Pistlar:

19. janúar 2018 kl. 0:15

Sigurður Már Jónsson (sigurdurmar.blog.is)

Sósíalískt þjóðfélag sem ekki má gleyma

Ein af forvitnilegri bókum síðustu bókavertíðar var bók Kristínar Jóhannsdóttur, Ekki gleyma mér. Kristín hélt til náms austur fyrir járntjald 1987, tveimur árum áður en múrinn féll. Hún kallar sögu sína minningasögu en í bókinni rifjar hún upp þann tíma sem hún bjó í Austur-Þýskalandi eða Þýska alþýðulýðveldinu eins og heimamenn kölluðu það. Ástarsamband hennar við austur-þýskan blaðamann er í forgrunni en forvitnilegt er að lesa lýsingar hennar á hinu sósíalíska samfélagi sem rekið var í Austur-Þýskalandi. Allt lýtur lögmálum sósíalismans. Þegar Kristín skráir sig í háskólann í Leipzig verður hún þess áskynja að gert er ráð fyrir að háskólanemendur eyði fyrstu tveimur árum námsins í að temja sér fræði þeirra Marx og Lenín. Það er talin nauðsynlegur undirbúningur að frekara námi, svona eins og ýkt útgáfa af forspjallsvísindum sem námsmenn á vesturlöndum þekkja. Kristín rifjar upp að það hafi verið Lenín sem lagði grunn að eftirlitsþjóðfélagi sósíalismans en honum er eignuð eftirfarandi speki: „Traust er ágætt, en eftirlit betra.”Ekki-gleyma-mér

Stasi skuggi yfir öllu

Það var ekki þannig að hver sem var fengi að stunda háskólanám í Austur-Þýskalandi eins og var rakið rækilega í áhrifamikil bók Önnu Funder, Stasiland, sem bókafélagið Ugla gaf út 2012. Stasiland afhjúpaði rækilega grimm örlög þeirra sem komust upp á kannt við kerfið en leyniþjónustan Stasi var öflugasta og njósna- og gagnnjósnastofnun heims. Ekki endilega vegna þess hve skilvirk hún var heldur tryggði umfang Stasi stofnuninni ótrúlega yfirsýn yfir það sem gerðist í Austur-Þýskalandi og reyndar í Vestur-Þýskalandi líka. Með tímanum óx Stasi upp í gríðarlegt skrifræðisbákn sem stöðugt bætti á sig verkefnum. Stasi sá þannig landsfeðrunum fyrir lífvörðum og hafði húsbóndavald á flokksskrifstofunum. Stasi réði meira og minna öllu landamæraeftirliti og vegabréfaskoðun og fylgdist nákvæmlega með öllum flutningum á fólki og vörum inn og út úr Austur-Þýskalandi. Stasi stundaði víðtæk vopnaviðskipti og seldi tækni og þekkingu þar sem hagsmunir flokksræðisins kölluðu á. Stasi átti meira að segja sigursælasta íþróttafélag landsins, FC Dynamo Berlín, sem varð austur-þýskur meistari oftast allra. Þar sem annar staðar var lyfjanotkun grundvöllur íþróttaafreka í alþýðulýðveldinu og skipti heilsa og velferð íþróttamanna engu. Af því eru átakanlegar sögur.

Undirróðursstarfsemi í Vestur-Þýskalandi var stór þáttur í starfsemi Stasi og fengu til að mynda liðsmenn Rauðu herdeildarinnar (RAF) þjálfun, vopn og stuðning hjá Stasi. Tengslin við RAF hafa ekki verið fullrannsökuð en síðustu handtökur á hendur liðsmönnum RAF voru framkvæmdar í austurhluta Þýskalands í júní 1990. Þá voru 10 liðsmenn samtakanna handteknir en þeir höfðu á sínum tíma flúið til Austur-Þýskalands. Margt bendir til þess að samstarf Stasi og RAF hafi verið umtalsvert og er hugsanlegt að starfsmenn Stasi hafi komið sjálfir að aðgerðum sem talið var að RAF hafi framkvæmt í Vestur-Þýskalandi.

Bók Kristínar bætir rækilega við þessa sögu. „Tortryggni Stasí voru engin takmörk sett, kerfið var svo margslungið að njósnarar njósnuðu um njósnara, sem aftur njósnuðu um þá njósnara. Fólk var hvorki öruggt í hópi bestu vina sinna né í eigin fjölskyldu.” (bls. 15)

„Þetta land er eins og fangelsi”

Einn daginn ákvað Kristín að hringja til Vestur-Þýskalands þar sem bróðir hennar bjó. Til þess þurfti hún að fara á símstöðina, fara í biðröð, panta símtal og bíða eftir því að röðin kæmi að henni. Stór hluti dagsins fór í þetta en á símstöðinni átti hún athyglisvert samtal við austur-þýska konu sem sagði í frásögn Kristínar:

„Þetta land er eins og fangelsi. Þú heldur þó varla að hér sé ekki til nóg af símalínum? Þegar hér eru kaupstefnur og allt fullt af gestum frá Vestur-Þýskalandi og víðar, þá er allt í einu nóg af símalínum, við Austur-Þjóðverjarnir getum þá hringt til ættingjanna fyrir vestan og biðin er aldrei meiri en fimmtán til tuttugu mínútur. Ástæðan fyrir því að við erum annars látin bíða svona lengi er sú að það er ekki nóg af hundrað prósent tryggu Stasifólki til að hlera símtölin. Hér eru öll símtöl hleruð. Alveg sama hvort það er hér á símstöðinni eða heimasíminn. Ef þú eða sá sem þú ert að tala við segir eitthvað sem stjórnvöldum líkar ekki, þá er símtalinu tafarlaust slitið og næst þegar þú reynir að fá samband við sama númer, þá er ekki ósennilegt að það náist ekki í númerið.” (Bls.158)

Uppgjör Íslendinga við Stasi

Svavar Gestsson, síðar ráðherra, dvaldist 20 árum á undan Kristínu í Austur-Þýskalandi, nokkrum árum eftir að múrinn reis. Svavar var við nám í Berlín í sósíalískum fræðum studdur af meðmælum Einars Olgeirssonar. Á þeim tíma voru 11 Íslendingar við nám í Austur-Þýskalandi. Svavar fjallaði alla jafnan ekki mikið um ár sín þar en í ævisögu sinni, Hreint út sagt, lýsir Svavar sinni upplifun af þessu gósenlandi sósíalismans:

„Enginn í okkar hópi var ánægður með austurþýska kerfið og enginn tók málstað þess. Við reyndum samt að skilja Þýska alþýðulýðveldið og þróun þess og ræddum þau mál ítarlega á fundum okkar. Þar var margt sem okkur leist vel á: ókeypis heilbrigðisþjónusta, ókeypis skólaganga, námslaun. Kúgunartækin gegn einstaklingum sáust ekki auðveldlega á yfirborðinu.” (bls. 115).

Þessi frásögn Svavars kemur ekki heim og saman við upplifun Kristínar. Þó að bók hennar sé öðrum þræði ástarsaga þá er skuggi Stasi yfir öllu mannlífi og eitrar það. Líklega svo, að Kristín og ástmaður hennar ná ekki saman. Kristín lendir sjálf í eftirlitinu, hún þarf að gera grein fyrir öllum sínum ferðum, fær eftirlitskonu yfir sig og herbergi hennar rannsakað. Hún lærir fljótt að allir eru undir grun um að njósna fyrir Stasi og hún lýsir ágætlega hvernig þetta ástand snertir líf fólks.

Það er staðreynd að Stasi njósnaði um alla Vesturlandabúa sem komu til þýska alþýðulýðveldisins og Íslendingar voru þar ekki undanskildir. Eftir fall alþýðulýðveldisins og niðurrif múrsins var ráðist í að reyna að upplýsa allt það gagnamagn sem til var í fórum Stasi. Vinstri menn hér á landi hafa kerfisbundið reynt að gera lítið úr tengslum sínum við Stasi og áhrifum leyniþjónustunnar í þeirra hópi. Í ævisögu sinni lýsir Svavar því hvernig dr. Þorleifur Friðriksson sagnfræðingur afhendir honum gögn Stasi um hann sjálfan. Það virðist hafa verið vinagreiði hjá sagnfræðingnum og fylgdi sögunni að ekkert alvarlegt hefði fundist í gögnunum. Dr. Þór Whitehead hefur upplýst að Stasi hafi ekki orðið ágengt í því að ráða sér íslenska erindreka til starfa á Íslandi, hvorki á meðal íslenskra námsmanna né annarra. Það hafa þó verið í gangi frásagnir um að austur-þýskur maki íslensks námsmanns hafi stundað njósnir fyrir Stasi. Það eyðilagði hjónabandið en áhrif slíkrar innrásar njósnadeildarinnar í einkalíf fólks skýrist ágætlega af lestri bókar Kristínar. Kristín sjálf sótti um að fá gögn Stasi um sig en kaus að henda þeim ólesnum þegar þau loksins bárust.

Frumkvæði drepið í alræðinu

Kristín lýsir einnig ágætlega framtaksleysi og skort á þjónustu í alþýðulýðveldinu þar sem ríkið átti allt. Þó að fólk kæmi að veitingastað með nógu af lausum borðum þýddi það ekki endilega að svangir gestir fengju borð. Starfsfólki veitingastaðanna virtist algerlega standa á sama hvernig þeir voru reknir og þjónustulundin lítil sem engin.

Í alþýðulýðveldinu var skortur á öllu, bæði neytendavörum og húsnæði. Dollarabúðir voru hins vegar til staðar fullar af vestrænu góssi en aðeins fyrir forréttindafólk í þessu jafnaðarlandi. Kristín lýsir ágætlega hvernig var að versla þar. Sími í heimahúsi var aðeins á færi fárra og húsnæðisskorturinn gríðarlegur. Um það segir Kristín: „Í þessu landi, þar sem ríkið átti yfir 90% af húsnæðismarkaðinum, var miðstýrt kerfi sem útdeildi leiguíbúðunum. Menn urðu að reikna með að það gæti tekið nokkur ár að fá leiguíbúð. Gift fólk með börn hafði forgang. Rolf og Sabína ætluðu að gifta sig fljótlega til að auka líkurnar á því að fá íbúð. „Hér giftir fólk sig allt að fjórum til fimm sinnum um ævina til þess að geta fengið íbúð,” sagði Rolf hlægjandi." (bls. 117).

Bók Kristínar er þannig sérlega áhugaverð fyrir þá sem vilja kynnast því hvernig alræðisvald eins og það sem ríkti í Austur-Þýskalandi getur leikið venjulegt fólk. Miðað við grimmdaræði kommúnista víða annars staðar þá eru tölurnar til þess að gera hófstilltar í Austur-Þýskalandi. Það breytti því ekki að sósíalisminn þar svipti landsmenn mennskunni og bjó til þjóðfélag sem við vonumst til að sjá ekki aftur.  

Það skal tekið fram að þau viðhorf sem birtast í þessum pistli eru eingöngu höfundar og á hans ábyrgð.

mynd
15. janúar 2018

Sölumaðurinn Emmanuel Macron

Í nýlegri þriggja daga heimsókn sinni til Kína einbeitti Emmanuel Macron, forseti Frakklands, sér að viðskiptum og efnahagsmálum. Þungamiðja heimsóknarinnar snérist um að fá tækifæri til þess að snúa við óhagstæðum viðskiptajöfnuði Frakka við Kína en hann mun nú nema um 30 milljörðum evra á ári. Macron tók að sér að selja franskar vörur, ræða efnahagsmál og efla trú Kínverja á að hann sé meira
mynd
11. janúar 2018

Gervigreind: Tækifæri og ógnanir

Í kvikmyndinni Ex Machina er áhrifamikið atriði þegar ein aðalsöguhetja myndarinnar, forritarinn Caleb Smith, fyllist skyndilega miklum ótta um hver hann sé. Eftir að hafa átt mikil og náin samskipti við vélmenni hellist yfir hann tilvistarleg óvissa sem leiðir til þess að hann ákveður að skera í hold sitt til að þess að athuga hvort undir yfirborðinu leynist vél. Á því augnabliki gerir hann engan meira
mynd
7. janúar 2018

Pólitík Emmanuel Macron

  Sumir pólitískir skýrendur segja að Emmanuel Macron hafi komist til valda í Frakklandi með því að segja fólki það sem það vildi heyra. Pólitík hans sé samsuða upp úr vinsældalistum umræðunnar, hann sé því nokkurskonar samnefnari hinnar pólitísku réttu umræðu hverju sinni. Meiri verði popúlisminn ekki. Það er nokkuð til í þessu en eins og oft áður segir það ekki alla söguna. Emmanuel Macron meira
mynd
4. janúar 2018

Haglýsing í upphafi árs

Óhætt er að fullyrða að efnahagslíf landsins standi með óvenju miklum blóma nú í upphafi árs. Allar helstu hagtölur eru hagfeldar, atvinnuleysi í lágmarki, hagvöxtur í hámarki og það án þess að verðbólgan láti á sér kræla en hún var undir 2% allt síðasta ár. Með hverjum mánuðinum sem líður lengist það tímabil sem verðbólgan hefur verið innan 2,5% verðbólgumarkmiða Seðlabankans, sem er líka met. meira
mynd
31. desember 2017

Hafið er hætt að taka

Það ætti að vera íslenskri þjóð sérstakt fagnaðarefni um hver áramót ef ekki hefur orði sjóslys sem kostar mannslíf. Saga þjóðarinnar er mörkuð alvarlegum sjóslysum sem hafa kostað mörg mannslíf í gegnum aldirnar. En það hefur breyst sem betur fer, þökk sé breyttum atvinnuháttum, kvótakerfinu og þó ekki síst þrotlausu starfi við að bæta öryggi sjómanna. Þetta veldur því að nú stöndum við þegar meira
mynd
27. desember 2017

Nýr leiðtogi Evrópu?

Því er haldið fram að allt frá tímum stjórnarbyltingarinnar hafi Frakkar haft þá trú að að réttindi safnist upp og verði bara betri og betri og lífið um leið. Undanfarna áratugi hafa færri og færri lagt trúnað á þetta. Staðreyndin er sú að miklir erfiðleikar steðja að Frakklandi og svo mjög að efasemdir eru um að sjálf þjóðfélagsgerðin haldi. Þetta eru ekki bara alvarleg tíðindi fyrir Frakka meira
mynd
23. desember 2017

Betra að veifa röngu tré en öngvu!

Skógrækt á það sameiginleg með tónlist að fara fram í tíma sem líður. Hljómur, sproti. Ekkert nema von sem á að þróast. Vonandi vex þetta.   Ljósmynd af skógi: dásamleg þversögn. Ljósmynd: dauðakyrrt augnablik, kyrrsetning mikillar hreyfingar sem glöggt má finna fyrir.   Skógur, tónlist: hvílík starfsemi! Alltaf að, alltaf að ...   Kannski þess vegna sem ljósmyndir af hljóðfæra- meira
mynd
18. desember 2017

Bókadómur: Erlendur landshornalýður?

Í bókinni Erlendur landshornalýður? skrifar sagnfræðingurinn Snorri G. Bergsson um erlenda gesti sem komið hafa hingað til lands, ímynd þeirra og hlutverk og viðhorf Íslendinga til þeirra frá miðri nítjándu öld fram til hernámsins 1940. Hér er tekið fyrir efni sem hefur ekki áður verið til í samstæðri heild en Snorri hefur viðað að sér gríðarlegum heimildum enda byggir bókin á áralangri meira
mynd
14. desember 2017

Fjárlögin: Gerbreytt skuldastaða ríkissjóðs

Síðustu ár hafa verið ís­lensku þjóðarbúi hag­stæð á flesta vegu. Á síðasta ári var hag­vöxt­ur 7,4% og vöxt­ur­inn hef­ur haldið áfram í ár sem er þá sjö­unda árið í röð sem lands­fram­leiðslan eykst. Í nóvemberhefti Peningamála birti Seðlabankinn nýja þjóðhagsspá þar sem gert var ráð fyrir 3,7% hagvexti í ár. Þjóðhags­spá Hag­stof­unn­ar meira
mynd
12. desember 2017

Peningar streyma í gervigreindina

Gervigreind er án efa sú grein tækniiðnaðarins sem mesta eftirtekt vekur um þessar mundir og fjármunir streyma inn í rannsóknir og þróun á því sviði. Í hugum fjárfesta er þetta heitasti staðurinn til að vera á (nema ef menn hafa smekk fyrir Bitcoin!) Staðreyndin er sú að gríðarlegir fjármunir streyma nú í gervigreindarrannsóknir hverskonar, mest þó fyrir tilstyrk tæknirisanna Alphabet (Google) meira
mynd
7. desember 2017

Vitvélin tekur yfir skákheiminn

Óhætt er að segja að skákheimurinn sé dolfallinn þessa stundina eftir að tvö skákforrit leiddu saman hesta sína á miðvikudaginn. Annars vegar var það skákforritið Stockfish og hins vegar AlphaZero sem kemur frá DeepMind, því dótturfyrirtæki Google sem fæst við gervigreind. Nú er það svo að það er ekkert nýtt að tölvur tefli og allt síðan tölvan Djúpblá sigraði ríkjandi heimsmeistara, Garry meira
mynd
6. desember 2017

Heimsmeistaramót í fjáraustri

Þegar vetrarólympíuleikarnir voru haldnir í Sotsjí (e. Sochi) við Svartahafsströnd Rússlands fyrir tveimur árum var kostnaðurinn við undirbúning þeirra jafn mikill og kostnaðurinn við alla vetrarólympíuleika fram að því. Ekki nóg með það - leikarnir í Sotsjí urðu dýrustu ólympíuleikar allra tíma og eru þá sumarleikar meðtaldir. Af þessu má sjá að í Rússlandi Pútíns er ekki horft í aurinn meira
mynd
1. desember 2017

Er lágvaxtalandið Ísland til?

Greiningardeild Arion banka bauð til fundar í morgun þar sem íslenska vaxtaumhverfið var til umræðu. Yfirskrift fundarins var: „Lágvaxtalandið Ísland: Hvenær kemur þú?” Líklega hefði það einhvertímann þótt saga til næsta bæjar að ræða Ísland í samhengi við lága vexti en þannig er það nú samt. Verðtryggð húsnæðislán eru nú með 2,77% vexti og munar um minna þegar verðbólgan er ekki meira
mynd
29. nóvember 2017

Sjávarútvegurinn og tækniframfarir

  Þær atvinnugreinar sem vaxið hafa hægt og bítandi upp í tengslum við útgerð og fiskvinnslu hérlendis hafa ekki fengið mikla athygli. Þetta á meðal annars við um tæknifyrirtæki sem þjóna sjávarútvegi. Nú, þegar umræða um brottkast hefur blossað upp er ekki óeðlilegt að setja það í samhengi við þá tækni sem sjávarútvegurinn hefur yfir að ráða eða stendur til boða. Sjávarútvegurinn íslenski er meira
mynd
23. nóvember 2017

Bókadómur: Framfarir eða bjartsýni?

Tímarnir eru nú erfiðir og heimurinn orðinn gamall og vondur. Stjórnmálin eru spillt. Börn bera ekki lengur virðingu fyrir foreldrum sínum. Rist í stein í Kaldeu. 3800 f. Kr.270 Þessi fornu spakmæli má finna í upphafi eftirmála bókarinnar Framfarir sem kom út á íslensku fyrir skömmu. Í bókinni reynir sænski sagnfræðingurinn Johan Norberg að gefa lesendum innsýn í það hvernig málum vindur fram í meira
mynd
19. nóvember 2017

Arfleifð Robert Mugabe

  Það skiptir kannski litlu hvort menn viðurkenni formlega að völdunum hafi verið rænt í Zimbabwe eða ekki. Öllum er ljóst að valdatíð Robert Mugabe er lokið en hann hefur ríkt í landinu síðan 1980, með vægast sagt döprum árangri. Mestu skiptir að valdaskiptin núna verði sæmilega friðsöm. Líklega er nær að tala um valdabaráttu en stjórnarbyltingu. Herinn hefur þó tekið völdin og mikil meira
mynd
12. nóvember 2017

Jeff Bezos - ríkastur allra

Jeff Bezos, forstjóri og stofnandi Amazon, er nú ríkasti maður í heimi. Auður hans er nú talin nema um 95 milljörðum Bandaríkjadala en samkvæmt tímaritinu Forbes náði hann efsta sætinu á þessum eftirsótta auðmannalista í júlí síðastliðnum. Það voru nokkur tíðindi enda hefur Bill Gates, stofnandi Microsoft, verið þar þaulsetin í um tveggja áratuga skeið. Nokkrum vikum síðar náði meira
mynd
8. nóvember 2017

Arðgreiðslur Landsvirkjunar

Samanlagðar arðgreiðslur Landsvirkjunar á árunum 2020-2026 geta að öllu óbreyttu numið um 110 milljörðum króna eða tæplega 16 milljörðum króna á ári. Þetta kom fram í máli Harðar Arnarsonar forstjóra Landsvirkjunar á opnum haustfundi fyrirtækisins í Hörpu í síðustu viku. Hörður sagði að stefnt væri að því að byrja að auka arðgreiðslur hægt og rólega, þegar á næsta ári. Það er mikil breyting frá meira
mynd
3. nóvember 2017

Ungverjaland: Mikil saga - óljós stefna

Saga ríkja Mið- og Austur-Evrópu er saga endalausra innrása, undirokunar og hernáms. Þessi lönd hafa í gegnum tíðina verið í miðju fólksflutninga og endurtekið orðið fyrir barði innrásaherja að austan og vestan. Saga Ungverjalands er engin undantekning frá þessu en þjóðflokkur Magjara er talin hafa hreiðrað um sig á þessum stað fyrir ríflega 1000 árum. Hestafólk af gresjunum í austri og meira