Fyrsta mynd frá vinstri: Sumarliði og fjölskylda hans. F.v. Sumarliði, María dóttir hans með Richard K. Frederick og Helga. Myndin er tekin á árunum 1911-1912, líklega í Olympia í Washingtonríki, þar sem fjölskyldan bjó síðustu árin. Fyrir miðju: Sumarliði
Fyrsta mynd frá vinstri: Sumarliði og fjölskylda hans. F.v. Sumarliði, María dóttir hans með Richard K. Frederick og Helga. Myndin er tekin á árunum 1911-1912, líklega í Olympia í Washingtonríki, þar sem fjölskyldan bjó síðustu árin. Fyrir miðju: Sumarliði
Bókarkafli Sumarliði Sumarliðason, gullsmiður og bóndi í Vigur og Æðey, lifði viðburðaríku lífi. Hann lærði gullsmíði í Kaupmannahöfn, þar sem hann kynntist Jóni Sigurðssyni, byggði Viktoríuhús í Vigur en flutti síðan vestur til Bandaríkjanna með fjölskyldu sína kominn á sextugsaldur og hóf þar nýtt líf.

Sumarliði Sumarliðason var gullsmiður og bóndi í Vigur og Æðey áður en hann fluttist vestur um haf. Æskuheimili hans var í Kollabúðardal, en þar bjó Sumarliði, faðir hans, ásamt eiginkonu sinni, Ingibjörgu, sem sætta mátti sig við að eiginmaður hennar renndi hýru auga til vinnukonunnar.

Forboðin ást

Þar sem Þorskafjörðurinn teygir sig lengst inn í landið leynist Kollabúðardalur. Á sléttum bökkum við ána stendur myndarlegt býli. Þaðan sér yfir rennisléttar og grösugar eyrar sem árkvíslar hafa bylt og breytt í aldanna rás. Bærinn í dalsmynninu við fjarðarbotninn heitir Kollabúðir og var jörðin metin á 12 hundruð að dýrleika. Vorið 1830 bjuggu þar hjónin Sumarliði Brandsson 31 árs og Ingibjörg Jónsdóttir 35 ára. Sex ár voru liðin frá því þau hétu hvort öðru eiginorði og Sumarliði skenkti konu sinni 20 rd. silfurvirt í morgungjöf. Þau voru búin að eignast þrjú börn en tvö voru á lífi, Brandur fimm ára og Halldóra ársgömul. Heimilisfólkið, 12 manns, hirti um þrjár kýr, 40 mjólkandi ær, auk lamba og sauða.

Sumarið 1830 var ung stúlka, Helga Ebenesersdóttir, vinnukona á Kollabúðum. Helga, sem talin var "notaleg bæði við menn og málleysingja", gekk að heyskap, ásamt öðru vinnufólki og Sumarliða. Þegar leið að jólum mátti öllum vera ljóst að bæði húsmóðirin og Helga voru orðnar ærið miklar um sig og viðurkenndi húsbóndinn að vera valdur að ástandi Helgu. Hún ól síðan stúlkubarn þann 25. febrúar 1831 og skráði presturinn í kirkjubók að þetta "frillubarn" skyldi heita Þorgerður. Ekki varð Þorgerði litlu langra lífdaga auðið. Hún dó rúmum mánuði síðar.

Eiginkona í vanda

Vafalaust hefur heimilislífið á Kollabúðum verið til umræðu í sveitinni. Það þótti ljóður á ráði ungra stúlkna að eiga barn í lausaleik en út yfir tók ef það var með giftum manni - þá var stúlkan hin seka en kvenhylli talin karlmönnum til tekna. Ef til vill hefur Ingibjörg hugleitt aðstæður sínar og ótryggð bóndans en skilnaður, þótt hann fengist, var óhugsandi fyrir konur í svipaðri aðstöðu. Þá var ekki í önnur hús að venda fyrir þær en gerast sjálfar vinnukonur eða jafnvel sveitarómagar, eins og margar ekkjur máttu láta sér lynda. Þá var betra að harka af sér og áfram var Helga á heimilinu fram að vinnuhjúaskildaga þegar hún var send að Skógum sem standa út með Þorskafirðinum. Þar bjuggu bláfátækir vinir Sumarliða Brandssonar, þau Jochum Magnússon og Þóra Einarsdóttir. Hvernig þau höfðu ráð á vinnukonu er ekki ljóst en ef til vill kom Sumarliði þar eitthvað við sögu. Eftir eitt ár á Skógum kom Helga aftur að Kollabúðum, vorið 1832. Ekki hafði hún verið marga mánuði á heimilinu þegar ljóst var að hún var kona eigi einsömul og var hún þá látin fara aftur að Skógum. Skömmu áður en Helga varð léttari fór hún að Skálholtsvík í Hrútafirði þar sem hjónin Eggert Jónsson og Ingibjörg Jónsdóttir bjuggu.

Hrösun bóndans

Þar leit lítið sveinbarn dagsins ljós 23. febrúar 1833, veturinn sem í annálum er lýst sem hinum besta yfir allt land. Í kirkju var sveinninn vatni ausinn og lét Helga skíra hann Sumarliða í höfuðið á barnsföður sínum. Þegar presturinn færði gjörning þennan inn í þjónustubók sína bætti hann við svohljóðandi athugasemd um foreldrana: "Beggja 1sta brot." Líklega vissi hann ekki betur og viðkvæmum málum ekki flíkað. Um haustið, 12. október, eignuðust Sumarliði og Ingibjörg síðan sitt fimmta "egtabarn" sem hlaut nafnið Sigþrúður.

Margar ógiftar vinnukonur með barn á framfæri áttu í erfiðleikum á 19. öld. Þær fengu ekkert kaup, aðeins uppihald því húsbændurnir tóku yfirleitt laun þeirra upp í fæði barnsins. Gott fóstur var því gulls ígildi. Ef til vill hefur Sumarliði Brandsson eitthvað haft um það að segja að drengnum var komið nýfæddum í fóstur til barnlausra hjóna, Gísla Jónssonar og Sigríðar Bjarnadóttur að Bakkaseli í Hrútafirði. Þau voru orðin vel fullorðin þegar þau tóku drenginn, hún 42 ára en hann 62 ára og bæði sögð ráðvönd og búa á miklu bókaheimili.

Eftir þessa ráðstöfun fór Helga sem vinnukona að Hvítuhlíð í Bitrufirði. En Sumarliði rann upp hjá Sigríði og Gísla eins og fífill í túni. Ekki naut hann ástríkis fóstra síns lengi því þegar Sumarliði litli var tveggja ára dó Gísli af taki. Sigríður bjó áfram í Bakkaseli til ársins 1838 er hún fluttist með drenginn að Kollabúðum til Sumarliða föður hans og Ingibjargar. Með Sigríði og Sumarliða fluttu einnig Rannveig Magnúsdóttir vinnukona og sonur hennar Sæmundur Sæmundsson. Á Kollabúðum fékk hópurinn til umráða allstórt dyraloft í frambænum. Ekki er ljóst hvernig Ingibjörgu stjúpu Sumarliða þótti að fá hrösun bóndans inn á heimilið og hafa hana fyrir augunum á hverjum degi en að minnsta kosti var afmælisdegi hans aldrei hampað meðan hann dvaldi á heimilinu af öðrum en fóstru hans.

Á fiskveiðisýningu í Björgvin 1865

Eftir að Sumarliði lauk námi í gullsmíði í Kaupmannahöfn árið 1860 settist hann að á Ísafirði og hóf að stunda iðngrein sína. Skömmu síðar var hann fenginn til að fara á fiskveiðisýningu í Björgvin. Ferðin olli Sumarliða miklum vonbrigðum, því honum fannst Ísfirðingar þakka áhuga sinn og elju síður en skyldi.

Með vorskipi Clausen kaupmanns 1866 komu sýningarmunirnir með bestu skilum til Ísafjarðar, og ekkert tók Clausen fyrir flutninginn. Sumarliði útvegaði sér húsnæði á Ísafirði og kom hlutunum þar fyrir. Síðan boðaði hann til almenns fundar sem hófst snemma morguns. Fundurinn var vel sóttur enda ríkti forvitni og eftirvænting og margt hafði verið skrafað um ferð Sumarliða þarna við Djúpið.

Áður en fundurinn hófst lagði Sumarliði fram norsk og dönsk blöð sem höfðu birt fréttir af veru Íslendinganna í Björgvin og síðan hófst lestur ferðaskýrslunnar. Lesturinn tók langan tíma, því skýrslan var ítarleg og margt sem Sumarliði taldi ábótavant. Lagði hann til að maður yrði kostaður til Noregs að læra skipasmíðar og annað í sambandi við fiskveiðar. Margt væri hægt að læra af Norðmönnum, eins og verkun á fiski, og mismunandi útbúnað hans eftir þeim markaði sem honum væri ætlað að fara á, bræðslu á lýsi, íshús til að geyma beitu, plóg til að plægja upp skelfisk til beitu á dýpi, smokkfiskveiðar og ýmislegt fleira sem hann tíndi til. Einnig benti Sumarliði á að margt mætti betur fara í viðskiptum og verslunaraðferðum Íslendinga. Norðmenn vilji gjarnan koma á viðskiptasambandi milli þjóðanna og þar velti mest á áreiðanleik og skilvísi Íslendinga sjálfra. Kaupmenn urðu ekki hrifnir þegar Sumarliði þakkaði etatsráði Árna Sandholt fyrir góðvild í sinn garð og bað viðskiptamenn verslunarinnar að láta hana heldur njóta en gjalda. Sumarliði fór ekki dult með vonbrigði sín í garð Ísfirðinga og því ódrenglyndi að senda sig í ókunnugt land, félausan og ráðalausan, væru þeir best kunnugir sem heima hefðu setið og átt að annast um þessi mál. Sjálfur kvaðst hann standa með upprétt höfuð, góða samvisku og óflekkað mannorð og skila mununum í þeirri von að þeir yrðu notadrjúgir um ókomna tíð.

Viðbrögðin við skýrslugjöfinni létu ekki á sér standa

Sýslumaður stóð kafrjóður undir lestri síðasta skýrslukaflans. Margir hinna eldri manna, einkum skipasmiðir og formenn, nöldruðu eitthvað sín á milli, og sýndist mér fremur ólundarsvipur á þeim. Loks var nefnd kosin til að íhuga málið og kveða upp úrslitadóm um, hvað gera skyldi. Var þá gengið af fundi, til þess að matast. Sýslumaður fremur heimtaði, en beiddi mig, að fá sér skýrsluna til yfirlesturs. Fékk ég honum hana fúslega og leyfði honum að hafa til næsta dags. Hann blaðaði lítið eitt í henni, sýndist lesa á einum stað dálítið, síðan fleygði hann henni frá sér á borð, sem þar var, og labbaði heim til sín.

Fleiri en sýslumaðurinn þykktust við. Gömlu skipasmiðirnir litu á skýrsluna sem lítilsvirðingu við list sína, sjóæfðir formennirnir urðu fokvondir og fiskverkunarmenn og fiskifærasmiðir voru móðgaðir og verslunarþjónarnir fyrtust yfir gagnrýni Sumarliða á versluninni.

Stóra stundin

Ýmislegt andstreymi varð til þess að Sumarliði ákvað að flytja til Vesturheims haustið 1884 með þriðju konu sína, Helgu Kristjánsdóttur, fjögur af börnum sínum og tvö systkini Helgu. Tvö barna hans voru skilin eftir heima og skyldu þau koma þegar búið væri að safna fyrir fargjaldinu. Ferðin vestur tók hátt á annan mánuð og léttu þau ekki för fyrr en í Pembina í Norður-Dakóta. Þremur árum síðar rann upp stóra stundin þegar yngra barnið kom til þeirra eftir strangt ferðalag.

Það var sól og blíða í Pembinanýlendunni um miðjan júlí 1887. Hver dagurinn á fætur öðrum rann upp með sama blíðviðri og á suðurhimninum mátti sjá vætumóðu sem jókst eftir því sem leið á daginn og flest kvöld opnaðist himinninn og vætti jörðina. Á einum slíkum góðviðrisdegi mátti sjá Sumarliða hraða för sinni á pósthúsið á Garðar - eftirvæntingarfullur tók hann við Heimskringlu og flýtti sér sem mest hann mátti til baka. Hann veitti litla athygli slægnablettum nágrannanna enda hafði hann engin tún til að slá. Honum hafði ekki tekist að fá nokkursstaðar blett því "enn [er] hugsað um að maka krókinn" skrifar hann í bókina sína en núna var hugur hans bundinn við blaðið. Um leið og hann kom heim settist hann niður og leitaði. Jú, þarna stóð að Baldvin L. Baldvinsson hefði sent hraðfrétt frá Glasgow um að hann legði þaðan af stað með um 500 innflytjendur áleiðis til Winnipeg en ekki orð um hvaðan þeir væru af landinu. Helga var búin að bíða í þrjú ár eftir litla barninu sem varð eftir heima á Íslandi. Vonbrigðin voru mikil og við bættist nagandi óvissan. Ef barnið var ekki í þessum hópi, hvar var það þá niðurkomið?

Daginn eftir kom Jakob Líndal til Sumarliða að ræða um hvort ekki væri rétt að einhverjir nýlendubúar færu til Winnipeg til móts við innflytjendurna. Báðum leist þó vanskillega á að fara svo langa leið og vita ekkert hvaðan fólkið var en eftir að hafa rætt málið ákvað Jakob að fara norður á Mountain. Þaðan ætlaði hópur Íslendinga til Winnipeg og þar átti að reyna að fá "tím". Nýlendan var í hálfgerðri upplausn. Allt snerist um að taka á móti Íslendingunum sem voru að koma frá gamla landinu. Sumarliði hafði enga eirð í sér að bíða aðgerðarlaus heima en vissi þó varla í hvorn fótinn hann átti að stíga. "Hvað ég á að gera veit ég ekki. Ég er peningalaus og næ hvergi neinu centi."

Leitin hefst

Sumarliða tókst þó að öngla saman peningum og halda af stað til Winnipeg. En þar biðu bara vonbrigði. Þessir íslensku ferðalangar sem Heimskringla greindi frá reyndust vera, eins og Sumarliða hafði grunað, sællegir og velútlítandi Austfirðingar. Enginn af Vesturlandi né Norðurlandi. Ferðin var til ónýtis. Næstu vikur leitaði Sumarliði að barninu.

Hið einasta sem hann frétti var að Jón Magnússon póstur frá Heynesi og María hafi komið til Hamilton en farið strax þaðan á leið til Garðar. Um það leyti sem Eiríkur og Jakob voru að leggja af stað aftur fór Sumarliði á pósthúsið til að vita hvort eitthvað fréttist af telpunni. Þar beið hans bréf frá Jóni pósti, skrifað daginn áður, þar sem hann bað Sumarliða að koma til Hallson og sækja Maríu. Sumarliði tók sig til í skyndi og var í þann veginn að ganga af stað eitthvað norður til að reyna að fá hjálp til að sækja þau þegar maður kom akandi í hlað í eineykisvagni og í vagninum voru engin önnur en Jón og María. Þriggja vikna leit var lokið. "Var þetta hinn mesti fagnaðarfundur og ekkert gerði ég þann dag til kvelds nema spyrja frétta og spjalla við vin minn. Telpan litla María er furðu vel útlits, lítil vexti og þreytuleg eftir ferðalagið." Hún var orðin þriggja ára, dökkhærð lagleg hnáta - lík konunni sem henni var sagt að væri móðir hennar.

Frá Íslandi til Vesturheims eftir Huldu Sigurborgu Sigtryggsdóttur kemur út hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi og Sögufélaginu. Bókin er 301 bls. að lengd.