Flóabáturinn Konráð BA 152.
Flóabáturinn Konráð BA 152.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Flóabáturinn Baldur rauf einangrun afskekktra byggða á Breiðafirði, en stofnað var hlutafélag um kaup bátsins. Ólafur Steinþórsson ræddi við Einar Steinþórsson og kynnti sér sögu bátsins.
GREIÐAR samgöngur á milli héraða og landshluta var fjarlægur draumur á Íslandi á fyrri hluta síðustu aldar. Þannig var málum háttað við norðanverðan Breiðafjörð, að miðstöð verslunar, þjónustu og mennta var í Flatey og urðu íbúar Barðastrandar að sækja allt slíkt þangað við erfiðar aðstæður. Engar reglubundnar ferðir voru á milli lands og eyja, aðeins stopular ferðir tveggja báta frá Flatey, Friðþjófs og Sörla, en ferðir þeirra voru að mestu bundnar vor- og haustkauptíð.

Vegir voru þá engir á Barðaströnd. Búið var í hverjum dal og nesi, krók og kima, og urðu íbúar þessara sveita að sækja alla verslun og þjónustu fram í Flatey, svo sem fyrr sagði, auk læknis og prests. Þó að margir bændanna á ströndinni ættu smábáta var þeim vart treystandi til langferða eða þungavöruflutninga í misjöfnum veðrum og ef eitthvað bar út af, slys eða veikindi voru engar ferðir á milli staða sem treysta mátti á.

Árið 1927 þótti íbúum við norðanverðan Breiðafjörð ekki lengur mega við svo búið standa. Hinn 15. mars var boðað til fundar í Flatey til að ræða möguleika á stofnun hlutafélags um útgerð flóabáts sem þjóna skyldi byggðunum við norðanverðan fjörðinn. Nokkur undirbúningur hafði farið fram áður en til fundarins kom. Kannað hafði verið hvar finna mætti hentugan bát til verkefnisins og renndu menn hýru auga til nítján tonna eikarbáts sem stóð nýsmíðaður og óseldur vestur á Þingeyri. Þá hafði einnig farið fram söfnun hlutafjárloforða, ef af stofnun félagsins yrði. Fundurinn var vel sóttur og framfarahugur í mönnum. Auk Flateyinga, sem of langt mál yrði upp að telja, sóttu fundinn eftirtaldir fulltrúar hreppanna á Barðaströnd: Frá Múlahreppi, Þórður Jónsson, Firði, Jón Jónsson, Deildará og Halldór Sveinsson, Svínanesi. Frá Gufudalssveit, Andrés Ólafsson, Brekku, Ágúst Sigurbrandsson, Hofstöðum, og Eyjólfur Magnússon í Múla. Frá Barðastrandarhreppi kom Valdemar Sæmundsson, Krossi.

Jafnframt voru eftirtalin hlutafjárloforð kynnt fundarmönnum:

Frá Flateyjarhreppi 1.800 kr.

Frá Múlahreppi 975 kr.

Frá Gufudalssveit 1.050 kr.

Frá Barðastr.hreppi 1.550 kr.

Frá Kaupfél. Flateyjar 2.500 kr.

Frá sýslusjóði 2.500 kr.

Frá ríkissjóði 2.500 kr.

Samþykkt var samhljóða að stofna hlutafélag um rekstur flóabáts og hlaut það nafnið Norðri hf. Í sömu svifum og þessi samþykkt var gerð barst fundinum símskeyti frá eiganda bátsins á Þingeyri, þar sem hann bauð bátinn til kaups fyrir rúmar átján þúsund krónur. Kaupin voru samþykkt. Hét báturinn Konráð og bar einkennisstafina BA-152.

Fyrsta stjórn Norðra hf. var skipuð þeim séra Sigurði Einarssyni í Flatey, Andrési Ólafssyni, Brekku, Þórði Jónssyni, Firði, og Valdemar Sæmundssyni á Krossi. Framkvæmdastjóri var kjörinn Sigfús Bergmann, kaupfélagsstjóri, Flatey, og skipstjóri var ráðinn Sigurður Jóhannesson, Flatey. Konráð BA kom til Flateyjar nokkru síðar, þar sem heimahöfn hans var alla tíð síðan.

Öll einangrun rofin

Konráð BA átti eftir að reynast happafley. Með komu hans þótti íbúum afskekktra byggða sem öll einangrun væri skyndilega rofin. Menn fengu svo að segja heim í túnfót vikulega vöru sem áður var erfiðleikum háð að nálgast, svo sem byggingarefni, fóðurbæti og aðra sekkjavöru auk olíu og daglegra nauðsynja. Þá opnaðist einnig sá möguleiki að fólk gat brugðið sér af bæ, jafnvel alla leið til Reykjavíkur og verið komið heim að viku eða tíu dögum liðnum, en slíkt ferðalag var áður nær óhugsandi. Ferðatíðni og viðkomustaðafjöldi Konráðs BA var ótrúlega mikill, en samkvæmt áætlun var hann þessi: Hagi, Siglunes, Brjánslækur, Auðshaugur, Fjörður, Illugastaðir, Selsker, Svínanes, Kvígindisfjörður, Kirkjuból, Bær, Múli, Sveinungseyri, Skálanes, Staður, Gróunes, Hallsteinsnes, Þórisstaðir og Hofstaðir. Auk þessa fór báturinn fjölmargar tilfallandi ferðir til Stykkishólms, Reykjavíkur og víðar.

Löngu síðar, þegar samgöngur á landi voru komnar á það stig, að langferðabílar óku helstu leiðir ók einn slíkur vestur um Dali með viðkomu í Bjarkarlundi við botn Þorskafjarðar. Þaðan hélt bíllinn norður yfir Þorskafjarðarheiði að Arngerðareyri við Ísafjarðardjúp. Þá var það einn þáttur í áætlun Konráðs að bíða rútunnar í Þorskafirði með farþega sem leið áttu suður og taka þá farþega sem endastöð áttu út um firði og nes og koma þeim til síns heima. Einnig átti báturinn ríkan þátt í að viðhalda félagslífi á þessu landsvæði yfir sumartímann. Margar ferðir voru farnar með fólk sem var að sækja skemmtanir og dansleiki, aðallega að Bjarkarlundi og eins flutti hann fólk sem sótti fundi og skemmtanir í Flatey. Að áliðnu sumri voru farnar ferðir með Flateyinga til berja, oftast upp í Vatnsfjörð eða Vattarfjörð. Af því sem hér hefur verið sagt er ljóst, að sjaldan var báturinn bundinn við festar lengi í einu. Víkur þá sögunni 21 ár fram í tímann, eða til ársins 1948.

Stórviðri brestur á

Enn sem fyrr þræddi Konráð BA viðkomustaði sína á Barðaströnd en búseta þar hafði þá lítið raskast miðað við það sem síðar varð. Þetta ár gerðist sá atburður, sem var einsdæmi í nær 50 ára farsælli sögu bátsins, að litlu munaði að slys yrði og tveir af þriggja manna áhöfn hans drukknuðu uppi við landsteina.

Áhöfnin var skipuð þessum mönnum: Jóhann Kristjánsson skipstjóri, Eyjólfshúsi, Flatey. Látinn. Einar Steinþórsson vélstjóri, Hólshúsi, Flatey. Búsettur í Stykkishólmi og Jóhannes Þórðarson háseti, Vesturbúðum, Flatey. Búsettur í Stykkishólmi.

30. nóvember rann upp með norðan kalda, nokkru frosti og ótryggu veðurútliti. Þennan dag var fyrirhuguð ferð með fóðurbæti og aðra vöru að Haga og Hvammi á Barðaströnd. Lagt var af stað frá Flatey upp úr klukkan níu um morguninn og var haldið að Haga, en þangað var um tveggja stunda sigling. Framundan var venjubundin dagsferð og í engu frábrugðin þeim hundruðum, ef ekki þúsundum ferða bátsins á viðkomustaði sína á undanförnum árum.

Í Haga var engin bryggja fremur en á öðrum viðkomustöðum bátsins, ef frá er talinn Brjánslækur. Ankerum var varpað á svonefndri Hagabót. Þaðan varð skipshöfnin að flytja farminn að landi á léttbát sem bar nafnið Samma, og var nefndur eftir fyrrum eiganda sínum, bónda á Barðaströnd. Menn frá nærliggjandi bæjum voru í fjöru til að veita viðtöku vöru sinni. Þar á meðal Hákon Kristófersson, alþingismaður og bóndi í Haga. Hann gerði sér ferð fram í Konráð til að vara Jóhann skipstjóra við að fara inn að Hvammi. Sagði Hákon að stórviðri væri að bresta á og vindhviðurnar "sem hann sendi fram úr Rauðsdalnum" væru stórhættulegar í þessari vindátt.

Allt gekk að óskum í Haga, en að skilja eftir hluta af farminum og halda um hæl til Flateyjar fannst skipstjóranum ekki viðunandi kostur. Eftir losun í Haga voru legufærin dregin inn og haldið að Hvammi, en þangað var um tuttugu mínútna sigling. Þegar þangað kom var lagt alllangt frá landi sökum grynninga, en lágsjávað var. Jafnframt var hafist handa við að ferma léttbátinn síldarmjölssekkjum sem Einar og Jóhannes reru að landi til losunar. Þetta var bæði erfið og seinleg vinna. Þannig fóru þeir þrjár ferðir.

Á meðan á þessu stóð hafði vindur aukist og frostið hert. Eftir að hafa losað sig við síðasta farminn héldu þeir frá landi og fram að Konráði, þar sem Jóhann skipstjóri beið þeirra. Einar og Jóhannes höfðu skammt farið þegar þeim varð litið upp og inn með landi. Þá sjá þeir gríðarlegan stormsveip koma æðandi að þeim og skipti það engum togum að hann skall á léttbátnum sem lagðist á hliðina og fyllti á augabragði, stafna á milli. Einar og Jóhannes náðu að hanga á bátnum, en að láta við svo búið standa hefði orðið beggja bani. Enginn bátur var í landi sem nota mátti til björgunar, hvass vindur stóð af landi, frostið herti og frá Konráði varð ekki séð hvað gerst hafði.

"Syntu, syntu í land, drengur"

Haustið 1946 var haldið þriggja mánaða vélstjóranámskeið í Stykkishólmi. Það sóttu tuttugu ungir og vaskir menn af svæðinu frá Patreksfirði og allt til Reykjavíkur, þar á meðal var Einar, vélstjóri á Konráði. Á þessu námskeiði var gerð sú krafa til nemenda, að þeir væru vel að sér í sundi. Var því allur hópurinn sendur að Reykholti í Borgarfirði, þar sem hans beið strangt sundnám um tveggja vikna skeið.

- - -

Þar sem þeir Einar og Jóhannes héldu sér dauðahaldi í hálfsokkinn bátinn hljómaði skyndilega rödd í huga Einars sem sagði skýrt og ákveðið: "Syntu. Syntu í land, drengur." Við syndum í land hrópaði hann í eyra Jóhannesar og sem einn maður slepptu þeir tökum sínum og hófu sund til lands, upp á líf og dauða. Þeim fannst sem hvert mínútubrot væri heil eilífð, þar sem þeir börðust gegn vindbárunni í helköldum sjónum, klæddir óþjálum vinnufötum og stígvélum. Með því að beita til hins ýtrasta öllum sínum kröftum meðvituðum og ómeðvituðum náðu þeir loks landi, aðframkomnir. En þá tók lítið betra við.

Þá bar að landi við snarbrattan klett, þrotnir kröftum. Einar náði handfestu með annarri hendi en með hinni hélt hann í öxl Jóhannesar, sem hæglega gat orðið útsoginu að bráð. Þeir sem í landi voru sáu hvað gerst hafði og flýttu sér til hjálpar eins og þeir frekast máttu, en á leið sinni fram að skipbrotsmönnunum urðu menn að vaða sjó upp undir hendur. Þar fór Karl bóndi í Hvammi fremstur. Björgun Einars og Jóhannesar gekk vel og beið þeirra aðhlynning og þurr föt heima í Hvammi, en léttbáturinn Samma, hvarf í sortann og sjávarlöðrið og hefur aldrei sést síðan.

Það er af Jóhanni skipstjóra að segja að þegar skipsmenn hans skiluðu sér ekki varð honum ljóst að eitthvað hafði farið úrskeiðis. Ákvað hann að halda til baka út að Haga, ef ske kynni að hann kæmist þar í samband við fólk sem vissi hvað gerst hefði. Eftir nokkra dvöl í Hvammi ákváðu Einar og Jóhannes að fara fótgangandi að Haga, í von um að Jóhann biði þeirra þar, sem og var. En í Haga var enginn bátur tiltækur svo komast mætti fram í Konráð. Myrkur var að skella á og komið vonsku veður. Ákvað skipstjórinn við svo búið að halda til Flateyjar og bíða næsta dags. Um hádegi daginn eftir var Konráð BA aftur kominn að Haga að sækja vélstjórann og hásetann, heimta úr helju.

Að áliðnum sama degi var Konráð lagstur að bryggju í Flatey, þar sem hann tók olíu og lestaði vöru sem fara átti "uppá nes" daginn eftir.

Það var komin stilla og himinhvolfið skartaði þúsundum stjarna. Eldrautt hákarlatungl lyfti sér yfir Skálanesið og lagði rauðan slóða sinn fram spegilsléttan Breiðafjörðinn. Vélstjórinn á Konráði lét hráolíuna renna úr digrum stáltunnum í iður Konráðs um leið og hann þakkaði í huga sínum forsjóninni fyrir sundnámið í Reykholti.

Höfundur er fyrrverandi aðalgjaldkeri.