Vill forða hnúfubökum frá veiðarfærum

Charla Jean Basran, doktorsnemi við rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík …
Charla Jean Basran, doktorsnemi við rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík stúderar hnúfubaka og önnur stórhveli mbl.is/Hafþór Hreiðarsson

Hnúfubakar umhverfis Ísland lenda oft í því að flækjast í veiðarfæri og er talið að að minnsta kosti 2.500 þeirra hafi orðið fyrir því óláni. Afleiðingarnar eru töpuð veiðarfæri með tilheyrandi kostnaði fyrir sjómenn og útgerðir. Ekki eru afleiðingarnar betri fyrir hvalina sem kunna að kveljast og drepast.

Charla Jean Basran, doktorsnemi við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík, hefur einmitt rannsakað þetta fyrirbæri og sýna bráðabirgðaniðurstöður rannsóknarinnar að fjöldi hnúfubaka sem eiga viðkomu við Íslandsstrendur hafa á einhverjum tíma á lífsskeiði sínu flækst í veiðarfæri fiskiskipa.

Hnúfubaki var bjargað úr neti í Eyjafirði í fyrra.
Hnúfubaki var bjargað úr neti í Eyjafirði í fyrra. Ljósmynd/Freyr Antonsson

En hvernig varð það svo að Charla vildi rannsaka nákvæmlega þetta?

„Ég hóf að rannsaka hvali í Kanada áður en ég flutti til Íslands. Þegar ég flutti hingað varð mér ljóst hversu þýðingarmiklar fiskveiðar eru á Íslandi og hugsaði að það gætu verið einhverjir árekstrar að eiga sér stað milli sjávarútvegsins og hvala þar sem hvalastofnarnir við Ísland hafa stækkað undanfarin ár. Þannig að ég fékk mikinn áhuga á þessu og vildi í mastersnámi mínu skoða hvernig hægt væri að nálgast andstæða hagsmuni hvalanna og sjómanna með tilliti til sýnar beggja.

Sem sjávarlíffræðingur hef ég oftast verið að skoða mál frá hlið hvalanna, en það er mjög áhugavert að rannsaka líka hina hlið málsins og skoða hvernig þetta er vandamál fyrir sjómennina líka.“

Fimmtungur hnúfubaka

Fyrsta skref í rannsókninni var að komast að því hversu margir hnúfubakar hafa flækst í veiðarfæri og lifað af. Fór sú kortlagning fram með því að skoða ör hvalanna, útskýrir Charla. Hægt var að skoða þau með því að stúdera þúsundir ljósmynda sem teknar hafa verið af sjómönnum, almenningi og hvalaskoðunarfyrirtækjum.

„Okkar niðurstaða var að það séu að lágmarki 25% af íslenska stofninum sem hafa flækst í veiðarfærum og að þetta komi fyrir um 2% af stofninum á hverju ári. Áætlað er að fjöldi hnúfubaka við Ísland sé um tíu þúsund og má því telja að að minnsta kosti um 2.500 hvalir hafi lent í veiðarfærum fiskiskipa,“ segir hún.

Þá sé alveg ljóst að hvert atvik er skaðlegt fyrir hvalina og hefur einnig neikvæð áhrif á veiðar fiskiskipanna, að sögn hennar. „Það að þetta gerist um 200 sinnum á ári er eftirtektarvert. Hins vegar vitum við ekki með vissu hvort atvikin sjálf eiga sér stað við Íslandsstrendur og það er mjög erfitt að komast að því enda ferðast hvalirnir langar leiðir. Þess vegna hóf ég að gera kannanir meðal þeirra sem stunda veiðar og tók viðtöl við skipstjóra í þeim tilgangi að komast að því hvert umfangið sé við Ísland.“

Með könnunum og viðtölum kveðst Charla hafa fengið upplýsingar um hversu algengt sé að hvalir flækist í veiðarfærin og hversu mikið slíkt kunni að kosta útgerðaraðila. Hún segir eitt slíkt atvik geta kostað upp í fjórar milljónir króna, eftir því hve alvarlegt tilfellið er.

Ekki á einu máli um skráningu

Halda mætti að með umfangsmikið skráningarkerfi eins og í íslenskum sjávarútvegi væri auðvelt að fletta því upp hversu margir hvalir fara í veiðarfæri fiskiskipa. Tilfellið er þó annað. Sé hvalur meðafli er skylt að tilkynna hann í gegnum afladagbók og þannig fara upplýsingar til Fiskistofu. Það virðist hins vegar ekki vera sátt um hvernig ber að túlka ákvæði laganna, staðhæfir Charla.

Hnúfubakur fastur í netatrossu.
Hnúfubakur fastur í netatrossu. Skjáskot/Vimeo

„Ef maður spyr vísindamenn segja þeir að hvert tilvik þar sem hvalur fer í veiðarfæri beri að skrá hvort sem hvalurinn lifir það af eða ekki. En samkvæmt niðurstöðum könnunarinnar segjast þeir sem stunda veiðarnar ekki skrá hvali sem komast undan. Hvert tilvik virðist því ekki vera tilkynnt, jafnvel þótt hvalurinn særist.“

Spurð hvaða áhrif þetta kunni að hafa á hvalastofninn, svarar Charla: „Við vitum meðal annars að sumir hvalir við Ísland gegna hlutverki í að halda uppi mjög litlum hvalastofni við Grænhöfðaeyjar, sá hvalastofn er talinn vera í útrýmingarhættu.“

Þrátt fyrir að íslenski hvalastofninn sé mjög myndarlegur og í sterkri stöðu er ljóst að hvalir sem hafa orðið fyrir því að flækjast í veiðarfæri eru ólíklegri til að fjölga sér, þannig er hætta á að slík atvik við Ísland geti haft áhrif á stofna á öðrum miðum sem standa höllum fæti, útskýrir hún og bætir við að aðeins 200 dýr séu í stofninum við Grænhöfðaeyjar. Ástæða þessa er að hvalir sem flækjast eiga erfiðara með að ná í fæðu og hafa minni fituforða.

Rannsóknir á tæknilausnum

Charla telur fulla ástæðu til að leita leiða til að koma í veg fyrir að hvalir rati í veiðarfæri, en hún hefur einnig stundað rannsóknir á því sviði og þá einkum í sambandi við notkun sérstakra hljóðgjafa eða Pinger-tækni sem ætluð er til að fæla hvali frá trollum. Hún segir loðnuútgerðirnar hafa frá upphafi sýnt tækninni sérstakan áhuga.

„Það kom líka í ljós í könnunum að það voru þeir sem stunda loðnuveiðar sem höfðu mestu áhyggjurnar og mestu vandamálin með skemmd veiðarfæri og tapaðan afla vegna hvala. Við höfum verið að vinna með þessa tækni sérstaklega hvað þetta varðar og líka í sambandi við netaveiðar.“

Veiðarfæri eru kostnaðarsöm og getur falist mikil sparnaður fyrir útgerð …
Veiðarfæri eru kostnaðarsöm og getur falist mikil sparnaður fyrir útgerð og sjómenn í því að fæla hveli frá þeim. mbl.is/Eggert Jóhannesson

Uppsjávarskip Síldarvinnslunnar tók þátt í að prófa búnaðinn fyrir nokkrum árum á loðnuvertíð. „Þeir voru mjög ánægðir með Pinger-kerfið. Þeir fengu hvali í veiðarfærin sem þó komust út úr þeim án þess að valda skemmdum. Þetta virkaði því ekki alveg jafn vel og við vonuðum en skipið varð ekki fyrir neinu tjóni á veiðarfærum vegna hvala á þeirri vertíð. Þetta er klárlega eitthvað sem við viljum skoða betur. Ef hvalir eru að rata úr veiðarfærum vegna Pinger-kerfisins, þó svo það verði tjón í formi tapaðs afla, er tilefni til að sjá hvort við getum fengið þetta til þess að virka enn betur,“ segir Charla.

Hún kveðst alls ekki á heimleið til Kanada á næstunni þrátt fyrir að doktorsnámi hennar sé að ljúka. Til stendur að halda áfram að rannsaka og prófa Pinger-tæknina hér á landi.

Nánar um málið
í Morgunblaðinu
Áskrifendur:
Nánar um málið
í Morgunblaðinu
Áskrifendur:
Kauptu vikupassa

Lestu meira með vikupassa!

Fáðu þér vikupassa fyrir 1.990 kr. og þú færð aðgang að öllu efni úr blaði dagsins í dag og næstu 6 daga.

Kaupa vikupassa

Aðrar áskriftarleiðir »

Afurð Dags. Meðalverð
Þorskur, óslægður 21.4.21 348,36 kr/kg
Þorskur, slægður 21.4.21 251,34 kr/kg
Ýsa, óslægð 21.4.21 326,98 kr/kg
Ýsa, slægð 21.4.21 314,57 kr/kg
Ufsi, óslægður 21.4.21 129,99 kr/kg
Ufsi, slægður 21.4.21 171,70 kr/kg
Djúpkarfi 16.4.21 187,00 kr/kg
Gullkarfi 21.4.21 258,46 kr/kg
Litli karfi 5.3.21 10,00 kr/kg
Blálanga, óslægð 17.2.21 279,00 kr/kg

Fleiri tegundir »

21.4.21 Norðurljós NS-040 Grásleppunet
Grásleppa 4.648 kg
Þorskur 44 kg
Skarkoli 28 kg
Steinbítur 3 kg
Samtals 4.723 kg
21.4.21 Freygerður ÓF-018 Grásleppunet
Grásleppa 1.421 kg
Þorskur 85 kg
Rauðmagi 23 kg
Skarkoli 5 kg
Samtals 1.534 kg
21.4.21 Sóley ÞH-028 Grásleppunet
Grásleppa 2.057 kg
Þorskur 146 kg
Samtals 2.203 kg
21.4.21 Ásdís ÞH-136 Grásleppunet
Grásleppa 4.462 kg
Samtals 4.462 kg

Skoða allar landanir »

Afurð Dags. Meðalverð
Þorskur, óslægður 21.4.21 348,36 kr/kg
Þorskur, slægður 21.4.21 251,34 kr/kg
Ýsa, óslægð 21.4.21 326,98 kr/kg
Ýsa, slægð 21.4.21 314,57 kr/kg
Ufsi, óslægður 21.4.21 129,99 kr/kg
Ufsi, slægður 21.4.21 171,70 kr/kg
Djúpkarfi 16.4.21 187,00 kr/kg
Gullkarfi 21.4.21 258,46 kr/kg
Litli karfi 5.3.21 10,00 kr/kg
Blálanga, óslægð 17.2.21 279,00 kr/kg

Fleiri tegundir »

21.4.21 Norðurljós NS-040 Grásleppunet
Grásleppa 4.648 kg
Þorskur 44 kg
Skarkoli 28 kg
Steinbítur 3 kg
Samtals 4.723 kg
21.4.21 Freygerður ÓF-018 Grásleppunet
Grásleppa 1.421 kg
Þorskur 85 kg
Rauðmagi 23 kg
Skarkoli 5 kg
Samtals 1.534 kg
21.4.21 Sóley ÞH-028 Grásleppunet
Grásleppa 2.057 kg
Þorskur 146 kg
Samtals 2.203 kg
21.4.21 Ásdís ÞH-136 Grásleppunet
Grásleppa 4.462 kg
Samtals 4.462 kg

Skoða allar landanir »