Gjóskuflóð færu hratt niður hlíðar

„Eldur upp kom í Litla-Héraði og eyddi allt héraðið. Höfðu þar áður verið 70 bæir. Lifði engin kvik kind eftir utan ein öldruð kona, og kapall.“

Svo stendur ritað í Oddverjaannál, um þær hamfarir sem fylgdu eldgosinu í Hnappafellsjökli í júní árið 1362. Fjórir áratugir liðu þar til fólk settist aftur að undir jöklinum. Ljóst er að ekki var þar eins umhorfs og áður enda nefndist sveitin nú Öræfi, og jökullinn eftir henni.

Síðan eru liðin rúm 650 ár og tíminn hefur grætt sár náttúrunnar, þó að örin sjáist enn. Þau ör hafa íslenskir jarðfræðingar rannsakað, einkum dr. Ármann Höskuldsson og dr. Þorvaldur Þórðarson, sem telja allar líkur á að gusthlaup og gjóskuflóð hafi eytt byggðinni í Litla-Héraði.

Fjallað var um rannsókn þeirra í Morgunblaðinu árið 2005, þar sem þeir sögðu fornleifafund bæjarhúsa í Öræfum benda til þessa.

Ragnar Axelsson, ljósmyndari Morgunblaðsins og mbl.is, flaug yfir Öræfajökul í ...
Ragnar Axelsson, ljósmyndari Morgunblaðsins og mbl.is, flaug yfir Öræfajökul í gær. Ef glöggt er að gáð, og til vitnis um stærð sigketilsins, má sjá hvar Ómar Ragnarsson er á flugi í frúnni, TF-FRU. mbl.is/RAX

„Bræðir jökulinn og rennur glóðheit niður hlíðarnar“

Í samtali við mbl.is í dag segir Ármann að frekari rannsóknir hafi aðeins styrkt þá kenningu í sessi. Óvéfengjanleg merki hafi fundist um gusthlaup í grennd Öræfajökuls og leifar um þau sé að finna frá Kvískerjum og vestur að Sandfelli. Leifar gjóskuhlaupa megi þá finna á söndunum suður af Knappavöllum, á Sléttubjörgum og í Hvalvörðugili. Gusthlaupin séu líklega að hluta fylgifiskur umræddra gjóskuflóða.

„Við höfum fengið staðfestingu á því að árið 1362 verður til gríðarlega hár gosmökkur, eða um 30 til 40 kílómetra hár. Svona stórir gosmekkir geta ekki staðið undir sjálfum sér, sem verður þá til þess að þeir hrynja saman. Þá fellur askan niður og ryðst út eftir landinu, í stað öskufalls verður öskuflóð, hún bræðir jökulinn og rennur svo glóðheit niður hlíðarnar,“ segir Ármann.

„Verði stórt sprengigos í Öræfajökli þá getum við reiknað með því að fá slíkt flóð út á jökulinn og niður hlíðarnar, sem færi ansi hratt yfir.“

Útbreiðsla og helstu farvegir jökulhlaupsins árið 1362, samkvæmt niðurstöðum Sigurðar ...
Útbreiðsla og helstu farvegir jökulhlaupsins árið 1362, samkvæmt niðurstöðum Sigurðar Þórarinssonar. Kort/Forgreining áhættumats almannavarna

Færu niður hlíðar á 100 til 150 km/klst.

Hann tekur þó fram að ekki sé endilega reiknað með sprengigosi í jöklinum, fari svo að fjallið gjósi yfir höfuð.

„Þegar við lítum yfir söguna sjáum við að hann er annars vegar með frekar basísk gos, sem mynda hraun, af svipaðri stærðargráðu og það gos sem við sáum á Fimmvörðuhálsi. En ef gosið teygir sig upp í jökulinn þá verður sprengigos. Líklega yrði gosmökkurinn í slíku eldgosi ekki jafnhár og árið 1362, heldur í um 4 til 10 kílómetra hæð.“

Basísku eldgosi gætu fylgt jökulhlaup niður hlíðar jökulsins, en í eldgosi þar sem hár gosmökkur fellur saman og myndar gjóskuflóð færu þau á ógnarhraða niður hlíðarnar, eða á 100 til 150 kílómetra hraða á klukkustund.

Ármann segir víða mega finna merki um gjóskuflóð í jarðsögu Íslands, í elsta berginu en einnig því yngra. Þau hafa þó ekki verið mörg síðan landið byggðist, en fyrir utan gosið í Öræfajökli árið 1362 má helst nefna Öskjugosið árið 1875 og Heklugosið árið 1947.

„Árið 1947 þá vissu menn í raun ekki hvað þetta var og allt var þetta túlkað sem jökulhlaup. En þetta var náttúrulega ekki jökulhlaup, heldur gjóskuflóð sem kom úr gosmekkinum. Sem betur fer fleytir þekkingunni aðeins fram, þannig að menn átta sig sífellt betur á þessu.“

Hugsanlegt gjóskuflóð ef stórgos yrði nyrst í öskju Öræfajökuls.
Hugsanlegt gjóskuflóð ef stórgos yrði nyrst í öskju Öræfajökuls. Mynd/Forgreining áhættumats almannavarna

Fimmtíu metra hafdýpi varð að landi

Fram kemur í forgreiningu áhættumats vegna jökulhlaupa af völdum goss í Öræfajökli, sem unnin var af sérfræðingum nokkurra stofnana fyrir almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, að nærri engar samtímaheimildir eru um eldgosið árið 1362.

Er vísað til greinar Sigurðar Þórarinssonar þar sem hann fer yfir þær fáu heimildir sem fyrir liggja og dregur af þeim þá ályktun að gosið hafi orðið árið 1362. Vitnaði Sigurður til annála þar sem þess er getið að mikið gos hafi orðið í jöklinum, Litla-Hérað hafi eyðst og sömuleiðis stór hluti Hornafjarðar og Lónshverfis.

„Hér með hljóp Knappafellsjökull fram í sjó þar sem áður var þrítugt djúp, með grjótfalli, aur og saur að þar urðu síðan sléttir sandar. Tók og af tvær kirkjusóknir með öllu, að Hofi og Rauðalæk,“ er haft eftir annálsbroti frá Skálholti.

Í skýrslunni er dregin sú ályktun af þessu að jökulhlaupið hafi borið fram svo mikinn aur að þurrt land hafi myndast þar sem áður var talið vera nálægt 50 metra, eða þrjátíu faðma, dýpi.

Horft til Öræfajökuls að sumri til.
Horft til Öræfajökuls að sumri til. mbl.is/Sigurður Bogi

20 til 30 mínútur frá upphafi goss að þjóðvegi 1

Hætta vegna jökulhlaupa við eldgos í Öræfajökli er í skýrslunni metin mikil eða geysimikil á um 340 ferkílómetra svæði, sem nær yfir svo til allt láglendi suðurstrandarinnar austan Skaftafells austur fyrir Kvíárjökul.

Auk íbúa gistir fjöldi ferðafólks þar yfir háannatímann og er full rýming talin taka að lágmarki 35-40 mínútur við bestu aðstæður. Það er lengri tími en stysti mögulegi framrásartími hlaupa. Ef forða á fólki þarf því að hefja rýmingu áður en gos hefst, að því er fram kemur í skýrslunni.

Segir þá að skipta megi gerðum hlaupa vegna eldgosa í Öræfajökli í þrennt.

Í fyrsta lagi hlaup vegna sprungugosa undir tiltölulega þunnum jökli í hlíðum fjallsins, í öðru lagi hlaup vegna gosa undir þykkum jökli í öskjunni og í þriðja lagi hlaup vegna bráðnunar á yfirborði jökulsins í heitum gjóskuflóðum.

Sprungugos í hlíðum geti valdið hlaupum af stærðargráðunni 3.000–6.000 m³/s en stórgos í öskjunni geti orsakað hamfarahlaup, stærri en 100.000 m³/s. Stærðargráða hlaupa vegna gjóskuflóða í stórgosum sé metin 10.000–20.000 m³/s.

Til samanburðar má nefna að í vatnsmestu á Íslands, Ölfusá, mælist meðalrennslið 400 m³/s.

Reiknaður lágmarkstími (í mínútum) þar til hlaup vegna gjóskuflóðs í ...
Reiknaður lágmarkstími (í mínútum) þar til hlaup vegna gjóskuflóðs í Svínafellsjökli nær að þjóðvegi og áfram niður eftir (tímar eru sýndir sem hvítar jafntímalínur en við þjóðveginn sem hvítur punktur). Kort/Forgreining áhættumats almannavarna

Allt að 130 manns gætu verið í lífshættu

Framrásartími hlaupa yrði þá í öllum tilvikum stuttur, eða að lágmarki 20–30 mínútur frá upphafi goss þar til hlaup næði að þjóðvegi 1, að því er segir í skýrslunni.

Hlaup gætu náð að hringvegi framan við helstu framrásarleiðir á 20-30 mínútum frá upphafi gosa. Hlaupið kann að fara yfir stærstan hluta láglendis milli Skaftafellsár og Breiðár, en það er um 340 ferkílómetrar að stærð. Talið er líklegt að lítill hluti svæðisins fari undir í hverju hlaupi en mjög fáir staðir geti talist öruggir.

„Ef frá Öræfajökli kæmi stærsta gerð af hlaupi sem talið er mögulegt, og ef slíkt gerðist án viðvörunar og rýmingar, gætu allt að 130 manns verið í lífshættu og 240-250 manns til viðbótar lokast inni vegna skemmda á vegakerfinu.

Forsenda byggðar og áframhaldandi uppbyggingar ferðamennsku og annarrar atvinnustarfsemi í Öræfasveit er því gott vöktunar- og viðbragðskerfi. Í því fælist nákvæm vöktun eldfjallsins ásamt því að sett yrði upp viðeigandi viðvörunarkerfi og viðbragðsáætlanir gerðar og þær uppfærðar með reglulegu millibili,“ segir í skýrslunni, en fjallað var um hana í Morgunblaðinu fyrr á þessu ári.

Reiknaður lágmarkstími (í mínútum) þar til hlaup vegna gjóskuflóðs í ...
Reiknaður lágmarkstími (í mínútum) þar til hlaup vegna gjóskuflóðs í Suðurhlíðum nær að þjóðvegi og áfram niður eftir (tímar eru sýndir sem hvítar jafntímalínur en við þjóðveginn sem hvítur punktur). Kort/Forgreining áhættumats almannavarna

Gusthlaup verða víða um heim

Sambærilegt gusthlaup við það sem merki fundust um austur í Öræfum varð á eynni Martinique í Karíbahafi árið 1902. Þar kom skyndilegt gusthlaup úr eldfjallinu Mt. Pelée og deyddi nærri 28 þúsund íbúa borgarinnar Saint-Pierre að morgni 8. maí 1902.

Eftir að hlaupið hafði eytt öllum borgarbúum, utan einum sem bjargaðist úr dýflissu bæjarins, og brennt öll hús voru einu merkin um hlaupið þunnt lag af öskudufti sem lá yfir öllu.

Svipað gerðist í Pompei á Ítalíu þegar Vesúvíus gaus árið 79. Þar deyddi gusthlaup flesta íbúa borgarinnar, en aðrir fórust þegar húsin hrundu yfir þá sem eftir lifðu.

Sigketillinn var við síðustu mælingar um 1 km í þver­mál ...
Sigketillinn var við síðustu mælingar um 1 km í þver­mál og 15-20 m djúp­ur. mbl.is/RAX
mbl.is

Innlent »

Fjölmenn skötumessa

23:12 „Þetta var ótrúlega magnað, það hafa aldrei áður mætt svona margir,“ sagði Ásmundur Friðriksson, alþingismaður og frumkvöðull Skötumessunnar í Garðinum. Fjölmennasta Skötumessan til þessa var haldin á miðvikudagskvöld í Miðgarði Gerðaskóla. Meira »

Malbikunin gengið „gríðarlega vel“

22:32 Áætlað er að malbikun á Hellisheiði ljúki um kl. 4 í nótt og verður þá opnað fyrir alla umferð bæði til austurs og vesturs.   Meira »

Sér ekki eftir ákvörðunum Isavia

21:58 „Vélin er farin, ekki af því að við gerðum eitthvað rangt, heldur út af því að héraðsdómur úrskurðaði með röngum hætti,“ segir Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia í samtali við mbl.is. Hann segist ekki sjá eftir þeim ákvörðunum sem Isavia hafi tekið í málinu. Meira »

Æðardúnninn sama gamla kókaínið

21:22 Bandarískur rithöfundur nokkur er allra manna meðvitaðastur um að góð vísa er aldrei of oft kveðin. Hann slær því upp í blöðum æ ofan í æ, nú í Guardian, að íslenskur æðardúnn sé kókaín Íslendinga. Meira »

Skoða grindhvalina eftir helgi

21:11 Tveir til þrír sérfræðingar frá Hafrannsóknarstofnun ætla að skoða tugi grindhvala sem strönduðu í Löngufjörum á Snæfellsnesi eftir helgi. Þeim verður flogið með þyrlu Landhelgisgæslunnar. Þetta segir Gísli Arn­ór Vík­ings­son, hvala­sér­fræðing­ur hjá Haf­rann­sókna­stofn­un. Meira »

Dr. Gunni hesthúsar pylsu í foreftirrétt

20:20 Á nýopnuðum matarmarkaði á Miðbakkanum við Reykjavíkurhöfn sást til Dr. Gunna í hægindum sínum vera að gæða sér á pylsu í eftirrétt. Aðalrétturinn hafði ekki verið upp í „rassgatið á flugu.“ Meira »

Tveir fengu 121 milljón króna

19:55 Fyrsti vinningur í Eurojackpot gekk ekki út í kvöld. Hins vegar voru tveir heppnir Norðurlandabúar með annan vinning og hlaut Dani og Norðmaður hvor um sig rúmlega 121 milljón króna. Meira »

Kemur til greina að loka tímabundið

19:03 Til greina kemur að loka tímabundið Efstadal II ef ekki næst að rjúfa smitleið E.coli-sýkingar með alþrifum á staðnum. Heilbrigðiseftirlitið og Matvælastofnun hafa gripið til hertari aðgerða á staðnum eftir að í ljós kom að tveir fullorðinir einstaklingar greindust með E.coli í dag Meira »

„Núna eru menn að vakna“

19:00 „Það kemur manni á óvart að það sé verið að bregðast við þessu núna fyrst. Skipstjórnarmenn á nýja Herjólfi hafa bent á að það þurfi að gera breytingar á hafnarmannvirkjum í Vestmannaeyjum og núna eru menn að vakna,” segir Njáll Ragnarsson formaður bæj­ar­ráðs Vest­manna­eyja. Meira »

„Þarf að gagnrýna forsetann“

18:25 „Ég kunni að meta það,“ segir dr. Munib Younan, biskup frá Palestínu sem býr í suðurhluta Jerúsalem, þar sem hann ræðir um það þegar Hatarar drógu upp fána Palestínu í Eurovision-söngvakeppninni í maí. Meira »

„Við fylgjum bara okkar stefnu“

17:50 „Þó maður hafi nú einsett sér fyrir tíu árum að sveiflast ekki eftir skoðanakönnunum þá verð ég að viðurkenna að þetta er samt auðvitað mjög ánægjulegt og við erum þakklát fyrir þennan stuðning,“ segir Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, um fylgisaukningu flokksins. Meira »

Kröfum um stöðvun framkvæmda hafnað

17:22 Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur hafnað kröfum kærenda í sex kærumálum um stöðvun undirbúningsframkvæmda vegna Hvalárvirkjunar á meðan að úrskurðað er í málunum. Meira »

Starfsmaður smitaði ekki ferðamann

17:18 Það er útilokað að starfsmaðurinn á Efstadal, sem var smitaður af E.coli, hafi smitað erlendan ferðamann þann 8. júlí. Ferðamaðurinn smitaðist þó að aðgerðir á staðnum hafi átt að koma í veg fyrir það. Meira »

31 þúsund tonn í sérstakar aðgerðir

17:00 Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, hefur ráðstafað rúmlega 31 þúsund tonnum til sérstakra aðgerða í fiskveiðistjórnunarkerfinu eða samtals 23.316 þorskígildistonnum. Meira »

Sóttu veikan mann í Drottninguna

16:57 Þyrla Landhelgisgæslunnar sótti veikan mann um borð í skipið Queen Mary 2, skip breska skipa­fé­lag­sins Cun­ard í gærkvöldi. Beiðni barst Landhelgisgæslunni um klukkan sjö í gærkvöldi þegar skipið var um 80 sjómílum sunnan af Vík í Mýrdal. Meira »

Greiðir ekki ­fólki með lausa kjara­samn­inga

16:34 Akureyrarbær ætlar ekki að greiða starfs­fólki með lausa kjara­samn­inga ein­greiðslu 1. ág­úst næstkomandi. Meirihluti bæjarráðs hafnar erindi Einingar-Iðju þess efnis og vísar jafnframt til þess að samningsumboð sveitarfélagsins vegna kjarasamninga er hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Meira »

Eldur í vinnuskúr í Kópavogi

16:11 Eldur kom upp í vinnuskúr á vegum Kópavogsbæjar við Fífuhvamm á þriðja tímanum í dag. Slökkviliði var kallað á vettvang og hefur það náð tökum á eldinum þótt enn logi. Nú er barist við að rífa af þaki og slökkva eldinn. Meira »

Ekki ákærðir vegna dauða ungrar konu

16:11 Héraðssaksóknari hefur fellt niður mál á hendur lögreglumönnum sem voru til rannsóknar vegna afskipta lögreglu af ungri konu sem dó á Landspítala síðar sama kvöld í apríl. Rannsókn málsins lauk í upphafi mánaðar. Meira »

Hótaði að skera kærustuna á háls

15:41 Maðurinn sem er grunaður um að stinga ann­an mann í heima­húsi í Nes­kaupstað um miðnætti 10. júlí síðastliðinn situr í gæsluvarðhaldi til 8. ágúst. Landsréttur staðfesti fjögurra vikna gæsluvarðhaldsúrskurð Héraðsdóms Austurlands. Meira »
Fyrir verslunarmannahelgina !!!
Til sölu 2ja manna tjald. Verð kr 4000. 4 manna tjald Verð kr 10000. Samanbrjót...
Húsaviðgerðir
https://www.husco.is...
Toyota Yaris 2005 sjálfskiptur kr290.000
Til sölu (for sale) skoðaður Toyota Yaris sjálfskiptur, árg. 2005, ekinn 150.000...
EIGUM ALLSKONAR STIGA Á LAGER
Sjá fjölmargar gerðir á: http://www.sogem-sa.com/stairs Sími 615 1750 Sjá einni...