenskra rithöfunda árið 1944, ásamt mörgum helstu skáldum þjóðarinnar á þeim tíma. Hann gerðist formaður félagsins fyrstu árin og var alla tíð helsta driffjöðrin í þeim félagsskap. Undir ævilok var hann þó orðinn talsmaður sameiningar rithöfunda og vann að því með félögum sínum. Orðið var við óskum gamla höfðingjans og rithöfundar sameinaðir, en ekki leið á löngu þangað til í ljós kom að svik voru í tafli og sömu skiptareglur voru upp á teningnum og þegar rithöfundar klofnuðu. Skipti engu máli þótt Sovétríkin væru á útleið með líkin í lestinni. Hér skyldu líkin ráða áfram. En Guðmundur þurfti ekki að lifa þann dag.

Ævistarf Guðmundar Hagalín var mikið að vöxtum. Hann var forkur duglegur að hverju sem hann gekk og vílaði ekki fyrir sér löng og tíð ferðalög. Starf hans fyrir Alþýðuflokkinn var mikið að vöxtum. Á meðan hann bjó á Ísafirði sat hann í miðstjórn flokksins og þurfti oft að sækja fundi til Reykjavíkur. Ferðalög voru þá með öðrum hætti en núna og varla um annað að ræða en sjóleiðina suður og þá var ekki spurt um veður. En Guðmundur var vanur sjósóknari frá unglingsárum og brá hvorki við sjórok né svellaðar hleinar. Yfirleitt lagðist Guðmundur fast á árar þar sem þess var þörf. Hann var ritstjóri Skutuls á Ísafirði um árabil og Eimreiðarinnar . Skólastjóri Kvöldskóla iðnaðarmanna á Ísafirði og formaður Barna- og gagnfræðaskóla Ísafjarðar og prófdómari þar um skeið. Þá var hann erindreki Stórstúku Íslands og Bókafulltrúi ríkisins frá árinu 1955. Á framantöldu sést að Guðmundi Hagalín var fátt óviðkomandi. Með öllu þessu vann hann síðan fullt starf rithöfundar, eins og bókafjöldinn, sem frá honum kom, sannar glögglega.

Þegar Guðmundur Hagalín var í essinu sínu var hann alveg ógleymanlegur. Eins og gefur að skilja um svo athafnasaman mann tók hann daginn snemma. Hann skrifaði bækur sínar á gamla Remington-ritvél, en hafði þann sið að láta vinstri hönd hvíla ofan á kúptri hlíf sem umlukti stafagrindina. Það var einskonar nærfærið samband milli höfundar og vélar og vinstri höndin, sem hann skrifaði með líka, hafði fyrir löngu nuddað allt lakk af hlífinni svo sá í bjart stálið á stórum bletti. Úr þessu tæki spruttu Vestfirðingar og annað fólk í upphafinni mynd skáldskaparins. Hann byrjaði að skrifa klukkan fimm á morgnana. Á það hafði hann vanist á meðan hann þurfti að mæta í vinnu dag hvern til að geta brauðfætt fjölskylduna. Það þarf mikla vinnugleði til að ástunda svona starf, en þó einkum frásagnargleði, en hana skorti Guðmund aldrei. Hann bókstaflega ljómaði af henni.

Nú er öld síðan það undur gerðist í Lokinhömrum við Arnarfjörð, að þar fæddist drengur. Þetta undur gerist alltaf þegar börn fæðast. En undrið í Lokinhömrum hélt áfram. Það óx upp og dafnaði og spratt út úr einangrun síns tíma og gerðist sagnamaður hjá þjóð, sem alltaf hefur virt sagnir og minni mikils. Starf þessa manns miðaðist allt við að upplýsa og leiðbeina og segja frá sínu fólki, sem hafði lifað við einangrun eins og hann sjálfur í fyrstu. Úr því urðu margir kúnstugir karlar og kerlingar, sem hafa nú verið dregin fram til geymdar í margvíslegri bókmenntaflóru þjóðarinnar.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.