Pistlar:

3. desember 2020 kl. 12:32

Sigurður Már Jónsson (sigurdurmar.blog.is)

Hin gróteska sýn á Thatcher og Churshill

Einhver best heppnaða sjónvarpsþáttaröð sem Netflix streymisveitan hefur látið gera fjallar um bresku konungsfjölskylduna. Í Krúnunni (The Crown) er fylgst með valdaferli Elísabetar 2 Bretadrottningar, frá barnæsku fram til þessa dags en það styttist í að hún sé að verða þaulsætnasti valdhafi í Evrópu, en hún settist í valdastól árið 1952. Elísabet 2 á nokkur í að ná Loðvík 14 sem hefur verið fjallað um hér í pistli. Sólkonungurinn Loðvík 14 (1638 –1715) ríkti lengur en dæmi eru um, eða frá fjögurra ára aldri þar til hann var nærri 77 ára gamall. Faðir hans dó árið 1642 þegar Loðvík var 4 ára. Hann ríkti því í 72 ár og 110 daga yfir fjölmennasta ríki Evrópu á þeim tíma, lengur en nokkur annar franskur konungur eða nokkur annar af helstu einvöldum Evrópu. Elísabet 2 tók fram úr Viktoríu langömmu sinni árið 2015 en Viktoría ríkti í 60 ár. Þættir um ævi Viktoríu voru fyrir stuttu sýndir í Ríkissjónvarpinu og voru svolítið sápukenndir enda var megináhersla þeirrar umfjöllunar á samband Viktoríu og Alberts prins, hins fýlugjarna eiginmanns hennar. Eftir að hafa fylgst með Krúnunni sést að fýla hreiðrar oft um sig í konungshöllum Evrópu.The_Crown_season_3

Það eru tvær tegundir sannleika, hin sagnfræðilegi og svo hinn stærri sannleikur fortíðarinnar, var haft eftir Robert Lacey, sagnfræðilegum ráðgjafa við gerð þáttanna um Krúnuna. Vissulega hafa þættirnir um Elísabetu 2 að mörgu leyti verið sérlega vel gerðir og áhugaverðir. Ja, þar til nú nýjasta syrpan birtist. Það sjokkeraði marga veiðiáhugamenn að sjá að þegar þegar Karl Bretaprins átti að vera að veiða í hinni fögru Hofsá á Austurlandi þá virtist hann þvert á móti vera í lygnum polli, líklega myndað í Skotlandi eða á Írlandi. Áhugamenn um sagnfræðilega nákvæmni spyrja; ef ekki er hægt að hafa svona smáatriði rétt, hvað þá?

Skáldaleyfi og óvild

En það má vera að nálægðin við nútímann sé farin að hafa áhrif á sögumanninn Peter Morgan og handritshöfunda hans. Það hefur ekki hvað síst orðið áberandi í meðferðinni á Margrét Thatscher en margir eru á því að Morgan noti tækifærið til að sýna hve mjög hann fyrirlítur Thatserismann. Hugsanlega eigum við ekki að taka þetta alvarlega, þættirnir hafa til þessa byggst á ákveðnu skáldaleyfi og vissulega birtist ákveðin pólitísk óvild í garð manna eins og Churchill og Macmillan fyrr í þáttunum og sá fyrrnefndi er ekki ókunnur því eins og vikið verður að hér á eftir.

Segja má að í Krúnunni sé tímaröð atburða feld að frásögninni, jafnvel aukapersónum bætt við að ekki sé talað um augljósa sviðsetningu atburða og uppsetningu samtala sem engar skráðar heimildir eru um. Hvers getum við saklausir áhorfendur vænst? Jú, við áttum okkur á því að handritshöfundarnir eru að fylla í eyðurnar, nokkuð sem er síður en svo bannorð hjá sagnfræðingum en auðvitað verður að vera einhver trúnaður eða heiðarleiki við söguna. Ella er hætt við því að við sitjum uppi með skoðanir og viðhorf sem segja meira um handritshöfundana en hina eiginlegu atburði. Að hluta til má segja að það hafi gerst með innkomu Margrétar Thatscher, persónu sem enn er hluti af lifandi pólitískri þrætu. Hannes Hólmsteinn Gissurarson hefur gert þessari meðferð á Thatscher ágæt skil en hann hitti hana nokkrum sinnum.

Atburðir og hegðun

Enski sagnfræðingurinn R.G. Collingwood taldi að sagnfræðingar fengjust ekki aðeins við atburði heldur einnig hegðun. Fyrir söguna er markmiðið ekki atburðurinn sjálfur heldur sú hugsun sem hann lýsir og þau áhrif sem hann hefur á framvindu sögunnar. Að uppgötva þessa hugsun er að skilja atburðinn. Öll saga er því saga hugsunar og söguþróun er þróun hugsunar. Þetta kom upp í hugann þegar horft var á myndina Myrkasta stundin (Darkest Hour) fyrir nokkrum misserum en hún fjallaði um fyrstu vikur forsætisráðherratíðar Winstons S. Churchill. Þó að sagnfræði nútímans vilji afsetja „stóra” leiðtoga og hlutverk þeirra í sögunni þá henta þeir vel fyrir dramatíseruð epísk verk og þá eru persónur eins og Thatscher og Churshill velheppnuð skotmörk. Og myndin um Churchill var það sannarlega. Pistlaskrifari var reyndar farinn að venjast John Litgow útgáfunni af honum í Krúnunni en Gary Oldman gerir honum einnig vel skil. Winston í meðförum Oldmans er öðru vísi og kannski aðeins stíliseraðri og örugglega drukknari! Churchill hefur verið með sterk innyfli frá náttúrunnar hendi, um það þarf ekki að efast, en í myndinni var augljóslega fullmikið gert úr drykkju hans, sem var vissulega eftirtektarverð.dark

Sigur eða ósigur - þar er efinn

En stóra spurningin, sem myndin og þáttaröðin eru að fást við, tengist vali og ákvörðunum stjórnmálamanna. Þessu er stillt eftirminnilega upp í myndinni um Churchill sem er kallaður til leiks þegar Bretar horfðu fram á að tapa stríðinu. Belgía og Holland að falla, Frakkland komið að fótum fram og breski herinn á stjórnlausu undanhaldi og beið örlaga sinna við Dunkirk. Leiðtogi Íhaldsmanna og forsætisráðherra, Neville Chamberlain, er rúinn trausti. Stefna hans, sem byggðist á því að leita friðar, hafði engu skilað og hann veit ekki sitt rjúkandi ráð frammi fyrir sókn hersveita Hitlers. Churchill er ekki fyrsta val en sá sem stóð næstur forsætisráðherrastólnum kýs að leika biðleik og styður Churchill í von um að hans tími komi síðar. Hafa verður í huga að Churchill átti að mörgu leyti misheppnaðan feril. Blóðbaðið við Gallipoli í fyrri heimsstyrjöldinni og ýmsar ákvarðanir hans í framhaldinu bentu ekki endilega til þess að hann væri bestur til þess að leiða Breta við þessar erfiðu aðstæður. Í ofanálag treysti Georg 6 honum ekki vegna stuðnings Churchills við hjónabandsbrall Játvarðar bróður hans. Veikleikar Churshills voru enn meira áberandi í myndinni Churchill frá árinu 2017 í leikstjórn Jonathan Teplitzky. Þar féll það í hlut Brian Cox að leika hina öldnu kempu sem er nánast aumkunarverður í óvissu sinni fyrir D-daginn enda með nagandi samviskubit yfir röngum ákvörðunum fyrri tíma. Myndin var forvitnileg en líklega ansi óhagstæð Churshill.Churchill-545109673-large

Hvað um það - forystan á þessum tímum féll í hendur Churchill. Myndin lýsir í raun þeim ákvörðunum sem þarf að taka en hugmyndin um frið var ekki horfin þó Chamberlain færi frá. En stóð til boða að semja sérfrið við Hitler fyrir milligöngu Ítala. Chamberlain og Halifax studdu það og reyndar fleiri. Friðarumleitanir Chamberlain voru að mörgu leyti skiljanlegar, rétt voru liðin 20 ár frá fyrri heimsstyrjöldinni sem hafði höggvið gríðarleg skörð í raðir Breta og nánast þurrkað út kynslóð ungra manna. Það var margt til vinnandi að komast hjá því að það endurtæki sig. Churchill hafði efasemdir en óbeit hans á Hitler og vantrú hans á að ná ásættanlegum samningum verður til þess að hann heldur áfram stríðinu. Framundan var orrustan um Bretland þar sem Luftwaffe, þýski flugherinn átti helmingi fleiri flugvélar.

Að ljúga í einfeldni sinni

„Munurinn á sagnaskáldi og sagnfræðíngi er sá að hann sem ég nefndi fyr lýgur vísvitandi að gamni sínu; sagnfræðíngurinn lýgur í einfeldni sinni og ímyndar sér að hann sé að segja satt,“ skrifar Nóbelsskáldið okkar. Eins og oft áður má efast um sagnfræðina í myndinni, höfundar hafa tekið sér skáldaleyfi víða og það jafnvel um mikilsverða hluti, svo sem ferðalag Churchill með jarðlestinni í London og jafnvel baráttu og afarkosti Chamberlain og Halifax fyrir því að gengið verði til samninga við Hitler. Aðalatriði er að myndin dregur fram óvissuna og þær ákvarðanir sem þarf að taka, jafnvel þó litlar upplýsingar liggi fyrir. Upphaf og lok fyrri heimsstyrjaldarinnar byggðust á fullkomnu þekkingarleysi stjórnenda landanna sem um ræddi. Hervæðing og stríðsrekstur hófst nánast fyrir tilviljun. Uppgjörið eftir fyrri heimsstyrjöldina byggðist á stefnu og ráðaleysi. Allt af því að forystumenn skortir upplýsingar og yfirsýn. Hugsanlega hefur þetta batnað á Vesturlöndum en hvað skýrir nútíma stríðsrekstur? Þættirnir um Krúnuna draga einnig fram þá óvissu og þann vandræðagang sem fylgir glæsilífi kóngafólksins. Má þá hafa í huga kvæði Jóns Helgasonar sem var ort við annað tilefni:

Ef allt þetta fólk fær í gullsölum himnanna gist
sem gerir sér mat úr að nugga sér utan í Krist,
þá hlýtur sú spurning að vakna hvort mikils sé misst
ef maður að síðustu lendir í annarri vist.

mynd
29. nóvember 2020

Skýrsla um hrunskýrslurnar

Nú í haust eru 12 ár síðan bankakerfið hrundi á Íslandi og breytti samfélagsumræðunni varanlega. Í kjölfarið hófst uppgjör við hrunið sem birtist ýmist með mótmælum, rannsóknarnefndum, skýrslum, rannsóknarskýrslum, ákærum, dómum, áfrýjunum, fleiri dómum og að lokum mannréttindadómum. Um leið voru gerðar alskonar breytingar á lögum, stjórnmálaflokkum og stjórnsýslu og svo skrifaðar fleiri meira
mynd
26. nóvember 2020

Íslenskur sjávarútvegur og Rússlandsmarkaður

Það hefur ríkt nokkuð sérkennilegt ástand í viðskiptum okkar Íslendinga við Rússa undanfarin ár. Í kjölfar viðskiptaþvingana á Rússa vegna innlimunar Krímskagans árið 2014 missti íslensku sjávarútvegur mikilvægan útflutningsmarkað. Stundum virðist sem svo að það eina sem eftir stendur af þessum viðskiptaþvingunum sé tjón íslensks sjávarútvegs sem sjávarútvegsfyrirtækin hafa ein þurft að bera. meira
mynd
24. nóvember 2020

Kosningarnar árið 2000: Að vinna talninguna

Líklega muna flestir eftir forsetakosningunum í Bandaríkjunum 7. nóvember 2000 en ekki er víst að allir muni smáatriðin. Allt hófst það með því að bandarísku sjónvarpsstöðvarnar tilkynntu að Al Gore hefði unnið kosninguna í Flórída. Það byggðu þær á upplýsingum frá Voter News Service, sem var í eigu Associated Press fréttastofunnar. Tilkynningin um sigur Gore byggðist á fyrstu tölum auk þess sem meira
mynd
23. nóvember 2020

Fiskvinnsla og flugrekstur - minningabrot

Höfundarverk Jakobs F. Ásgeirssonar þegar kemur að skrásetningu á ævi manna í atvinnulífi og stjórnmálum hér á Íslandi er orðið ærið. Þegar það er skoðað í samhengi við hið mikla starf sem faðir hans, Ásgeir Jakobsson, skyldi eftir sig þá sést að þeir feðgar hafa gert sitt til að varðveita atvinnusögu okkar Íslendinga. Ekki veitir af, stundum virðist sem sagnfræðiheimur nútímans sé orðin furðu meira
mynd
19. nóvember 2020

Íslenski þorskurinn verðmætari en sá norski

Merkileg frétt birtist í Morgunblaðinu í dag en þar er sagt frá því að ís­lensk sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki búi til tölu­vert meiri verðmæti úr hverju lönduðu kílói af þorski en Norðmenn. Þetta má meðal ann­ars rekja til þess að meiri vinnsla á sér stað hér á landi auk þess sem meiri fjöl­breytni er að finna í fram­leiðslu afurða, að því er fram meira
mynd
16. nóvember 2020

Reykjavíkurflugvöllur skapar tækifæri

Það er merkilegt að lesa sögu flugsins á Íslandi og hve miklu máli Reykjavíkurflugvöllur skiptir í allri þeirri sögu. Nú síðast má lesa áhugaverðar frásagnir af þessu í nýrri ævisögu Jóhannesar Einarssonar sem bókaútgáfan Ugla gefur út. Jóhannes stýrði meðal annars byggingu Hótels Loftleiða en upphaflega átti stór hluti hússins að fara undir flugrekstur en svo kom Keflavíkurflugvöllur til meira
mynd
15. nóvember 2020

Haglýsing: Harður vetur og verðbólga í kortunum

Stjórnvöld umgangast hagkerfið núna eins og slökkvilið að fást við mikið eldhaf. Öllu er vikið til hliðar og baráttan við faraldurinn gengur fyrir, meðal annars því sem telst til hefðbundinnar hagstjórnar, að ekki sé talað um hagræðingu eða skipulagsbreytingar sem nú sem áður er nauðsynlegt að ástunda í rekstri hins opinbera. Samhliða því að við sjáum ýmis merki þess að hagstjórnin sé að meira
mynd
12. nóvember 2020

Trump-áhrifin, utanríkismálin

Síðustu hundrað árin eða svo hefur stefna Bandaríkjanna erlendis sveiflast á milli þess að vera einangrunarstefna og heimsvaldastefnu. Líklega hafa fáir eða engir haft meiri áhrif á utanríkisstefnu Bandaríkjanna, bæði sem stjórnmálamaður og fræðimaður, en Henry Kissinger. Hann stundaði hagsýnispólitík (realpolitík) og átti stóran þátt í afvopnunarferli kalda stríðsins. Í samskiptum Bandaríkjanna meira
mynd
9. nóvember 2020

Trump-áhrifin, efnahagsmálin

Bandaríkjamenn vissu að Donald Trump er vondur strákur en kusu hann samt árið 2016. Þrátt fyrir hegðun hans greiddu þeir honum enn fleiri atkvæði núna en hann fékk meira fylgi í nýafstöðnum kosningum en nokkur forsetaframbjóðandi í sögunni, að Joe Biden undanskildum! Því er það svo, að það eina sem kom í veg fyrir endurkjör hans var gríðarleg vinna demókrata við að koma fólki á kjörskrá og ákall meira
mynd
7. nóvember 2020

Trump-áhrifin, verða þau varanleg?

Nú þegar flest bendir til þess að forsetatíð Donalds Trumps sé að ljúka þá er freistandi að reyna að meta hin varanlegu áhrif af valdatíð hans. Undanfarin fjögur ár hafa einkennst af meiri pólitískum óróa og ofstopa en við höfum séð áður í bandarísku þjóðlífi. Kosning Trumps var gríðarlegt áfall fyrir stjórnmálastéttina í Bandaríkjunum og upplausn ríkti nánast meðal andstæðinga hans lengst af. meira
mynd
5. nóvember 2020

Fox News sigraði í baráttunni um áhorfendurna

Fréttamaður Ríkisútvarpsins, staddur í Bandaríkjunum, vegna forsetakosninganna kallaði Fox fréttastofuna „einkafréttastöð Bandaríkjaforseta“ í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins í dag. Hvað sem líður svona fullyrðingum þá er ljóst að Fox News fékk langmest áhorf á sitt kosningasjónvarp nú í kosningunum og er sannkallaður sigurvegari kosningasjónvarpsins. Samkvæmt mælingum horfðu 13,8 meira
mynd
2. nóvember 2020

Sundabraut - aðalatriðin

Þegar læðst er í gegnum Mosfellsbæinn með öllum sínum hringtorgum og vegaframkvæmdum byrja vegfarendur ósjálfrátt að hugsa um Sundabraut. Ekki síður þegar þegar þeir lenda aftan við hægfara flutningsbíla sem eru að flytja efni fyrir steypustöðvar landsins en tvær þær stærstu eru staðsettar á Höfðasvæðinu. Efnisflutningar vegna þeirra eru fyrirferðamiklir á þessari leið en engin vafi er á því meira
mynd
30. október 2020

Ofurpeningur í ofurdeild

Peningar eru afl þeirra hluta sem gera þarf í heimi íþrótta. Heilbrigð sál í hraustum líkama fær ákveðna upphafningu þegar hægt er að koma henni í verð. Allt gengur kaupum og sölum og íþróttaheimurinn er rekin eins og afþreyingarfyrirtæki, nánast frá lægstu deildum Íslands til stærstu og elstu liða Evrópu. Bandaríkjamenn leiddu lengi vel þróunina í þessum peningaheimi og rekstur stóru deildanna meira
mynd
28. október 2020

Glæpur og refsing til sjós og lands

Augljóslega farið að reyna mjög á þolinmæði landsmanna nú þegar ljóst er að faraldurinn er að dragast á langinn. Það er farið að færast dægurmálastimpill yfir þau mál sem koma upp og umræðan er í senn hvatvís og ómálefnalega þegar dægurmálin tengjast veirumálum. Efnahagslega erum við jafn illa stödd og áður og ljóst að við verðum að þreyja þorrann og góuna í það minnsta fram á vor. Vonir um meira
mynd
26. október 2020

Sveitarfélögin: Sjálfbær rekstur?

Hér fyrir stuttu voru fjármál sveitarfélaganna gerð að umtalsefni í kjölfar þess að Akureyringar höfðu sett á fót þjóðstjórn og fjárhagstölur úr Reykjavík gáfu til kynna að reksturinn væri ekki sjálfbær. Ljóst er að faraldurinn leikur fjárhag sveitarfélag grátt en það má líka velta fyrir sér hvort fjármögnun, uppbyggingu og samskiptum við ríkisvaldið sé rétt háttað. Í nýrri skýrslu meira
mynd
24. október 2020

Íslenskur lyfjaiðnaður að rísa á ný

Í gegnum tíðina hefur verið einstaklega öflug lyfjaframleiðsla hér á Íslandi. Fyrirtækin Pharmaco, Delta, Omega Farma, Lyfjaverslun Íslands og fleiri framleiðslu- og þekkingarfyrirtæki byggðu upp mjög öfluga lyfjaframleiðslu sem endaði að mestu leyti sem grunnur undir stórfyrirtækið Actavis sem var selt í risasölu fyrir nokkrum árum en saga þess var ævintýraleg eins og rakið var hér. Þessi meira
mynd
21. október 2020

Einkarekstur í heilbrigðisþjónustu og Suðurnesjamenn

Í tilraunum sínum til að útbúa nýja heilbrigðisstefnu tekur heilbrigðisráðherra á sig ýmsa króka til að sneiða framhjá einkarekinni heilbrigðisþjónustu, skiptir engu þó að hagkvæmni þess geti verið umtalsverð um leið og hún getur bætt þjónustu við sjúklinga. Dags daglega undrumst við mest það að fólk sé sent til útlanda vegna einfaldra liðskiptaaðgerða sem einkasjúkrahús hér heima ráða fullkomlega meira
mynd
19. október 2020

Cambridge Analytica: Gamalt samsæri jarðað

Þessa daganna verða flestir varir við öfluga áróðursherferð Stjórnarskrárfélagsins svokallaða sem í nokkurn tíma hefur eytt allnokkrum fjármunum á degi hverjum í auglýsingar á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum til þess að kynna undirskriftasöfnun sína fyrir nýrri stjórnarskrá. Þessum auglýsingum virðist vera sérstaklega beint að ungu fólki og konum. Söfnunin minnir okkur á áhrifamátt samfélagsmiðla meira
mynd
16. október 2020

Aldrei nægilega heilbrigður

Það liggur einhvern veginn í hlutarins eðli, að þegar fólk er spurt hvort það vilji verja meiru fé til heilbrigðismála, segir það einfaldlega já. En þannig háttar til að það er eiginlega aldrei hægt afmarka hve miklu eigi að verja til heilbrigðismála því þarfirnar eru endalausar. Gamansamur læknir sagði eitt sinn að skilgreiningin á heilbrigðum manni væri sú að það væri einfaldlega maður sem ekki meira